II. ÉCRITS DIVERS SUR SPINOZA
1 . Parmi les disciples immédiats de Spinoza , je citerai Abraham CufTeler, Frédéric van Leenhoff, Law, Louis Meyer, Glasemaker, Jarig Jellis, Lucas de La Haye. Voici Tindlcation de leurs écri^ :
Abraham- Jean Cuffeler. — - Spécimen artis ratiocinandi naturalis et artificialis ad pantosophiœ principia manuducens, Hamburgi, apud Henr. Ktinrath, 1684, in-8^. — Le même, Principiorum pantosophiœ, pars II et pars 111, Hambourg, 1684. — Frid. van Lcenhoff, in £cclesia reformata zwollensl prsedicatoris. — Hemel op aarden (le paradis sur terre), 1703. — Voyez Jeniehen, Hist, Spinozismi Leenhoffiani , ÎÀpB, , 1707, in.80.
Theod. Lud. Law. — Meditationes de Deo, mundo ethomine, Francf., 1717, in-8®. — Le même, Meditationes, thèses, dubia philosophicotheologica, Freystadt, 1719, in-S^.
Nous avons dit que Louis Meyer fut l'ami et l'éditeur de Spinoza. Jean-Henri Glasemaker traduisit en flamand le Traité théologico-poli'tique, Jarig Jellis concourut avec Louis Meyer à la publication des Opéra posthuma. Lucas de la Haye écrivit une vie de Spinoza >.
On pourrait ajouter à cette liste des disciples immédiats de Spinoza un certain nombre d'écrivains qui, sous le masque d'adversaires, répandirent les doctrines du spinozisme, tels que Fr. Guper(^ rcana atheismi revelata, Rotterdam, 1676. Bayle, et plus tard en France, Boulainvilliers).
2. Voici maintenant les principaux écrivains qui combattirent Spinoza au XVII* siècle.
Aubert de Versé. — VImpie convaincu^ ou dissertation contre Spinoza, dans laquelle on réfute les fondements de son athéisme. L'on trouvera non-seulement la réfutation des maximes impies de Spinoza, mais aussi celles des principales hypothèses du cartésianisme que l'on fait voir être l'origine du spinozisme. Amsterdam, 1681 et 1685, in-S^.
Kortholt. — De tribus impostoribus magnis (Herbert, Hobbes, Spinoza), Kiel, 1680.
Andala. — Cartesius verus spinozismi eversor,
Guillaume de Blyenbergh *. — Wedderleging van de Zedekunst van Spinoza, Dordrechi, 1682, in-4<>.
/. Voyez plus haut, à la suite de la Vte de Spinoza v^ C.c\w\x%. ^' Voyez plus haut ce qui regarde GuiUauno O.e B\^•ftv\<^t^.
ROnCE BIBIIOGRAPflIQUB. * LXV
leande Bredenbourgi. — Enervatio tractatus theologieO'politici, Rotterdam, 1675, in-40.
Pierre Yvod. — L'Impiété vaincue. Amsterdam, 1681, 1687, in-8». Le Vassor. — Tractatus de vera religione, Parislls, 1688, in-8<». Voyei aussi Journal des Savants, janvier 1689.
Grœvius. — Epist, ad Daniel. Heinsium , in Burmanni sel, epiit. , tomo IV, p. 475.
Ciirifitoph. Wittichius. — Ànti-Spinoza ^ siye examen Ethices B. de Spinoza. Logduni Bat., 1690, in-8**. — Traduit en flamand, Amsterdam, 1692, in-8o.
Musœut. — Tractatus theologico-polilicus ad veritatis lumen examinatus. Wittemberg, 1708.
Pierre-Daniel Huet. — De Concordia rationis et /idei. Paris, 1692, ln-4*. Voyez les Àcta eruditorum de Leipsig, 1695, page 395, 599.
Pierre Poiret. — Fundamenta atheismi eversa, siye spécimen absurditatis spinozianœ in : Cogitationes rationales de Deo, anima et malo. Amsterdam, 1685, in-8<*.
Isaac Jaquelot. — Dissertations sur ^existence de Dieu» La Haye, 1697, ln-4«.
Isaac Orobiua de Castro '. — Certamen philosophicumt etc. François Lami. — <- Le Nouvel athéisme renversé^ ou réfutation du système de Spinoza, tirée pour la plupart de la connaissance de la nature de l'homme. Paris, 1696, in-8*.
lensius, médecin de Dordrecht. — Examen philosophicum sextœ deiiniUonis partis primœ Ethices Benedicti de Spinoza, sive prodromus animadversionum super unico yeteram et recentiorum atheorum argumente, nempe una substantia. Dordraci, 1698, in-40.
