XIV.

PIERRE COL’S REJOINDER TO THE FOREGOING.

(Fragment)

A FAME DE HAULT ENTENDEMENT DAMOISELLE CHRISTINE DE PIZAN

Combien que tu aies proposé de n’esc(r)ire plus reprehension ou blasme contre la compilacion du Romant de la Rose, comme sage et rauisee qui ses et appersois que humaine chose est de pechier mais perseuerence est euure de deable, 5 pourtant ne retarderas tu ma plume qu’elle ne te refrene; car apres tant de reprehencions et duplicacions par toy proposees et escriptes contre si notable escripuain, raison de droit et bonne coustume ensemble m’ottroient replique, qui comme disciple dudit escripuain ay fait une seule responce, combien 10 qu’il n’en fust besoing pour ce que selonc que mon petit entendement le peut concepuoir la seule lecture de tes euasions est assés solucion, et n’ofusque ne [noirçoie] en riens la verité que je soustiens, ne tasche aucune empraingnent a la treschere renommee maistre Jehan de Meung tes palliacions extrauagans 15 et ornemens de langaige, et croy que point ceste cause t’a laissié a respondre le preuost de Lisle. Je mesme en fu esmeus par aucun espace de temps de ne te respondre point, et pour ce aussy que j’auoye bien ailleurs ou entendre. Toutesuoyes par maint desbat pour aprendre et moy excerciter je respondray 20 a aucuns fais particuliers et euasions mises en ton epistre responsiue a moy presentee le xxxe jour d’octobre et te prie que tu tiengnes pour repetees mes excusacions mises en mon aultre responce.

JA SOIT CE QUE TU DIS ung pou deuant la fin de ta 25 darreniere response que ce N’EST MIE HONNEUR DE SOT PENDRE A TOY QUE ES LE PLUS FOYBLE PARTIE ET QU’ON DEUST DEROMPE LA GROSSE TIGE NON PAS SOY ARESTER AUX PETITES BRANCHES, VEU QUE DE TON OPPINION SONS PLUSSEURS SAGES DOCTEURS, GRANS PRINCES DE CE ROYAUME, ET CHEUALIERS.

30 Si n’ay je sceu personne qui l’ait blasmé par auant toy ne par aprés, se non celuy qui a composee la plaidoierie dame Eloquance et touteuoyes me reprens tu de ce que j’ay ozé reprendre a euure de si notable clerc, qui sonne contradicion et (ne te desplaise) ci et ailleurs tu trebuches en la fosse que tu 35 m’auoyes appareillié. C’est assés de dit et de desdit quant tu dis c’on se deust prendre aux autres, et tu me reprans de ce que je n’y suis prouins (prins?) QUANT IE PANSE a celle petite branchette il me souuient du prouerbe commun que l’en dit: ce blasme te vault ung grant los. O DONLE DIEU tresglorieux! 40 quantes gens sont qui jamais n’appetissent leur los, ou se blasment aucunement se n’est pour eulx magnifier. Vescy que tu t’appelles petite branchette et touteuoyes....... .............................................................. ..............................................................

APPENDIX

LETTERS OF JEAN DE MONTREUIL

(Amplissima Collectio de Dom Martene, tome II., pp. 1419-21, 22.)

Epistola LIV.

Ad quemdam causidicum[130]

Petit ut ea quae adversus Johannem de Magduno dixerat retractet

Quo magis magisque perscrutor, vir acutissime, mysteriorum pondera, ponderumque mysteria operis illius profundi ac memoriæ percelebris, a magistro Johanne de Magduno editi, et ingenium accuratius revolvitur artificis, totus quippe 5 in ammirationem commoveor et accendor, quo instinctu quove spiritu seu mente, tu praecipue qui inter civiles actiones omni die versaris, quae maxime ex electione sana pendent, et ubi praecipitur tarde et cum gravitate de rebus ferre sententiam, eumdem dissertissimum et scientificissimum actorem leviter 10 nimis, scurriliterve, aut inepte loquutum fuisse censuisti. Et quasi in praetorio causam ageres, nudius tertius contra mortuum verba faciens, debacchando jurgabatis, in inventionem nihilominus atque claritate, proprietateque et elegantia, magistrum Guillelmum de Lorris longius anteponens; de quo 15 tunc certa motus consideratione exclamare praetermisi, et nunc linquam. Sed si a modo serio dixisse fatearis, dic quo pignore certes, veniam, ut ait Virgilius, quocumque vocaris; ut qui magistros et benefactores meos ad extremum usque singultum non desero, aut suo in honore, quoad potero 20 sinam laedi. Sin vero, ut potius reor, joco protuleris, aut forsan motus aliunde, non adeo feroces sumus, ut quae sit in disputando libertas ignoremus, aut linguae vertibilitati non noverimus indulgere; immo quia altercando scitur veritas, aurumque probatur in fornace, de industria ingenuissimi doctoris 25 hujus concedo disputare. Da tamen ut nihil in posterum cum obstinatione adversus imitatorem nostrum asseveres. Vale, et intimato super hoc quid intendis. Qui si pergis de praeceptore nostro[131] ulterius male loqui, non est quod dissimulare queamus. Hanc ex nunc pro diffidentia suscipito. Sunt 30 etenim, ne in dubium revoces, pugiles et athletæ non pauci, qui scripto voceque et manu pariter ut est posse, causam istam defensabunt.

