Lettres · DOCUMENTS

POUR SA BIOGRAPHIE.

n hac uiatoria, turbulenta, uerſicolori uultuoſaque interduin conuerſatione uitæ, nihil uerius mihi frontem hilarat & exporrigit, contractamque (ut ita dixerim) & inuolutam mentem explicat & pandit lætitia, quam literarum recordatio, amoriſque muſarum & uenuſtiorum diſciplinarum, quas magnopere perdiuque colui & obſeruaui ut ſi quis unquam hominum mei ordinis, animum illa quidem meum nunc ſubiens per occaſiones magis quam per ociun, aut certas quaſdam conſtitutaſque uices, id quod aliter euenire uix poteſt in hac ueluti expeditione non tam placida quam inermi, in qua non iam muſarum auſpicijs ut pridem aſſueueram : contubernio Philologiæ uti ac frui mihi licet, eiuſque militiæ commodis aſpirare quæ ſine mortalium agrorumque clade ad gloriam quærendam inſtituta eſt, domitandamque imperitiam improbam & contumacem aduerſus edicta ſapientiæ imperiaque rationis, in qua quum ipſa nuper ordines iam ductitare quoquo modo exiſtimarer, inter primoreſque cenſeri, non tam ob res egregie & præclare geſtas, quam ob eximiam & alacrem promptitudinem, ecce tibi inopinatum fatum (commemorandum ne an pœnitendum nondum plane comperi) tranſuerſum me rapuit in rationem agendæ uitæ exercendæque mentis diuerſiſſimam, quippe qui pro ſecuritate angores, pro tranquillitate trepidationem, pro ocio negocia, pro libero arbitrio obſequendi neceſſitatem, apparituramque in aula factitandi : denique pro philoſophicis auſcultationibus aulica acroamata ſortitus : ϰαὶ ἀντὶ τῆς αὐταρϰείας εὐγνωμονούσης τε ϰαὶ εὐσχήμονος, ἀθυμοῦσαν ἔνιοτε προσδοϰίαν ϰαὶ ἀταϰτοῦσαν μετιών haud ſcio an pro integra exiſtimatione pericliter ignominia, quis enim inhibeat gliſcentem famæ loquacitatem ? quis temperare linguis eos coget qui libentius in ſententiam eunt deteriorem & obtrectantem ? hi exemplum ſtaluiſſe me cauillabuntur, ut poſthac quiſque cum occaſio tulerit & fortuna perlexerit, ſoluere ſe ijs ipſis legibus poſſit, quas uelut auctore philoſophia aduerſus plebis ac populi ſcita tulerit & promulgarit. Epiſtola uero tua utriuſque linguæ pentiam ſingularem redolens, ut mihi iucunda fuit & grata quaſi inſtituti mei priſtini commonefactrix, ita neſcio quid ſiniſtræ in me ſuſpiciunculæ præ ſe ferre uidetur, ut quidem in illa actionis de dolo malo formulam concepiſti, quam in Petrum Amicum ſodalem tecum Franciſcanum intendiſſe te dicis, ob id ſcilicet quod impoſturam fecerit homini tibi ſimplici & incauto : neſcio quid de me ſpondens, quod nec tu futurum poteras tum confidere, nec poſtea experimenta uerum eſſe cognouiſſi, nimirum doloſum amicum eſſe cenſens, qui hominem te φιλάπλουν ϰαὶ εὐήθη ſciens prudenſque, quo tibi incommodaret, in hominem me φιλαλάζονα obtruderit, qui quintum ipſe iam hunc menſem aut etiam ſextum literas tuas faſtidio habuerim ac contemptui. Hæc enim omnia uerba epiſtolæ αἰνίττεται, niſi ſi eorum ſenſum aſſequi non potui. Mitto hic ὦ δαιμόνιε, quod obiicere criminoſe tibi alius quiſpiam poſſet, qui in recriminando cauſæ fiduciam poneret : ſacerdotem te eſſe oportere fidei haud benignæ ac præmoroſæ, qui non ſodali, non amico, non ſocio ſtudiorum fiduciam accommodare ſuſtinuiſti, antequam ille ſtipulari à ſe paſſus eſt pœnæ nomine, cauſam ipſum haud dicturum quominus actio de dolo malo iuſtis ac legitimis uerbis in ſeſe conciperetur ? niſi Budæus bonus uir humanitateque præditus tandem inueniretur ſi periculum faceres. Vbi igitur illa ueſtra charitas ſodalitia uinculum cænobiorum, columen religionis, glutinum unanimitatis, quam alternis prope uerbis pro numine colendam in concionibus declamitatis ? Tu ut ſodali quicquam οὐ τυχὸν, οὐ παιγνιῶδες, denique fide dignum aſſeueranti non credas ? & ſodali quidem non cuiuis, ſed eximio, perſpecto, & ἐχεγγύῳ. Age ſodali fidem non habuiſti : non quod ei ſed quod tibi diffideres, melius enim mediocritatem tuam uel etiam tenuitatem noueras, quam εὐϰαταφρόνητον, & contemptui & faſtidio meo obuiam & expoſitam fore intelligebas (id enim cauſaturum te uideo) num id tandem charitati conſentaneum eſſe cenſuiſti : capitis atque exiſtimationis periculum fratri ac ſodali tuo creare, ut ille actione famoſa damnaretur ſi ego ab ingenio meo migrare ſuſtinerem ? Proh diue Franciſce auctor conditorque ſodalitij, quo tua iam fides abijt ? homines ne in ſodalitij leges iuratos ac deuotos, quibus ne leui quidem iureiurando ſancire uerborum fides fas eſt : pacta iam inter ſe nulla fide inire, ſed capite atque exiſtimationis periculo alterum ab altero cauere ? Quanquam etiam ſi inter profanos res ageretur, num æquitatis quicquam aut iuris habere poteſt id pactum, quo fraudi futurum ſit & captioni capitali