‹ Abbayes de l'âevãechâe de BayeuxChapitre 42 sur 72 · ABBÉS DE SAINT-ETIENNE DE FONTENAY · texte numérisé non relu

ABBÉS DE SAINT-ETIENNE DE FONTENAY

Raoul I Taisson, mari d'Alberede de Moulins, fondateur de Saint- Etienne de Fontenay, construisit le monastère et l'église dont la dédicace eut lieu — idibus octobris MLV — La charte de fondation commençait par ces mots : Quisquis Deo... Elle est actuellement perdue.

Il était mort quand à la demande de son fils Raoul II, le duc Guillaume, du consentement d'Odon, évêque de Bayeux, nomma comme premier abbé :

I. 1055-1070. — Gaufridus I, moine de l'abbaye de Lyre. (Bibl. Nationale, 4,902. F).

Gallia Christiana, T. XI, p. 62 et Bibl. nation. 10,069. Copie. — 1070. — In nomine sanctœ et individuœ Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti. Notum sit omnibus catholicis viris Deum diligentibus, et etiam sanctœ matris ecclesice adversariis et injuriant facientibus, quod Radulfus Taxo filius Radulfi Andegavensis et Alpaidis, ad laudem Dei omnipotentis et S. Stephani prothomartyris, fundavit cœnobium pro indidgentia peccatorum suorum et salute animœ suœ, atque pro remedio animarum omnium parentum suorum in hoc loco, qui Fontanetum dicitur vulgari nomine, in quo congregati sumus ad serviendum Deo omnipotenti, sub monachili habitu et religione. Ipse enim per gratiam sancti spiritus animatus, concilio et auctoritate Romani pontificis, et nutu Willelmi Normannorum principis filii videlicet Roberti comitis, qui Willelmus regnum Angliœ armis

subjugavit et strenue gubernavit per consensum quoque Hugonis Baiocensis episcopi atque per consilium Alberedœ uxoris suce et omnium baronum amicoramque suorum de propriis rébus et facxdtatibus suis opus incœpit et ad effectum perduxit quantum potuit. Dédit autem. in usibus monachorum in hoc eodem loco pro se et omni parentela sua Deo servientium, de propriis possessionibus suis ea quœ hic ascripta sunt, absque retractatione et absque retinentia cujuslibet consuetudinis , sive servitii, seu alicujus gersimoniœ ant alicujus secularis exactionis, ne oblatio quam offerebat Deo qui régit omnia, minus acceptabilis fuisset oculis divinœ majestatis, si foret cujuslibet laicalis personœ servitio subdita, sed esset omnino libéra et quieta, et sicut jam dictum est, ab omnibus consuetudinibus et servitiis suis heredumque suorum absoluta. Concedentibus itaque et laudantibus Albereda uxore sua, cunctisque baronibus suis, dédit huic Fontanetensi cœnobio omnem terram quam habebat in hac Fontanetensi valle, a via quœ descendit de Maiaco (May) et ducit ad Stavellas (Etavaux) usque ad fluvium qui dicitur Olna et quadraginta acras terrœ quas appretiaverat in hac Fontanetensi territorio ab Osmundo cognomento Labita. In villa vero quœ dicitur leuis (Ifs), dédit duos vavasores, Rainaldum scilicet et Ingidfum cum omnibus terris suis ab eodem Osmundo Labita appreciatis. Donavit quoque dimidias ecclesias Fontenatensis villœ S. Andreœ scilicet apostoli sanctique Martini et omnes décimas ad ipsas medietates pertinentes, dimidiamque vineam Fontaneti et terram Herfati presbiteri sancti Andreœ, ac de molendinis Fontanetensibus unum, atque totampartem suam Olnœ fluminis ad piscandum. Dédit etiam omnem decimam totius terrœ quam habebat in Allemannia, totamque terram Durandi Nigri et terram Radidfi quam tenebat in eadem villa (Iste Radulfus fuit frater Odonis de Stavellis) in ipsis Stavellis. Dédit omnem terram eiusdem Odonis fratris prœdicti Radidfi, quia hi fratres hereditatem paternam in duo diviserant. Adhuc etiam dédit omnem terram Grosset, de prœfatis Stavellis, quam idem Grosset de Mo in quocumque loco tenebat et omnem decimam. In villa vero cui nomen est Icius, dédit omnem terram Radidfi qui cognominatus est Pura Aqua, totamque terram Guimundi qui appellatus est Gidart