[Epistola LIV. Notes]

[130] Gerson, according to A. Thomas.

[131] Cf. Epistola XLI: Ad Petrum et Gontherum suos præceptores.

Epistola LVI.

Ad quemdam amicum[132]

Hortatur ut Johannis de Magduno librum, quem quam plures damnabant doctores, defendat.

Scis me, consideratissime magister atque frater, jugi hortatu tuo et impulsu nobile illud opus magistri Johannis de Magduno, Romantium de Rosa vulgo dictum vidisse: qui quia de admirabili artificio, ingenio ac doctrina rerum sisto, 5 et irrevocabiliter me fateor permansurum, a plurimis scholasticis non parvae auctoritatis viris supra quam credibile tibi foret, male tractor et arguor amarissime, ut si ulterius defendere coner, plane me probare velint, ut dicunt, haereticum. Nec praetendere prodest te totque viros alios valentes scientificos 10 et perdoctos illum tanti fecisse pene et colerent, utque, quam eo, carere mallent camisia, et nihilominus nostris correctoribus anteponere suos aemulos, qui, si quid reprehensionis inesset, adeo magni erant, ut librum suum vivere nequaquam permisissent una hora. Nec eos juvat insuper obsecrare, quod 15 jus omne poscit, ut prius videant notentque quamobrem, qua dependentia et occasione dicat res, quas vel personas introducat, quam damnetur tantus auctor. Sed confestim verba intercipiunt mea, interrumpuntque, ut labra movere vix audeam, quin mihi anathematis opprobrium comminentur, 20 ac ferme judicent reum mortis. Quid vis dicam? tantis quod me magis urit, magistrum nostrum prosequuntur maledictis, ut ignem potius quam lecturam meruisse attestentur, seque inexpiabili scelere contaminari existimant, si quidquam audierint. Cumque rursus jure humanitatis submissius expostulo, 25 ut non prius damnent, quam universa cognoverint, ostendendo quod etiam sacrilegis, et proditoribus, veneficisque potestas defendendi sui datur, quodque nec praedamnari quemquam, incognita causa, licet; nihil agimus tamen, frater honoratissime, sed tempus terendo incassum aera verberamus, 30 nec est quod speremus posse aliquid impetrare, tanta est hominum pertinacia. Hi sunt mores, ea dementia; timent enim ne a nobis revicti manus dare aliquando clamante ipsa veritate cogantur. Obstrepunt igitur, ut ait Lactantius, et intercidunt ne audiant, oculos suos opprimunt, ne lumen 35 videant quod offerimus, morem Judaeorum adversus Salvatorem nostrum observantes, penes quem inimici facti sunt judices. Sic doctor noster emeritissimus condemnatur, quod vetant leges omnes, innocentissimus non auditus, ab his qui perfecto coram vivente mutire non tentassent, 40 eumdem tamen, et quod molestius ferendum est, male visum perscrutatumque et notatum ignominiose despiciunt nostri correctores, execrantur et impugnant. O arrogantiam, temeritatem, audaciam, opus tantum, tot diebus ac noctibus, tanto cum sudore et attentione digesta 45 elaboratum et editum, hi qui superficie tenus nec eodem contextu, aut ex integro se legisse profitentur, subito instar eorum qui mensae inter crapulas omnia ut libet et fert impetus accusant, reprehendunt atque damnant. Paulo magis ponderis in stateram ponentes tantum opus, quam lucis unius Cantilenam 50 histrionis. Quorum praetextu in alterum istorum patronorum scripto tenus invexi, sicut videbis per eam quam tibi fert epistolam is bajulus. Tuum ergo erit, dux, princeps, rectorque hujus præcepti laudatissimum et amantissimum imitatorem tuum defensare et hos malesanos et deliros conculcare, ac 55 ratiunculas meas indigestas disertiae tuæ acumine validare, comere et linire, quatenus ego qui auxilii tui confidentia et ingenii ope fretus campum hunc duelli introii, alias non facturus. Scio enim quod ubi obdormientes sui sensus expergiscentur, et calamus jacens exeret se, non praevalebunt adversus 60 nos isti veritatis inimici; sed eos cum voles non dubito efficies oves mites et mutos, reddes per omnia tamquam truncos. Vale, nec amicos sinas, quoad potes, sic injuste, vafre, pernitiose et inique pessum dari. ..............................................................