alicui, ſi quiſpiam alius eum ſe aliquando non exhibuerit, quem eſſe ſe ſemper præ ſe tulit certiſſimis indicijs teſtatiſque experimentis ? Hæc ut dixi & alia huiuſcemodi ſilentio tranſmittam : quando non te nunc accuſandum, ſed amicum tuendum habeo & defendendum, qui ob meam culpam criminoſe arceſſitur & atrociter : hoc dicam tantum, ut intentioni tuæ præſcribam : (quando nunc controuerſiam rectam in iudicium deducere non neceſſe eſt : & ut Græci loquuntur ϰατ’ εὐθυδιϰίαν ἀμφισϐητεῖν) præpropere te & perperam famoſam actionem in amicum intendiſſe, cum poſſes alia actione ciuilius experiri, id eſt ex ſtipulatu, illam enim de dolo (ut noſti, qui iuris ſtudioſus fuiſti) Prætoris edictum non niſi ſubſidiariam promittit. Ageres igitur cum illo potius : à me ut ipſe contenderet pro amicitia noſtra, ex æquo & bono porro tecum agerem, ſuamque fidem ut liberarem. Hanc tu perſequendi tui iuris rationem quum omiſeris. poſſim ipſe ſi uelim auctor eſſe Amico ut exceptione edicti ſummoueat te, nec recte nec ordine de dolo malo agentem. Verum hoc tibi remittam, litique ipſe me opponam : id quod quo minus faciam, tu cauſæ nihil comminiſci poteris, cum res ad me tota pertineat, & ille me appellare iure poſſit ut iudicium in me conſtitui patiar : ipſe iudicij obſeruandi neceſſitate ſoluatur. Quo autem magis anſam omnem tibi præcidam homini inſonti ob meum factum negocium faceſſendi, non recuſo quin tu hanc epiſtolam quaſi ſponſorem habeas iudicio me ſiſtendi iudicatumque faciendi. Cæterum ut paria tecum faciam, reliqua græcè ſcribentur. Εξηρήσθω μὲν οὖν τὴν ἀρχὴν τήσδε τῆς ἀμφισϐητήσεως ὁ ἑταῖρος ἐϰεῖνος ὁ σός, ἄτε δὴ οὐδεμιᾷ δίϰη ἔνοχος τῆς ἐγγύης εἶνεϰα ἧς ὑπ’ ἐμοῦ προσφιλῶς ἐποιήσατο. σοὶ δὲ δὴ ὅλην τῆς ἐγϐϰλήσεως ὁρμὴν εἰς ἐμὲ ἐξέστω παροχετεύειν, εἴγε δὴ δέδοϰταί σοι ταύτῃ τῇ δίϰῃ ὁλοσχερῶς ἐπεξελθεῖν. θαυμάζοντι γοῦν ἔοιϰάς μου μὴ εὐθὺς ἀπαντώντος πρὸς τὴν πρόϰλησίν σου τὴν πάνυ γε νεανιϰὴν ϰαὶ εὐψύχως ἔχουσαν, ϰαὶ δεινὰ παθεῖν φάσϰοντι ἐφ’ ᾧ μήπω ἀντιϰομίσασθαι γράμματα ἀνθ’ ὧν ὑπῆρξας σὺ γράφων ϰαὶ εἰς φιλίαν ἐμὲ προϰαλούμενος. ἡμεῖς δ’ αὐ πάλιν ἠγάσθημεν οὐ τυχόντως τὴν ἐπιστολὴν τὴν σὴν ἀσμένως διεξιόντες· πῶς γὰρ οὐ, ὅσγε αὐτίϰα ἐξ ἀρχῆς ἀγαναϰτεῖς δεινοπαθῶς, ϰαὶ διατείνει σφοδρῶς, ὡς περιμελημένος ὅθεν ὑφ’ ἡμῶν, μὴ δὲ τυχὼν τῆς προσήϰουσης ἀμοιϐῆς· ὅσον αὐ ὡς ἔοιϰεν πρότερον μὲν ἐξετάσαι τὸ πρᾶγμα διόλου, ἐγϰλημά τε ἐξελέγξαι. ἐπεὶ πόθεν σοι ἐγνωσμένον ἐγένετο ἡμᾶς οὐϰ ἀντιγράψαι τοῖς ὑπὸ σοῦ γεγραμμένοις; ἀλλ’ ἔστω γε τοῦτο φανερὸν τε ϰαὶ ἀνωμολογημένον, οὐϰ ἤδη τοσοῦτο ἀδίϰημα τοῦτο γε φαίη τις ἄν, ὅση ἡ ἐγϰλησις ἡ σὴ ϰαὶ μεμψιμοιρία φαίνεται· οὐδὲ γὰρ τοι ἀποχρώτως οὐδέπω ϰαὶ νῦν ἐξελήλεϰται τὸ πρᾶγμα. ἀμέλει εἰ πολλῶν ἐμὲ ἀπασχολούντων πραγμάτων ἐν τῇδε τῇ διαιτή, ἢ εἰ νόσου ϰωλούσης γράψαι σοι εὐχερῶς οὐϰ ἐδυνήθην, πῶς οὐϰ εὐπροφάριστον ἔσται τὸ περὶ τὴν αἰτίαν; ὅπως οὖν ὡ’γαθὲ μὴ τελευτῶν ὀφλῆς τὴν τῶν οὐϰ ἐν δέοντι μεμψιμοιρούντων ἐπιτιμίαν ϰαὶ φιλοδίϰων, ἣν γε διατελέσης πορρωτέρω τῆς ἀμφισϐητήσεως προϊών. ϰαίτοι τοῦτο οὐϰ ἀντιδίϰου μὲν ἔργον ἐστίν, τοῦ δὲ φίλου ἤδη ϰαὶ συνηγόρου, τὸ τοιάδε σοι πεῖσαι ἐγχειρεῖν, οἷα ϰαὶ σε ὠφελεῖν τὸν ἐμοῦ ϰατηγοροῦντα. ἀλλὰ τί ἄν πάθοιμι αὐτὸς ἢ ποιήσαιμι, ὅπου δυσχερῶς ἄν ἐϰσταίην τουῦδὶ τοῦ εὐαρέστου ἥθους τοῦ πεφυϰότος ἐμοί ; Hactenus iocatum me putato, pariaque facere uoluiſſe cum ijs quæ tu (ut opinor) iocabunde ſcripſiſti, elicere à me epiſtolam cupiens. σπουδαιολογῶν μέντοι εἴποιμ’ ἄν, ὡς οὐ δίϰαιός εἰμι ϰαϰῶς ἀϰούειν οὐθ’ ὑπὸ σοῦ οὐθ’ ὑπ’ ἄλλου του, ἐνταῦθα γε διαιτώμενος, ὅπου γε πάντα σχεδὸν προύργου ποιεῖν ἐπανάγϰες τὰ τῆς φιλοσοφίας ἀπηλλαγμένα, ϰ’ ἂν μὴ τοῖς ἴσοις ἀμείψωμαι τοὺς ἐμοὶ ἐπιστέλλοντας. ἢ γοῦν οἱ τὰ ἴσα με εἰσπραττόμενοι, δίϰαιοι εἰσὶν αὐτοὶ πάντα μοι παρασχεῖν τὰ αὐτὰ ἢ παρόμοια τὰ τῆς σχολῆς ϰαὶ εὐϰαιρίας, ἐὼ δὲ λέγειν τὰ τῆς ἡλιϰίας τε ϰαὶ ῥαστώνης, ἄπερ ὑμῖν περίεστι τοῖς ἀμφὶ τοὺς λόγους οὐσι, ϰαὶ χρωμένοις φιλοσοφία συσϰήνῳ τε ϰαὶ ὁμωρόφῳ ϰαίτοι σχολὴ ἂν ἐξισοῦσθαι δύναιτο τὸ τῆς νεότητος θερμὸν ϰαὶ φιλόπονον, ἢ τε ἤδη ῥέπουσα εἰς παραχμὴν τῆς πρὸ τοῦδε δεινότητος ἡλιϰία, ϰαὶ ταῦτα φροντίσι συγναῖς ἐνοχλουμένη. ἃ δὴ αὐτὸς ἥϰιστα ὑπολογίζεσθαί μοι δοϰεῖς. ἴσθι οὖν σὺ τοῦντεῦθεν, ἴστωσαν δὲ ϰαὶ ἄλλοι οἱ ϰατὰ τοὺς λόγους ἐπιϰεϰυφότες ϰαὶ ἀναποσπαστῶς διαϰείμενοι, οἴϰοι τε ϰαὶ ἔξω τὸν Βουδαῖον ϰὰν σχολὴ ϰὰν ἀσχολία ἀεὶ μὲν τὸν αὐτὸν οἷόν τ’ εἶναι τῇ προαιρέσει οὐϰ ἔτι δὲ εὐχερείᾳ τε ϰαὶ προθυμίᾳ. Quod uero ad id pertinet quod χρηματισμὸν ἐργάζεσθαί με ἥδη ϰαὶ τῇ φιλαργυρίᾳ προστετηϰέναι, ſi nunc proſequi ſcribendo uellem præter modum fortaſſe epiſtolam producerem. Vale. in pago Burgundiæ quæ Villanoua uocatur, pridie Iduum Aprilis, & Amicum ſaluta non magis tuum quam meum.