Jnst. Herwech. — Tractatus quo atheismum^ fanatismum sive Boehmii naturalismum, et Spinosismum ex principiis et fundamentis seetœfanatkœ, matris pietismi, eruit, Lips. et Wismar, 1709, in-4".
lean-Wolfg. Jftger. — Spinozismus, sive Benedicti Spinozœ, famosi ttheists, viU et doctrinalia. Tubing., 1710, in-40.
h, Regius. — Cartesius verus Spinozismi architectus. Francq., 1719^ in-8».
ioh.-Christ. Burgmann. — Exercitatio philosophica de Stoa a Spinotismo et aiheismo exculpauda, Vilerb., 1721, in-4®,
Jiriges. — Sur le système de Spinoza et sur les remarques de
M. Bayle, dans les Mémoires de l'Académie de Berlin, 1745, t. I et II.
Balthazar Mtinter.-— Theologiœ naturalis polemicœ spécimen, exhibens
bittoriam, dogmata et réfuta tionem systematis illius quod a B. de Spi-
>oia nomen habet. lena, 1759, in-4o.
Fénelon. — Réfutation des erreurs de Benoit de Spinoza t par M. de Ffnelon, par le P. Lami et par M. le comte de Boulainviiliers. Bruxel- ^i, 1 7 31 , in- 1 2. Voyez le Traité de l'existence et des attributs de Dieu, «««•onde partie.
/. Voyez plut Itéot, f. Vùjrei piut haut.
LXVZ ' IfOnCE BIBIiû6ilAPHf<HJ£»
3. Noos cKenms enfin les priBcipaux criliquef et hiitorieas de la philosophie qui depuis Lessing, en Allemagne et en France, se sont occupéi en sens difers de Spinout «i du si^osiame*
1^ Commençons par rAttemagne.
Brucker. — Hist, crit. phiL, tome IV, page 682-706. Ups., 1766, ln-4«.
Moses Mendelssohn. — Morgenstunden oder Vorlesungen ûber das Dû' sein Gotie$. 1. TheU. Berl., 176&, in^'».
laeobi. — l/itor die Lêhrê de* Spinowa in Briejen an Herren Moses Mendelssohn, Lelpsig, 1786» in-8® — Neuevermehru ÀHsgabe, Breslao, 1789, i»-8«.
Ajoutez à ces écrits de Mendelssohn et Jacobi : Meadeissolin, an aie Freuude Leseings,'^ Ein Ànhang au Herm JacobVs Briejwechsel Ûber die Lehre des SpinoM. Beriin, 1766, iA-8^ — Jacobi. — Wider Men^delssûhne Besekuidigmgen, LelfMiig, 1786, iii-8^. -^ Veber MemdeUsokns Darstellung der SpinomsUeekeH Pkiiosophie in ; C€esars Denkwûrdigkeitenj vol. IV.
Aug. Ouill« Rehberg. «^ Àbkùndlung Ùber das Wesem tmd die Eiti" schrankungen der Krûfte. Leipslg, 1779, in-8®. — Le même, Uàer^Uu VerûhUnies der Metaph^rik bu wêd Rsiigiou. Berlin, 1787, in-8«.
J.-G. Renier. -^ Gott, eimge Gesprûehe. Gotba, 1767, in-8".
G. H. Heidenreieii. — Aninmdversioties m Mosis MendelU fiUi refuUh tionem placitorum Spinoza, Lips., 1786, in-4». — Le même, Natur tmd Gott ttaek Spmota. Leipa., 1786, in-8<>. — Le même, Natttr und Gothnack Spinoza, Leipsig, l789|ki-8o.
Salomon kaimon. — Uber die Pregressen der Philosophie, Berlin, 1793, in-8*> — Le même, Versttek Ûber die Traecendental philosophie. Berlin, 1790, in-r*.
H. -F. Diei. -— Ben wm Spimmi isach Leben und Lehren, DesMu und Leipzig, 1783, in-8o.
G. -G. Follebom. — Spineza Pantkeismus und System in / Betrage ziir Geschichte der Philosophie, part. III, p. 34, 399. 1793, in-8<'.
C.-L. Reiniiold. — Sgstemaliseke Darstellung aller bisker moglichen Système der Metaphysik in : Tentscher Merkur, Jan. und MSlrz., 1794.
S. «H. Ewald. '— Auteur d'une traduction des cBuvres de Spinoza (Spinoza's philosopkische Schrifun^ 1787-1793, in-8®.) — Spinoza's zwei Âbhandiungen ûber die Cuitur des menschliehen Verslandes und Ûber die Aristokratie smd Demekrsuie, Leipsig, 178&.