cum omnibus decimis eorum et cum omnibus decimis totius terrœ quœ de feudo suo erat in eadem villa et in Brachts atque in Fubertifolia (Hubertfolie) Apud Cormelas dédit unum vavasorem cum omni terra sua et décima. In pago vero Vaiocensi (Vieux) in proximo fluminis Olnœ, contra occidentalem partem abbaciœ dédit duodecim acras terrœ quas excambiaverat a Willelmo Marmione. Donavit etiam ecclesiam de Bohun, cum omnibus decimis suis et cum omni terra quœ data fuerat eidem ecclesiœ in elemosina. Concessit quoque et constitua, ut ex tune in antea cœderentur ligna in parte sua Cingalensis silvœ ad omnia œdificia hujus Fontanetensis abbatiœ necessaria et ad reliquos usus monachorum in ea Deo servientium absque alla contradictione , et quod monachi duo asinos habuissent in eadem silva consuetudinarie et ex quo asini non suffîcerent, ad supplementicm lignorum cum carris Mue a mo>iachis mitterentur, nemine prohibente , et sic expelleretur iyxdigentia eorum. Deinde concessit totam decimam omnium redditionum suorum ipsius silvœ et si aliquo tempore vacarias aat ovilia seuporcarias ibidem aggr égare faceret, donavit décimas omnium profectuum illarum et non solum ibidem sed etiam per omnia dominia totius terrœ suœ. Donavit quoque omnem decimam totius thelonei sut de Torreio, feriœ videlicet et mercati, unumque burgensem et omnes consuetudines ejus et etiam cunctas consuetudines hominum illorum qui in domo ipsius emerent aliquid aut venderent, atque décimas molendinorum et piscationum suarum. Donavit etiam omnem terram capellani sui Radidft de Essun et omnes ecclesias ejus. Deinde concessit dimidiam ecclesiam de Cleceio, cum omnibus decimis ad eam pertinentibus et quatuordecim acras terrœ quas ibidem habebat in dominio, donavit libéras et quietas ab omnibus consuetudinibus atque servitiis et etiam décimas molendinorum et piscationum, cum omni décima thelonei ejusdem villœ. Ipse quoque prœbuit dimidiam ecclesiam Sancti Lamberti et dimidiam ecclesiam Sancti Salvatoris de Vitidla ( . . . ) cum omnibus decimis earum atque presbyteros ipsarum cum omnibus terris sais liberis et quietis ab omnibus consuetudinibus atque servitiis suis. Adhuc dédit dimidiam ecclesiam Sancti Medardi cum omni décima sua et presbyterum ejus, cum tota terra sua ab omnibus consuetudi-