ommodvm ex aula decedens in urbem reuerteram, cùm literas tuas accepi : quas qui mihi reddiderit non facilè meminerim, tametſi ita tu eas dediſſe uideris quaſi à Tiraquelli tui fratre reddendas, uiri exiſtimatione eximia præditi. Cuius ipſe cauſa libens mihi negocium exhibuiſſem, ſi res ita nata eſſet, meam ut ante deceſſonem is in aulam ueniſſet, idque non magis commendationis tuæ gratia facerem, et ſi tua cauſa omnia cupio, quàm hominis merito, mihi fama tantum cogniti, ac de literis bene meriti. Verùm ut ad ea quæ Græce tu ſcripſiſti reſpondeam, accipe quæ ſcribere nunc uacauit.

Σὺ μὲν, ὦ χρηστὴ ϰεφαλή, τοῦδε τοῦ ἐνιαυτοῦ πολλάς τε ϰαὶ ποιϰίλας ὑποθέσεις ὑποθέσθαι φάσϰων ἐφ’ ἡμῖν ἐπιστεῖλαι, θαυμάζειν μου ἔδοξας οὐδεμίαν πω ἐπιστολὴν ταῖς πολλαῖς σοῦ ἀντεπιθέντος οὐ μὴν ϰαταγνῶναί γε ἐφθασας μηδεμίαν ἐμοῦ ἐπὶ τούτῳ ἀγνωμοσύνην. ϰαλῶς δὲ ποιῶν σύγ’ εὖ εἰδέναι φῆς, αἰτίαν μὲν οὐϰ ἐμὴν εἶναι ταύτην, οὐδὲ δὴ ἐγϰαλοῦντί μοι ἀμέλειαν ἔοιϰας, οὐδ’ ὅλως ἀχθομένῳ. εἶναι μέντοι τῶν διαϰομιζόντων τὰς ἐπιστολὰς αἰτίαν, τῶν ἀποδώσειν ὑπισχνουμένων, εἴτ’ ἀμελησάντων τοῦ τῶν ὑποσχέσεων ἀπαλλάσσεσθαι. ἐσθ’ ὅτε δὲ ἔφης, ϰαὶ ϰαθ’ οἵαν δὴ ἔτυχεν αἰτίαν τὰ ἐπιθέντα γράμματα μετέπεσον. ταῦτα μὲν οὖν σχεδὸν εὐγνωμόνως τε ϰαὶ φιλοπρεπῶς αὐτὸς εἰϰάσαι δοϰῶν, οὐϰ οἶδ’ ὅπως τελευτῶν τοιοῦτό τι προσενέγραψας, ὅτι σὺ μὲν, ἔφης, οὐπω τοῖς γράμμασι τοῖς ἐμοῖς ἀποϰριθεὶς, ἀποϰρινῇ, ὡς οἶμαι, ὅταν σοὶ ϐουλομένῳ ἢ · ὡς ἐμὲ ἔζηθεν ὀλιγώρως ἔχοντα μᾶλλον, ἢ μὴ τὰ γράμματα τὰ σὰ ϰομισάμενον. μὴ ἔζητα, μὴ πρὸς τοῦ φιλίου Διός, ὦ ἄγαθέ, ὑποπτιϰῶς διάϰεισο, ὥσπερ εἰ ἀμελοῦμενος · μηδ’ὑπονόησον μηδὲν ἀπειϰὸς τῶν ἡμετέρων ἤθων. ἐγὼ τοι οὐϰ ἐξαρνος ἔσομαι μηδὲν αὐτὸς ἀπολαϐεῖν τῶν παρὰ σοῦ γραμμάτων, οὐδὲ προφάσεις σεμνολόγους προφασιούμαι. μίαν μέντοι φημὶ ἐπιστολὴν δώδεϰά που μηνῶν ϰεϰομίσθαι, τῶν πολλῶν ὑπὸ σοῦ, ὡς εἶπες, ἐπισταλεισῶν. μίας δὲ πλείους οὐ φημι, ἢ οὐ μεμνήσθαι γε λαϐὼν φημι · ταύτῃ γε μὴν οὐϰ ἀπεϰρίθην, τάχα που ἀμνημονήσας, ἄλλως τε τῆς ὑποθέσεως τῆς ἐπιστολῆς ἀπόϰριμα οὐϰ ἄγαν ἀπαιτούσης. εἰ μέντοι που ἀντιγράψαι μοι ἐπήλθε, ϰαίπερ πολλαῖς ἀσχολίαις ἐν τῷ διαμέσῳ ἐνειλινδουμένῳ, πῶς ἂν εἴχον γραμματοφόρον δι’ ὅτου ἀντιγράψαιμι, ὅσγε ἠγνόουν ὅπου σὺ τότε ϰατῴϰεις, ὥσπερ ϰαὶ ἀρτίως γράφειν προθυμούμενος, οὐχ ἡδυνήθην ϰαταμαθεῖν ἐν τίνι ποτὲ τῶν ἑταιρείων ἡμῶν ὁ ϰαλοϰαγαθὸς Ἀμῖχος συνδιαιτῶτο, ὁ πιστὸς σου Πειρίθους τε ϰαὶ Πυλάδης ϰατὰ τὴν γνώμην ἐμήν. ὡτίνι τῶν φίλων ζεύγει αὐτὸς συμπεπονθὼς ἔχων