Chr. Garve. -— Uber das tkeologische Système des Spino%a in : Abhandlung nber das Dasein Gottes, Breslaw, 1802, in-S**. ;
Chr.-Frid. Aminon. — Grundzftge der Théologie des Spinoza in : Kri' ^ tisckes Journal der theol, LUer,, B. I., pag. 1, 699. Nttrnb., 1813. ^
G. -S. Franke. — Versucb ûber die neuern Schicksale des SpinozUmm und seinen Einfluss auf die Philosopkie ûberhaupt und die Vernunjt théologie insbosondere, Schlessw., 1813, in-8®. ..
Henr. Rilter. — Welchen Einfluss hat die philosophie des Cartesius r
a/i/ die Ausbildang der des Spinoza gehabt und welche Berûhrungspunkte ^
^aàen âeide philosophen mit einander geimein? V.ô\p%V^, \%V^^Vûr%»,— ^*
^e même, dieUalbkantianer unà, der Pantheismus, ^wVai, V^YV ^ Vdl-%^. ^
KOtiCS BIBUOGfiÀJPHIQl». U^H
ienroih. —> JVbva Spinoùimi delineatio» Golf., ign, in-S*.
iV. Siegwart. — l/^er den Zvaammenhang des SfHnozitwuu ntii
ianitcben philosophie. Tttbiog., 1816, in-8^ — La mâitte,
zismui hUtorisch und pbilosaphUch erlauUrt mii Bezklumg
uad neuere Ansichten. TUbing., 1839, iD-8<>.
isenkranz. — De Spinozœ philoêophia d'mtrtatiù, Hal. et
Î8, in-8o.
Uaudlin. — Geschichte der Moral philosophie , p. 117, 699.
, 1822, in 8\
•"red. Herbart. — Allgemeine Metaphysik nebst den Ànfangen
ophischenNaturlehretyol, II. Kœnigsberg, 1828, 1829, in-8*.
— Der Pantheismus nach seinem verschiedenen Hauptformen,
rsprunge und Fortgange, seinem speculativen und praktischen
li Gohalte, vol. Ilï. Berlin, 1826-1832, in-8o.
«"euerbach. — Geschichte der neucrn Philosophie von Bacon
am bis Ben, Spinoza. Ansb., 1833, in-8°.
ileiermarcher. — Darstellung das spinozistischen Systems in :
î der philosophie aus Schteiermacher*s handschriftlichem Ka-
ransgegeben von H. Ritter. Berlin, 1839, in-8°; p. 275, 599.
Werke, III Ablheil. zur Philosophie IV, B. 1. Th.)
h, Hegel. — Vorlesungen ûber die Geschichte der Philosophie.
l. von G.-L. Michelet, vol. lII. Berlin, 1836 ; p. 368, 599.
>chlUter. — Die Lehre das Spinoza in ihren Ilatiptmomenten
id dargestelU, MUnst., 1835, in-8o.
Erdmann., — Malebranche, Spinoza und die Skeptiker w, las n Jahrhund. Riga, 1836, in-8°
kmuth. — Der dreieinige Pantheismus von Thaïes bis Hegel, l7,in-8«.
tiomas. — Spinozœ systema philosophicum, Rcgiom., 1835, Le même, De relatione qua inter Spinozœ substantiam et attri' cedit dissertatio. Regiom., 1839. — Spinoza als Metaphysiker . punkt der historischen Kritik. Kœnisberg, 1840, in-8®. Baader. — Uber die Nothwendigkeit der Revision der Wissensierug auf Spiuozistische système. Erlang. , 1841, in-S». e Orelli. — Das Leben und die Lehre Spinoza* s nibst einem îT Schelling'schen und HegeVschen Philosophie. Aarau, 1843,
rbach. — Spinoza* s sammtliche Werkeausdem Latein Ubersetzt, eben Spinoza*s, SluUgard, 1841, in-8®.
France, nous citerons :
r, — Apologie de Spinoza et du spinozisme, Âliona, 1806. Saintes. — Histoire de la vie et des Ouvrages de B. de Spilateur de V Exégèse et de la Philosophie modernes, Paris, 1842,
îynaud. — Encyclopédie nouvelle^ article Spinoza.
nri Martin. — Dissertatio de philosophicarum B. de Spinoza
im systematCf 1886.
Cousin. — Cours de 1829, leçons xi et xii. — V.^ nAniA,
r de pAilosophie moderne^ éd. de 1856, lll-\S,p. b*V e\.«wÀN*^
LXVIII 'NOTICB BIBLIOGRAPHIQUIU
et Fragments de philosophie cartésienne , 1845, In- 12, p. 429et8ahr.
Théodore JouflVoy. — Cours de droit naturel , leçons vi et vu.
Damiron. — Mémoire sur Spinoza et sa doctrine ^ 1843, tom. IV du Recueil de V Académie des sciences morales et politiques.
Francisque Bouillier. — Histoire de la Philosophie cartisiemUt chap. xv-xixj Paris, 1854, in-S*».
THÉOLOGICO-POLITIQUE