[Epistola LVI. Note]

[132] Gontier Col probably.

Epistola LVII.

Ad quemdam anonymum.[133]

Ut retractet ea quæ de Johanne de Magduno dixerat.

Etsi facundissimus, si copiosus, si eloquens et abundans, sed, quod scribendi fons est, sapiens es, vir insignis; vides tamen veritate vincente ac pariter conscientia remordente, adversus satiricum illum perseverum magistrum Johannem 5 de Magduno, nihil te ulterius mutire audere, aut disserere posse. Ipsius quippe veritatis tanta vis est, ut ei nullius rhetoris industria sese aequet, illo assentiente, qui dicit: Veritas manet in aeternum; falsa non durant. Redi ergo ipsius doctoris et praeceptoris carissimi in gratiam, nec quia 10 facile prorupisti verearis. Illico enim cum voles, veniam impetrando noster eris, modo de resipiscentia tua ex fideli promissione nullus apud nos scrupulus remaneat. Non enim latet nos quousque disputandi progrediatur licentia, et quod disputationi serotinae saepe numero matutina contradicit. 15 Scis insuper, vir experte, Originem et una Lactantium erravisse, et pariter Augustinum, plerosque magni nominis atque famae alios revocasse doctores. Non igitur pudeat nimis liberte dicta et attentata obnoxius reparare. Forsitan vero quae damnas perfunctorie vidisti, nec recenter; quae duo 20 maxime judicium perverterunt, ac te praecipitem dederunt in errorem, non fidei quidem vel iniquitatis, aut malitiae; sed in quem nonnulli praedictorum ipsius de Magduno superficie tenus viso pede tecum ruunt. Neque praesentem monitionem nostram parvi pendas, aut existimes caritate fraterna vacare, 25 vel me gratis prioribus nostris in litteris te de amantissimis defensoribusque philosophi praelibati animadvertisse. Sunt enim quorum calcaria auro fulgent, magnisque dignitatibus potiuntur, qui pro tuitione nostri propositi pulchram petunt cum Marone per vulnera mortem, nec acceptius quidquam 30 Deo agere putarent, quam in eos irruere, qui nostrum coarguunt instructorem de syllaba solum parvula sive coma. Atqui te quid facturum censeam a me quaeris? Id quod propheta simul et rex non erubuit suppliciter confiteri hortor dicas: Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam 35 meam non abscondi. Quod si tractatum super inde conficeres, interim per amicitiam nostram precor, taedio tibi nequaquam adveniat tuo huic mandare quampiam praeposito remissivam, quae levatio praesertim sit nostrae expectationis et tuae intentionis nuntia in aliquo, cum psalmista, Laetabor ego super 40 eloquia tua, quasi qui invenit spolia multa. Vale.

[Epistola LVII. Note]

[133] Gerson, according to A. Thomas.

· · ·

TABLE OF CONTENTS

Prefatory Note. 2

I. INTRODUCTION. 3

II. MANUSCRIPTS. 10

III. BIBLIOGRAPHY. 12

IV. THE DOCUMENTS. 16

I. “Epistre au Dieu d’Amours” of Christine De Pizan. 16 II. “Dit de la Rose” of Christine. 16 III. The Treatise of Jean de Montreuil. 16 IV. Christine to Jean de Montreuil. 17 V. Gontier Col to Christine, Asking for a Copy of No. IV. 29 VI. Gontier Col to Christine, Reproving Her For Her Attitude Towards the Roman de la Rose. 30 VII. Christine’s Reply to No. VI. 32 VIII. Christine’s Dedicatory Epistle to the Queen of France. 34 IX. Christine’s Dedicatory Epistle to Guillaume de Tignonville. 35 X. Gerson’s Tractatus. 38 XI. Pierre Col’s Letter Replying to Christine and to Gerson. 56 XII. Gerson’s Reply to Pierre Col. 77 XIII. Christine’s Reply to Pierre Col. 83 XIV. Pierre Col’s Rejoinder to the Foregoing. 112

APPENDIX. 114

Epistola LIV. 114 Epistola LVI. 115 Epistola LVII. 116

· · ·

Corrections.