διετέλεσα, ἐφ’ οἷς ἐνωχλῆσθαι ἐφθητον ὑπὸ τῶν ϰορυφαίων τῆς ἑταιρείας, ϰαὶ εἰρχθῆναι τῆς τῶν ἑλληνιϰῶν συνταγμάτων ἀναγνώσεως. ἄχρις οὗ ἤϰουσά τινος τῶν χαριεστέρων τῆς αὐτῆς ἑταιρείας, ϰαὶ τῶν φιλοϰαλούντων, σφῶντ’ ἀποδεξόσθαι τὰ παιδιϰὰ τὰ ἡμέτερα, τὰ ϐιϐλία λέγω ἄπερ οὗτοι αὐτεξουσίως σφῶν ἀφῆραντο, ὑμᾶς τε ἀποϰατασταθέντε εἰς τὴν ἔμπροσθεν ἄδειαν ϰαὶ ἡσυχίαν. τοῦτο τοίνυν ἀϰηϰότες ἀνδρὸς πιστωσαμένου, πῶς ὀϰχεῖς εὐφράνθηνμεν ; οὐ μενοῦν εἰπεῖν ἔχοιμ’ ἄν. πῶς γὰρ οὐϰ ἄν ὑπερμέτρως ; οἷγε ὑμᾶς ἔχειν συμφοιτητὰ δοϰοῦμεν εἰς διδασϰαλεῖον τῶν μουσῶν ϰαὶ ἐργαστήριον τῆς Ἀθηνᾶς, ϰαὶ συμφιλοπονούντε ὁπὶ τὴν τῆς γνώμης ϰαὶ τῆς διανοίας ἐξεργασίαν, ἐφ’ ἧ ὁπὶ πλεῖστον φιλοτιμούμενοι τῶν περὶ τὸν ϐίον πάντων διατελοῦμεν. ἴσμεν δὲ τοῦτο διὰ πολλῆς σπουδῆς ἐσχηϰέναι τουτουσὶ τοὺς μισέλληνας θεολόγους, ὅπως τὴν ἑλλάδα γλῶτταν ἀφανιοῦσιν, ὡς τῆς ἀνεπιστημοσύνης ὁπθεν τῆς αὐτῶν ϐάσανόν τε ϰαὶ ἔλεγχον, ϰαὶ διὰ τοῦτο τοὺς ματαιοτάτους ἐϰείνων ὁρῶμεν παρὰ τὰς ἐν ἱεροῖς ὁμιγρίας, οἷονεὶ ἀπὸ συνθήματος, ταύτην τε λοιδορουμένους, ϰαὶ ἐξ ἁπάντος τρόπου εἰς ὑποψίαν παρὰ τοῖς πολλοῖς ϰαταστήσαντας, ὡς ἐξάγιστον μάθημα, ϰαὶ τῆς ἀληθινῆς θεολογίας ἀλιτήριον. ϰαὶ μὴν τοῦτο ποιοῦντες οἱ ἄνθρωποι, ϰατάδηλοι μέν εἰσι τοῖς πλείστοις ϰαὶ τῶν ἀμαθῶν οὐχ’ ὅτι τῶν ἐμπείρων, βασϰαίνοντες τῇ τῶν εὐφυεστέρων φιλομαθείᾳ. ἐπαμῦναι μέντοι αὐτοὶ πλημμεληθεῖση εὐσέϐεια ἀξιοῦσιν ὑπειληφθαι. τοῦτο τοίνυν τὸ τούτων συγϰρότημα οὕτω ϰαϰόηθες ϰαὶ τῇδε τῇ πόλει συϰοφάντημα ἐπιπολάσαν, παρ’ οὐδὲν ἦλθε τὰ τῆς δοϰίμου ϰαὶ ϰαλῆς παιδείας λυμαίνεσθαι, ϰαὶ παντελῶς δὴ ϰαὶ ἐξαλεῖψαι τὸ τῶν μουσῶν ϰαλλώπισμα, ὡτίνι τε ἡ ἐγϰύϰλιος παιδεία ἀγάλλεται, ϰαὶ δι’ ὃν ὁ λόγιος αὐτὸς ὁ ψυχαγωγὸς μέγιστον φρονεῖ ἐφ’ ἑαυτῷ. ϰαὶ γὰρ τοι ἔνιοι τῶν περὶ τὴν ἱερολογίαν, ἀμουσοτέρως ἔχοντες, ἀφορμὴν τινὰ ἐναγχος εὑράμενοι συϰοφαντίας μεστὴν, τοῖς περὶ τὰ τῶν ἐλλήνων σπουδάσασιν ἐπεφύησαν, πολλὰ γε ἐφυϐρίσαι τὴν τε ϰαλλιλογίαν προλαϐόντες ϰαὶ τὸ χάριεν τῆς φράσεως, ϰαϰοὶ ϰαϰῶς αὐτοὶ ἀπολούμενοι. τῆς δὲ συϰοφαντίας ταύτης προϰάλυμμα τε ϰαὶ ἀφορμὴν οὗτοι εὑρίσϰονται οὐ τὰ τυγχόντα. ἐξ ὅτου γὰρ τῶν λουτηρίζειν νῦν λεγομένων διατεθρύλληται μὲν πολλὰ ϰαὶ ποιϰίλα δόγματα, τοῖς θ’ ὑπὸ τῶν παλαιῶν ἐξηγητῶν δεδογμένοις ἐναντία, ϰαὶ τὰ πολὺν χρόνον ἐν τῇ ἐϰϰλησίᾳ νενομισμένα διαρρήδην ἀνασϰευάζοντα, ἔνιοι δὲ τῶν παρ’ ἡμῖν ϰαὶ ἀψασθαι τοῦ νεωτερισμοῦ τούτου αἰτίαν ἔσχον, τότε δὴ οἱ τῷ ἑλληνισμῷ ἀπεχθόμενοι, ἀντιλαμϐανόμενοι πράγματος ἐπιϐόλου, ϰαὶ τῶν ἑλληνιζόντων