nibus libéra et quieta. De terra vero quam idem Radulfus Taœo habebat in parrochia illius ecclesiœ in dominio, dédit huic Fontanetensi abbatiœ duas partes decimœ habere in dominio. Donavit etiam ecclesiam de Cahadun (Cahan) cum omnibus decimis suis et presbyterum ejus cum tota terra sua ab omnibus consuetudinibus et servitiis libéra et quieta et decimam molendini et piscationis atque omnium denariorum et aliorum profectuum ipsius villce. Prœbuit quoque dimidiam ecclesiam Sancti Martini de Maisnilio Huberti cum decimis et redditibus ad ipsam medietatem pertinentibus. In castello vero de Rovrou dédit totam ecclesiam Sancti Johannis (Rouvrou — Orne) , cum omnibus decimis suis et presbyterum ipsius ecclesiœ cum tota possessione sua, sicut et alios supra, atque decimam molendini et piscationis denariorumque censuum et thelonei et mercati. Dédit etiam eeclesiam Sancti Vedasti (Saint-Vast) cum omnibus decimis suis atque cum tota terra quam eadem ecclesia habebat in eleemosyna et décimas molendinorum atque piscationum. Hic etiam, per concessum et auctoritatem Willelmi principis Normaniœ, donavit huic Fontanetensi abbatiœ, cui et ea omnia quœ supra, omnes episcopales consuetudines quas de Hugone Baiocensi pontipZce tenebat in feudo, concedente donationem istam ipso episcopo, et quas etiam consuetudines ipse Radulfus Taxo habebat libéras, quietas et solutas in ecclesiis suis, in Fontaneto scilicet et Bolim et Torreio (Thury) et Essun et Ganhadun, in Maisnilio Huberti et in Rouvrou atque Furnivilla (Frénouville) Borbononque ( . . . ) et Cingal atque in Calvavilla ( . . . ) et Sayicto Remigio. Concessit quoque similiter omnes redditiones et offerendas quœ ad capellam suam pertinebant, ubicumque ipse fuisset, et omnes décimas rerum ipsarum, quas tune temporis habebat per omnia dominiasua et quas etiam ipse vel heredes sui conquisituri erant et habituri, ex tune in antea, in terris scilicet et aquis, atque molendinis et piscationibus , forestisque et theloneis. Défendit etiam et prohibuit atque constitua ne quisquam baronum sive aliorum hominum suorum daret aliquid de rébus suis nec venderet nec in vadimonium transponeret cuilibet alteri ecclesiœ, et concessit ut quicquid eis placuerit, dent aut vendant vel in vadimonium

ÉVÊCHÉ DE lîAYEUX 31

ponant. Et quiequid illud fuerit, ab omnibus consuetudinibus suis atque servitiis liberum et quieium atque absolutum sit quamdiu hœc sua Fontanetensis abbatia illud possèdent. Hœc omnia quœ supra scripta sunt, dédit ad laudem Dei et sancti Stephani protomarlyris huic Fontanetensi cœnobio Radulfus Taxo filius Radulfi Andegavensis et Alpaidis consilio et nutu Willelmi Normannorum principis qui fuit filius Roberti comitis. Eodem Radulfo Taxone defuncto, secundus Radulfus Taxo filius ejus et filius Alberedœ filiœ Wimundi de Molins, cum obtinuisset hereditatem, hœc omnia supra dicta sicut fuerant a pâtre suo huic ecclesiœ data concessit et incremento donorum largitatis suœ testificatus est et corroboravit. Auxit et etiam possessionem hujus Fontanetensis abbatiœ de omnibus terris et decimis, atque rébus quas Herluinus de Mo tenebat, eodem Herluino secum donationem rerum ipsarum super altare sancti Stephani ponente atque Willelmo Capra vidente et testificante. Donatio vero ista fuit omnium rerum quas idem Herluinus habuerat in Furnivilla et Viocis (Vieux) atque Maiseto (Maisy) et Valenceio ( . . . ), Mustreceio (Mutrecy) et Icio. De his autem quœ habuerat in Crasso Maisnilio (Crasmenil) fuit facta donatio, concedente Willelmo de Curcella et Hugone de Crasso Maisnilio, atque Hadvisa uxore sua, sorore Willelmi de Curcella, ad cujus hereditatem pertinebat terra Ma. Similiter data sunt ea quœ prœ fœtus Herluinus habuerat in Barbareio (Barbery) et Cingal atque Fresneto (Fresnay) trans Cingalensem silvam. Dédit autem Radulfus Taxo huic abbatiœ cui et ea omnia quœ supra Archelindam ( . . . ) et ecclesiam, cum omnibus decimis suis, liberam et quietam ab omni episcopali consuetudine , et dimidium molendinum cum sua piscatione et quartam partem ecclesiœ de Barbareio et quartam partem ecclesiœ de Cingaleum, cum decimis suis ad omnibus episcopalibus consuetudinibus liber is et quietis. Deditque adhuc Mas décimas quas idem Herluinus de Mo tenuerat in Crasso Maisnilio et in Fraisneto trans Cingalensem silvam atque in Mustreceio et Maiseto et Valnerio. Adhuc etiam donavit et concessit huic ipsi ecclesiœ duo molendina quœ sunt in Fontaneto et molturam omniicm hominum ecclesiœ qui habitant in Fontanetensi valle a via quœ