Where appropriate, punctuation and French accents have been silently corrected, and in a few places italics have been silently adjusted. Also, confusions bewteen u and v and between f and s in the French texts have been silently corrected.

Spelling variations such as œuure/oeuure/euure have not been harmonized, but obvious typographical errors have been corrected. Such corrections are listed below.

[Document IV.]

[l. 178] footnote reference [34] added (comme il recorde,[34] dont).

[l. 219] “enseignegnement” replaced with “enseignement” (bon enseignement et iuste seroit).

[l. 315] “nononbstant” replaced with “nonobstant” (nonobstant que le claimez miroir de bien viure).

[Document IV. Notes]

[l. 1] note: “epiltre” replaced with “epistre” (L’epistre crestienne au preuost de Lisle).

[l. 285-301] note: the note may in fact refer to the lines 292-301.

[l. 322] note: “ne” replaced with “me” (Mais ie sçay ... vous me respondrez).

Footnote [35] missing page number 21 has been added (t. II, p. 21 l. 650).

[Document X.]

[l. 60] “sulpendat” replaced with “suspendat” (ut quisquam se suspendat, submergat).

[l. 90] “dissolutisstima” replaced with “dissolutissima” (mox immiscet verba dissolutissima ).

[l. 222] “faciliiùs” replaced with “faciliùs” (Quid enim faciliùs capi potest).

[l. 317] “sololem” replaced with “sobolem” (Quis expulit urbe Tarquinium Regem & ejus sobolem?).

[l. 421] “es” replaced with “eis” (si quis talia eis non aufert).

[l. 450] “Christanæ” replaced with “Christianæ” (ô devota Christianæ Religionis Curia).

[l. 485] “pronuntur” replaced with “ponuntur” (quæ malè in hoc Libro ponuntur ).

[l. 495] “Cerrè” replaced with “Certè” (Certè in dicto Libro).

[l. 577] “affere” replaced with “afferre” (damnum & detrimentum afferre videbantur).

[l. 593] “secumdùm” replaced with “secundùm” (secundùm omnium judicium, etiam illorum).

[l. 651] “quocireà” replaced with “quocircà” (quocircà non est remedium efficacius).

[Document XI.]

[l. 142] “deu” replaced with “dieu” (ne dit-il pas du dieu d’Amours).

[l. 385] “fais tu” replaced with “sais tu” (Mais, sais tu, je ne condampne pas l’aucteur).

[l. 580] between line 570 and 585 there is a line numbering error.

[l. 620] between lines 610 and 625 there is also a line numbering error.

[l. 679] “eures” replaced with “euures” (se Genius ammonneste a suyre les euures de nature).

[Document XI. Notes]

Footnote [58] “t. 28” replaced with “t. 2” (Cf. Michel, op. cit., t. 2, p. 307.

[Document XII.]

[l. 167] The text actually refers to Luke, not Matth. XIX (ex ore tuo te judico, serve nequam.--Matth. XIX, 22).

[l. 172] “, &” added after homicida (simoniam, furta, homicida, & adulteria).

[l. 208] a spurious “x” in the margin has been removed.

[l. 212] “Claristiana” replaced with “Christiana” (tùm expressissimis verbis idem quarto De Doctrina Christiana).

[Document XIII.]

[l. 143] “euuvre” replaced with “euure” (et de euure tant bien composee).

[l. 346] “liuures” replaced with “liures” (ainsi comme des liures des arquemistes).

[l. 529] “eglisse” replaced with “eglise” (la doctrine de saincte eglise puet reprendre).

[l. 550] line number 450 has been replaced by 550.

[Document XIII. Notes]

[l. 225] note: “puet” remplacé par “peut” (on en peut).

[l. 365] note: “(lauray)” remplacé par “(lairay)”.

[l. 420] note: “effat” remplacé par “effait” (maniere d'effait).

[Epistola LIV.]

[l. 25] “disputate” replaced with “disputare” (doctoris hujus concedo disputare).