ϰαταϐοῶντες ὡς νεωτεριζόντων περὶ τῆς ὀρθοδοξίας ἀνατροπῆς, παρ’ ὀλίγον ἦλθον τοὺς περὶ τὰ ἑλληνιϰὰ σπουδάζοντας ὡς αἱρετιϰῶς ἔχοντας φυγαδεύειν. δεινὸν γὰρ ἐποίουν, συϰοφαντοῦντες, ἅμα μὲν τὴν τε τῶν ἑλληνιϰῶν γραμμάτων διδασϰαλίαν ἐπιχωριάζειν ἡμῖν ἄρξασθαι, ϰαὶ τὰ τῶν λουτηριστῶν δόγματα παρεισφθαρῆναι. τοιαύτης πού ἀφορμῆς τυχόντες ἄνθρωποι λέγειν μὲν ἐντέχνως ἀδύνατοι, δεινοὶ μέντοι ἀπειϰονίζειν τὸ τῆς ϰαλοϰαγαθίας πρόσωπον, τὸ ἀφελὲς τε τοῦ δήμου ϰαὶ ἀπαίδευτον ῥαδίως ϰαθυπεξήραντο, ἐν εὐσεϐείας δὲ τάξει τιθέμενοι τὸ προπηλαϰίζειν τῆς παιδείας τὸ ϰάλλιστον ϰαὶ σεμνότατον. ἡμεῖς δὲ τοῦθ’ ὁρῶντες, πῶς δοϰεῖς τοὺς ὁδοῦντας ἐνεπρίομεν, ϰαὶ μετ’ ὀργῆς δεινοτάτης ἐστενάζομεν; τίς γὰρ οὐϰ ἂν χαλεπήνειε ϰεϰρατημένην μὲν ἰδὼν τὴν παιδείαν ὑπὸ τῆς ἀμαθίας, τὴν δεινότητα δὲ τῶν λόγων ὑπὸ τῆς ὑποϰρίσεως πομπευομένην τ’ ἀτίμως ϰαὶ παραδειγματιζομένην ; ἀρχὴ δὲ τῆς ἄγαν ἀγαναϰτήσεως αὐτῶν ἔφυ ἐϰ τῶν παραπεφρασμένων ὑπὸ Ἐράσμου Ροτερωδάμου, ἐπειδὴ ἅπαντας σχεδὸν ἐώραν τούτοις ἀρεσϰομένους. ἀμαυρῶσαι γὰρ τὴν τούτων εὐδοϰίμησιν ἐπιθυμοῦντες, ὑπερορίσαι τὸ τῆς ἑλλάδος γλώττης ὄνομα, ὡς ἰλιάδα τινὰ ἀσεϐημάτων, εἰς νοῦν ἐνεϐάλλοντο. ϰαὶ μὲν οὖν ϰαὶ ἐπὶ τούτῳ τῷ ϰαλῷ ἐγχειρήματι οἱ φιλαπεχθημόνως ἔχοντες συνέδριον συναγαγόντες, ὡς λόγος, ϰαὶ ϰαθίσαντος ἅπαντος τοῦ τῇδε θεολογιϰοῦ, ὡς οὐδὲν οὗτοι ϰατὰ τὸν τρόπον τοῦτον ἐπέραινον (οἱ ϐέλτιστοι γὰρ ἐϰεῖνων, ϰαὶ ὡς ἀληθῶς θεολογοῦντες, τῷ πράγματι ἀπηρέσϰοντο, ϰαὶ πολλοὶ ἤδη αὐτῶν τῆς δοϰίμης φιλομαθείας ἤψαντο) διημιλλώντο αὐ τοῦντεῦθεν παρὰ τὰς ἐϰϰλησίας διὰ ϰαϰολογίας ἀγειν τὴν προειρημένην γλῶτταν ὡς ἀσεϐείας γέμουσαν. ἄχρι δὴ ὑπὸ τῆς ἄγαν ὁρμῆς ἐϰπαθῶς τ’ ἐϰφερόμενοι ϰαὶ ἄγαν ἀϰοσμοῦντες, εἰς ὑποψίαν ἦϰον, πρῶτον μὲν παρὰ τοῖς οὐϰ ἀσυνετωτάτοις τῶν ἐν ἀρχαῖς ϰαὶ ἀξιώσεσιν, εἶτα δὲ ϰαὶ παρὰ τοῖς πολλοῖς ἐπαυτοψώρῳ φασὶν ἐαλώϰασι πρὸς ἐχθραν μᾶλλον ϰαὶ ἐπῆρειαν τοῦτο ποιοῦντες, ἢ ζήλῳ τινὶ ϰαλῷ τὰ τῆς ὀρθοδοξίας θεραπεύοντες. ἀλλὰ μὴν ἐρρώσθων μὲν οὗτοι οἱ τῆς φιλοϰαλίας ἀπότροφοι, ϰαὶ τῆς ὀρθῆς παιδεύσεως ἀμοιρήσαντες. ὡνπερ ἐγὼ τῇ σϰαιότητί τε ϰαὶ ἀτοπίᾳ ἐπεξιών, ἐμαυτὸν μαϰρολογήσας ἔλαθον. σὺ μέντοι, εἰ τὰ’ μὰ εὖ μάλα ἐγνωϰὼς ἥν, ὡς δυσχερῶς διάϰειται, οὐϰ ἄν παρ᾽ ἐμοῦ ἐπιστολὰς ποτεταγμέναις τε ϰαὶ ῥηταῖς ἡμέραις προσδοϰώης. ἐν γὰρ τῷ ἔμπροσθεν ἡδόμην ἐγὼ γράφων ϰαὶ ἐπιστέλλων τοῖς ὁμοίοις σου. νῦν δὲ περὶ τ᾽ ἄλλα περισπώμενος, εἰς ἀμνησίαν ϰατέστην ἐμοῦ τε ϰαὶ τῶν ϰατὰ τὴν φιλολογίαν. ἐρρώσο, ἐν ἡμετέρα πόλει τῇ πρὸ ἓξ ϰαλανδῶν φεϐρουαρίου.