descendit a Moiaco usque ad ecclesiam S. Andreœ, quœ ecclesia sita est ad sinistrant partent ipsius viœ. In hac eadem villa dédit dimidiam masuram terrœ quant tenebat Osmundus Petener. Et in Bourgusbu dédit unum vavasorem cum duodecint acris terrœ libère et quiète ab omni consuetudine et décimant ipsius terrœ. Dédit quoque omnes eleemosynarios de Condello ( . . . ) qui habitant juxta silvam, et omnem terrant quœ est habilis ad arandum et ad habitandum juxta eamdem silvam ad dexteram partent viœ quœ ducit Torreium. Apud Croeium (Crouay) vero, in pago Bajocasino, dédit unum hospitem et dùnidiam ecclesiam cum omnibus decimis suis et omnem décimant totius dominii sui. Apud Perereium (Périers) quoque, in Constanciensi pago dédit unum villanum cum, plenis debitis et redditionibus liberum et quietum ab omnibus servitiis suis et consuetudinibus suis atque omnem décimant totius dominii sui tant ejus quod tune temporis habebat ibidem quant illius quod ipse aut heredes sui et ibi et alias habituri erant, in terris et aquis, atque molendinis et piscationibus, in feriis quoque et mercatis, ac theloneis et silvis et planis locis. Diebus istius Radulft Taxonis filii A Iberedœ ftliœ Wimundi de Molins constitua Willelmus rex Anglorum et princeps Normanniœ, filius Roberti comitis, abbatem in hac Fontanetensi ecclesia, Gaufredum nomine quemdam monachum sanctœ Mariœ de Lyra, prœdicto Radulfo deprecante, et Odone Bajocensi episcopo idipsum laudante et concedente. Quœcumque autem ipse et abbas appretiavit de hominibus ejusdem Radulft, sine dono recepit, seu cuiuslibet rei gratta conquisivit, idem Radulfus concessit et in char ta ftrmavit. Hujus abbatis tempore dédit adhuc ipse huic cœnobio dimidiam ecclesiam sanctœ Mariœ de Rouvrou et décimant ad eam pertinentem atque unam acram terrœ libérant et quietam ab omni servitio et consuetudine et unam acram vineœ in Calvo Monte (Caumont) atque totam décimant molendini de Veocis et unum arpentum prati trans Olnant fluvium in prataria Cadomensi. Post obitunt vero ejus cum venisset possessio illius in manus Mathildis uxoris suœ ftliœ Gauterii avunculi Willelmi régis Anglorum et principis Normannorum et in manus Radulft Taxonis filii ejusdem Mathildis qui tune erat