L’Eſpoir certain, & parfaicte aſſeurance
De ton retour, plain de reſiouyſſance
Que nous donnas à ton partir d’icy,
Nous a tenu iuſques ore en ſoulcy
Aſſez facheulx, & treſgriefue ancolye,
Dont noz eſpritz taincts de merencolie
Par longue attente & vehement deſir,
Sont de leurs lieux eſquelz ſouloient geſir
Tant deſlochez & haultement rauiz
Que nous cuidons, & ſi nous eſt aduis,
Qu’heures ſont iours, & iours plaines années,
Et ſiecle entier ces neuf ou dix iournées :
Non pas qu’au vray nous croyons que les aſtres
Qui ſont reiglez permanans en leurs atres
Ayent deuoyé de leur vray mouuement,
Et que les iours telz ſoient aſſeurement
Que cil quant print Ioſué Gabaon,
Car vng tel iour depuis n’arriua on,
Ou que les nuyctz croyons eſtre ſemblables
A celle là que racontent les fables,
Quant Iupiter de la belle Alcmena

Fiſt Hercules, qui tant ſe pourmena,
Ce ne croyons, ny n’eſt auſſi de croire,
Et toutesfoiz quant nous vient à memoire
Que tu promis retourner dans ſept iours
Nous n’auons eu ioye, repos, ſeiours
Depuis que fut ce temps prefix paſſé
Que nous n’ayons les momens compaſſé,
Et calcullé les heures & mynutes.
En l’attendant quaſi à toutes meutes.
Mais quant auons ſi long temps attendu
Et que fruſtrez du deſir pretendu
Nous ſommes veuz, lors l’ennuy tedieux
Nous a renduz ſi tresfaſtidieux
En noz eſpritz, que vray nous apparoiſt
Ce que vray n’eſt & que noz ſens ne croyſt,
Ny plus ne moins qu’à ceulx qui ſont ſur l’eau
Paſſans d’vn lieu à l’autre par baſteau,
Il ſemble aduis à cauſe du riuage,
Et des grands floz, les arbres du ryuage
Se remuer, cheminer, & dancer,
Ce qu’on ne croyt & qu’on ne peult penſer.
De ce i’ay bien voulu ta ſeigneurie
Aſcauanter, qu’en ceſte reſuerie
Plus longuement ne nous vueillez laiſſer,
Mais quant pourras bonnement delaiſſer
Ta tant aymée & cultiuée eſtude,
Et differer ceſte ſolicitude
De litiger, & de patrociner,
Sans plus tarder & ſans plus cachiner,
Apreſte toy promptement, & procure
Les tallonniers de ton patron Mercure,
Et ſur les vents te metz alegre & gent
Car Eolus ne ſera negligent
De t’enuoyer le bon & doulx zephire,

Pour te porter où plus on te deſire
Qui eſt ceans, ie m’en puis bien vanter.
Ia (ce croy) n’eſt beſoing t’aſſauanter
De la faueur & parfaicte amitié
Que trouueras, car preſque la moitié
Tu en congneuz quant vins dernierement
Donc peuz la reſte aſſez entierement
Coniecturer, comme ſubſecutoire.
Vng cas y a, dont te plaira me croire,
Que quant viendras tu verras les ſeigneurs
Mettre en oubly leurs eſtatz & honneurs
Pour te cherir, & bien entretenir,
Car ie les oy teſter & maintenir
Appertement quant eſcheoit le propos
Qu’en Poictou n’a, ny en France ſuppos
A qui pluſgrant familiarité
Veullent auoir, ny plus grant charité.
Car tes eſcriptz, tant doulx & meliflues
Leur font au temps & heures ſuperflues
A leur affaire vng ioyeulx paſſetemps.
Dont deſchaſſer les ennuytz & contemps
Peuuent des cueurs, enſemble prouffiter
En bonnes meurs pour honneur meriter.
Car quant ie liz tes euures il me ſemble
Que i’apperçoy ces deux poincts tous enſemble
Eſquelz le pris eſt donné en doctrine,
C’est aſſauoir doulceur & diſcipline.
Parquoy te prie & ſemons de rechief,
Que ne te ſoit de les venir veoir grief.
Si eſchapper tu puis en bonne forte,
Riens ne m’eſcrips, mais toy meſmes apporte
Ceſte faconde & eloquente bouche
Par où Palas sa fontaine deſbouche
Et ſes liqueurs caſtallides diſtille.

Ou ſi te plaiſt excercer ton doulx ſtyle
A quelque traict de lettre me reſcrire
En ce faiſant feras ce que deſire.
Et toutesfois aye en premier eſgard
A t’appriuer ſans eſtre plus eſguard,
Et venir veoir icy la compaignie
Qui de par moy de bon cueur t’en ſupplie.
A Ligugé ce matin de ſeptembre
Sixieſme iour, en ma petite chambre,
Que de mon lict ie me renouuellais
Ton ſeruiteur & amy Rabellays.

dvdict bovchet avdict rabelays

Contenant la deſcription d’vne belle demeure, & louanges
de meſſieurs Deſtiſſac.

Le promettre eſt on pouoir des humains
Mais le tenir n’eſt touſiours en leurs mains,
Car aduenir peult tel cas ſans fineſſe
Qu’on ne ſcaurait acomplir ſa promeſſe,
Et meſmement à moy qui ſubiect ſuis
A pluſieurs gens, veu l’eſtat que i’enſuis.
Cecy t’eſcripti à ce qu’on ne m’accuſe
De menterie, & à toy ie m’excuſe,
Seigneur treſcher l’vn de mes grans amys,
Du brief retour lequel i’auois promis,
Car ſi n’eſtoit le labeur de pratique
(Auquel pour viure il faut que ie m’applique)
De trois iours l’vn irois veoir Ligugé,
Et pour m’induyre à ce maintz arguz ié.
Le premier eſt, le lieu tant delectable
De toutes pars aux nymphes treſſortable,