parvulus. Clinique cœpissent aliqui ex baronibus honoris abbati prœdicto injurias facere et ea isti quœ Radulfus Taxo et pater ejus huic ecclesiœ dederant vellent retrahere et hoc ad noticiam Willelmi régis prœdicti pervenisset, nolens imminui quœ consilio ejus et nutu antea facta fuerant, prœcepit Ricardo Vicecomiti Abrincarum quatinus de parte ejusdem régis ante se et Willelmum abbatem Cadomensem prœdictaque Mathilde jubente barones honoris in Cadomo convenire jussisset et omnia quœ prœdicti duo Radulfi Taxones huic Fontanetensi ecclesiœ dederant, sacramento super sanctum Evangelium facto, veraciter recordari fecisset ; quod et factum est. Itum fuit Cadomum juxta prœceptum régis et electi sunt quatuor legitimi viri, communi assensu, qui omnia hœc quœ prœdicta sunt, recordati sunt et se illa verissime recordatos fuisse super sanctum Evangelium juraverunt. Nomina vero eorum qui juraverunt hœc sunt : Rogerius films Geraldi, Turstinus de Fontibus, Turginus de Mustreceo, Ingulfus de Fontaneto prœpositus Radulfi Taxonis primi et secundi. Deinde, prœdicto rege Willelmo jubente, scripta sunt hœc omnia in carta et eidem régi coram baronibus suis recitata, signoque manus suœ et testimonio eorumdem baronum confirmata et corroborata. Concessit idem quoque rex huic Fontanetensi ecclesiœ, per gratiam regiœ pietatis suœ , libertatem de omnibus propriis rébus suis et potestatem vendendi et appretiandi libère et absolide, atque immunitatem et quittanciam de omnibus theloneis et consuetudinibus per omnia dominia sua totius Normanniœ, id ex tune in antea pacifi.ee et quiète possiderat omnia sua ista Fontanetensis abbatia. f Signum Willelmi régis Anglorum, f signum Mathildis reginœ, i* signum Mathildis filiœ Gauterii, -J- signum Odonis Bajocensis episcopi, f signum Rotberti comitis Moritonii, f signum Rogerii de Monte gomerico, f signum Rogerii de Bellomonte, f signum Ricardi vicecomitis Abrincarum, f signum Willelmi abbatis Cadomi, f signum Radulfi de Vallibas, f signum Radidfî filii Gaufredi, f signum Radxdfi nepotis, f signum Radidfî de Pura aqua, f signum Ingulfî de Essun, f signum Ogerii de Torreio, •J- signum Ingelranni de Torreio, -f signum Radidfî de Montabo, f signum Rogerii fratris ejus, f signum Ricardi de Valle dario.

II. Hugues succéda à Gaufridus ; il est ainsi désigné dans la charte de 1217 transcrite plus loin : in tempore venerandi Hugonis abbatis qui cognominatus est Adeodatus. Hic autem abbas secundus extitit in hac Fontanetensi ecclesia.

III. Herbebt 1, moine de Saint-Etienne de Caen. Voici la pièce de vers que l'abbé et le couvent de Fontenay écrivirent sur le rouleau mortuaire de Mathilde, fille de Guillaume Le Conquérant et abbesse de la Sainte-Trinité de Caen, décédée le 6 juillet 1113 :

Rouleaux des morts, P. 185. — VII titulus Sancti Stephani Fontanetensis .

Mundi salvator, cœli terrœque creator

Qui régnât summi dives in arce poli

Annuat huic requiem matri vitamque perennem

Et faciat sanctis associare suis.

Nec non et nostri (defuncti) potiantur luce perenni

Ipsius et vxdtum conspiciant placidum.

Scilicet Gauffridus abbas, Hugo abbas, Radulfus motiachus, Rainfredus mon., Bernadus mon., Rainaldus mon., Alexander mon., Willelmus Ertieis mon., Walterius mon., Armdfus mon., Osmundus, Tigerius prior, David mon., Rodbertus mon., Radidfus Taxo, Albereda ejus uxor, Osbemus Gif ardus, Hadvisa ejus conjunx, et cœteris omnibus. Bibliothèque nationale, 4902. — Charte de Robert Marmion au sujet de concessions faites par testament à l'abbé Herbert.

IV. 1144. Guilllaume 1 d'Ifs, — de Iceio, moine de Fontenay, dut recourir au Souverain-Pontife contre le doyen et le Chapitre de Bayeux qui réclamaient de l'argent et les vêtements ayant servi à sa bénédiction.

Gallia Christiana, P. 79. — Imerus Dei gratia Tusculanus Episcopus et apostolicœ sedis legatus R decano et toti eapitulo Bajocensi salutem. Significatum est nobis quod ab A (Alano), Cadomensi abbate ob benedictionem suam in abbatem pecuniam et ipsa ecclesiastica vestimenta in quibus benedictus est, exigitis, quod

et bonis moribus et tam antiquis quant modernis patrurn instituas contrarium esse constat. Quamobrem vobis mendamus ne ulterius pro memorati abbatis vel Fontanetensis benedictione prœdictam exactionem facere attemptetis.

Bibliothèque nationale, 4,902. — 1151. — Don par Philippe, évèque de Bayeux.