Car d’vne part les Nayades y ſont
Deſſus le Clan doulce riuiere, où font
Cheres treſgrans auecques les Hymnydes
Se gaillardans es prez verds & humides.
Apres y ſont par les arbres & boys,
Aultres qui font reſonner hault leur voix,
C’eſt aſſauoir les ſilueſtres Driades
Portans le verd, & les Amadriades,
Et dauantage Oreades aux mons
Dont bien ſouuent on oyt les doulx ſermons,
Et puis apres les gentilles Nappées
Qui rage font par chanſons decouppées
De bien chanter aux caſtellins ruyſſeaux
Par les iardins nourriſſans arbriſſeaux.
Et lors qu Aurore eſt en ſon appareil
Pour denoncer le leuer du Soleil.
En cheminant ſoubz les verdoyans vmbres
Pour oublier les ennuyeux encombres,
Tu puis ouyr des nymphes les doulx chans
Dont ſont rempliz boys boucages & champs.
Et qui vouldra prier dieu (ce que priſe)
On trouuera la treſplaiſante egliſe
Où ſainct Martin feit habitation
Par certain temps en contemplation.
Et où deux mors par fureur & tempeſte,
Reſuſcitez furent à ſa requeſte.
Apres y ſont les bons fruictz & bons vins
Que bien aymons entre nous Poicteuins.
Et le parfaict qu’il ne fault qu’on reſecque
C’eſt la bonté du reuerend eueſque
De Maillezays ſeigneur de ce beau lieu
Par tout aymé des hommes, & de dieu,
Prelat deuot de bonne conſcience,
Et fort ſçauant en diuine ſcience,

En canonique, & en humanité,
Non ignorant celle mondanité
Qu’on doit auoir entre les Roys & princes
Pour gouuerner villes, citez, prouinces.
A ce moien il ayme gens lettrez
En Grec, Latin, & François bien eſtrez
A diuiſer d’hiſtoire ou theologie
Dont tu es l’vn, car en toute clergie
Tu es expert, à ce moien te print
Pour le ſeruir, dont treſgrant heur te vint,
Tu ne pouois trouuer meilleur ſeruice
Pour te pourueoir bien toſt de benefice.
Auſſi eſt il de noble ſang venu :
Ses peres ont (comme il eſt bien congneu)
Treſbien ſeruy iadis les Roys de France
En temps de paix, de guerre & de ſouffrance.
Et tellement que leur nom de Stiſſac
On ne ſcauroit par oubly mettre à ſac,
Leurs nobles faictz militaires louables
Si demourront au monde pardurables.
Du ſien nepueu les vertuz & les meurs
Augmenteront leurs immortelz honneurs,
Car pour parler au vray de ſa perſonne
Onc ie n’en vy mieulx aux armes conſonne
Par ce qu’il eſt cheualier treſhardy
De corps, de braz, & iambes bien ourdy,
Moien de corps, & de la droicte taille
Que les vouloir Ceſar en la bataille :
En ſon aller il eſt tout temperé,
En ſon parler & maintien moderé,
Tant bien orné d’eloquence vulgaire
Qu’il eſt partout extimé debonaire.
Et quant à moy encores ſuis honteux
Du bon recueil ſi franc & non doubteux

Que ces ſeigneurs me feirent de leur grace
Preſens pluſieurs, voire en puhlicque place,
Et au priué, dont les cornes d’honneur
Prins de Moyſe, & preſage en bon heur.
Non ſeulement me feirent telle chere
Mais tous leurs gens, qui eſt relique chere.
Car le penſer de ce tant bon recueil
Aie faict ouurir l’intellectuel œil
Pour mediter qu’en telle ſeigneurie
A plus d’honneur, hors toute flaterie,
Plus de doulceur & plus d’humilité
Cent mille foiz qu’en la ruſticité
Des pallatins & groz bourgeois de ville,
Dont l’arrogance eſt tant facheuſe & vile
Et leur cuider ſi treſpreſumptueulx
Qu’on ne peut veoir entre eulx les vertueux,
Qui faict congnoiſtre en groſſe compaignée,
Les gens de bien, & de bonne lignée.
Or penſe donc tant deuot orateur
Que rien de moy n’a eſté detenteur
De retourner veoir le tien hermitage
Fors ſeulement le petit tripotage
De plaictz, proces, & cauſes que conduys
De pluſieurs gens, où peu le me deſduys,
Mais contrainct ſuis le faire pour le viure
De moy ma femme & enfans, car le liure
D’vng orateur, ou ſon plaiſant diuiz
Mieulx aymerois, ainſi te ſoit aduiz.
Plus n’en auras, fors que me recomande
Treſhumblement à la treſnoble bande
De ces ſeigneurs, dont i’ay deſſus eſcript,
En ſuppliant le benoiſt ſainct eſprit
Qu’à tous vous donne & octroye la vie
Du vieil Neſtor, en honneur ſans enuie.

Et que touſiours puiſſons leur grace auoir,
Et bien ſouuent par epiſtres nous veoir.
C’est de Poictiers le huitieſme ſeptembre
Lors que Titan ſe muſſoit en ſa chambre,
Et que Lucyne vng peu ſe deſbouchet.
Par le tout tien ſeruiteur Iehan Bouchet.

go franciſcus Rabelæſus Chinonenſis dioceſis Turonenſis huc adpuli ſtudiorum medicinæ gratia. Delegique mihi in patrem Egregium dominum ioannem Scurronum doctorem regentemque in hac aima Vniuerſitate. Polliceor autem me omnia obſeruaturum quæ in predicta medicinæ facultate ſtatuuntur & obſeruari ſolent ab ijs qui nomen bona fide dedere, iuramento, ut mos eſt, præſtico. Adſcripſique nomen meum manu propria die decima ſeptima menſtis Septembris. Anno domini milleſimo quingenceſimo trigeſimo.

Rabelæsvs.

Ego Franciſcus Rabelæſus dioceſis Turonenſis promotus fui ad gradum baccalaureatus die prima menſis Nouembris Anno domini milleſimo quingenceſimo trigeſimo ſub Reuerendo artium & medicinæ profeſſore magiſtro ioanne Scurronio.

Rabelæsvs.