V. 1156-1480. Robert I de Curlé, — de Curleio, moine de Saint- Etienne de Caen, assista avec Hugues, archevêque de Rouen, à l'accord entre le chapitre de Rayeux et Saint-Etienne de Caen, par lequel les moines s'engageaient à faire une procession à l'église cathédrale aux fêtes de la Pentecôte. En 1168 il signe une charte de Henri, évêque de Rayeux, pour le Val-Richer et mourut en 1180.

1160. Henri, roi d'Angleterre confirme les donations faites à Fontenay.

Bibliothèque nationale. 4,902. — 1170. — Charte de l'abbé Robert concernant des maisons sises à Angers et à Rouen.

Archives du Calvados, T. II, p. 266. — S. D. Accord entre les religieux de Fontenay et ceux du Val. Les premiers renoncent à inquiéter l'abbé du Val dans l'administration de la léproserie du Boishalbout à condition qu'ils seront exempts de payer une redevance d'avoine à la chapelle du Pont-d'Ouilly et qu'ils pourront envoyer un de leurs religieux dire la messe le jour de Saint-Jacques dans la chapelle du Boishalbout et que celui-ci recevra 10 sols angevins des oblations de la dite chapelle. Les témoins sont Robert, évêque de Bayeux, Raoul de Condé, Robert, archidiacre de Bayeux, Sanson, abbé de Caen et autres.

VI. 1180-1193. Robert II, moine de Troarn, fut d'abord prieur de Saint-Pierre-sur-Dives. Il signa plusieurs chartes pour le Val-Richer et Fécamp ; en 1193 il fut nommé abbé de Saint-Vandrille.

Bibliothèque nationale, 4,902. — Henri, évêque de Bayeux, présente à l'abbé Robert, Gaultier de Vade pour desservir l'église de Saint-Médard.

Archives du Calvados, n° 7. — S. D. cyrographi divisio. — Noverit universa generatio prœsens et futura talem conventionem factam

inter abbatiam de Barbereio propter pacis et concordiœ inviolabilem in posteram firmitatem observandam Videlicet quod Robertus abbas et totus conventus Sancti Stephani de Fontaneto concesserunt abbati et convenait sanctœ Mariœ de Barbereio quicquid habebant et quicquid reclamabant in decimis et in omnibus usualibus et profectibus in terris et in nemore quod habent ex donatione et concessione Radidfi Teisson sicut dividit a parte de Cingelais nemus Templariorum usque ad viam Furcatœ quercus et in via Furcatœ quercus usque ad vineam Roberti Marmiun sicut in caria prœdicti Radulfi Teisson continetur ; concesserunt etiam quicquid reclamabant in terris et in nemore quod prœdicti monachi de Barbereio tenebant ex dono Roberti pZlii Ernesii videlicet in terra Ricardi Placitoris et in parte nemoris de Cingeleis quœ proxima est grangiœ ipsorum sicid dividit in ima parte fossatum Ricardi Placitoris et ex altéra petra quœ est divisio inter terram Gervasii de Bondicia et Ceingeleis sicid in cartis prœdicti Roberti filii Ernesii continetur. Pro hac concessione abbas et conventus prœdictœ abbatiœ de Barbereio reddent annuatim abbatiœ de Fontaneto in festo sancti Michaelis decem solidos andegavensium. Ut autem hœc omnia rata maneant in perpetuum et inconcussa, assensu utriusque partis, in prœsentia domini Geraldi Savignensis, et Roberti Sanctœ Andreœ, et Roberti Richerii Yallis, et Roberti Sancti Stephani de Fontaneto et Guillelmi de Barbereio abbatum, concessum est et decretum id prœdicta omnia scripto prœsenti annotarent et sigillorum suorum auctoritate communirent. Testibus his : Radulfo de Govilz, Johanne de Fontaneto, Gervasio de Veiis, Ricardo de Sanctellis, Radulfo de Sanctellis, Ricardo de Bolon, Ricardo de Coudreio, clericis, Roberto filio Ernesii, Eudone filio Ernesii, Radulfo Travers et multis aliis.

Page 1