François P" à Jean du Bellay. Saint-Germain-en-Laye

25 janvier [iSaSJ.

lOrig. : Brit. Mus., Calig., D. x, fol. 182. — Impr. : Brewer, Op. cit., vol. IV, part. II, n» 383i.)

Il lui envoie les nouvelles qu'il a reçues d'Espagne ('), avec le double de la réponse faite par le conseil de l'Emperem*, pour qu'il communique le tout à Henry VIII et à Wolsey(2). Il s'étonne de l'attitude prise par les ambassadeurs anglais après cette réponse, en particulier de la conduite de l'aumônier, Edward Lee (3). Au mépris d'instructions formelles lui enjoignant de rompre, non-seulement si l'Empereur refusait d'accéder à leurs demandes, mais même s'il différait d'y répondre, ledit ambassadeur a remontré aux agents du roi de France qu'il fallait encore temporiser et retarder « l'intimation de guerre ». François I*^"" se refuse à croire que Lee ait ainsi agi, « du commandement et consentement » de Henry VIII ou du légat, et charge J. du Bellay de leur exposer les inconvénients qu'il y aurait, dans les conditions présentes, à ne pas déclarer la guerre. D'autre part, devant les dépenses considérables qu'il lui faut supporter pour soutenir la guerre en Italie et sur mer, il pense que ses alliés ne l'abandonneront

(i) Les nouvelles venues d'Espagne dataient de la fin de décembre et des premiers jours de janvier. Cf. les fragments d'une lettre de François I" à ses ambassadeurs auprès de TEmpereur, qui doit être aussi du q5 janvier (Brewer, Op. cit., vol. IV, part. II, n° 3833) et les fragments de la lettre de ïaylor à Wolsey, du 23 janvier {Ibid., n° 3828).

(a) On trouvera une copie de cette réponse du conseil de l'Empereur, à la Bibl. nat., f. Clairambault, vol. 33o, f. ajS-ajj.

(3) Cf. ci-après la lettre de Lee et de Ghinucci à Wolsey. Voir une autre lettre des mêmes au même, du 28 juillet suivant, où ils expliquent leur conduite (Brewer, Op. cit., vol. IV, part. II, n" 4564).

Janvier i528]

pas, mais l'aideront à faire par la force condescendre l'Empereur aux conditions de paix qu'ils lui ont proposées ; en attendant, ils écriront aux ambassadeurs anglais en Espagne d'avoir à se conformer strictement aux instructions qu'ils ont reçues.

44. — Lee et Ghiniicci, ambassadeurs d'Angleterre en Espagne, à Wolsej^. Sans lieu ni date [janvier 1028].

(Déchiffrement : Brit. Mus., Titus, B. vi, fol. i. — Copie : Bibl. Nat., f. Moreau, vol. ji5, fol. 1(54-166 V».— Analyse : Brewkr, Op. cit., vol. IV, part. 11, n° 3826.)

Cura, porrectis Caesari oblationibus, juxta instructiones, Maj estas Sua ad articulum de revocatione exercitus et restitutione civitatum, et scriptis et verbo absolutis, respondisset velle ipsas revocationem et restitutionem fîeri ante relaxationem filioram, non autem postea, sicut ei obtuleramus, noUentque oratores Galli ob id ulterius ad Caesarem reverti, nos, cum dexteritate, eis restitimus ita ut, adjuti commun! opéra oratorum Italorum qui, nobis instantibus, ad hoc vocati fuerunt, ipsos oratores Gallos ad negociandum de novo cum Caesare induxerimus. Post haec, nuUam occasionem perdidimus qua conjunctim et di^^sim oratores Gallos impatientes, praecipites et ad rupturamtendentesetex claris, ut aicbant, instructionibus non modo ad intimationcm belli urgentes de die in diem duceremus, mitigaremus cum dexteritate, et rationibus quas poteremur bellum dissuaderemus, paceni persuaderemus omnesque occasiones, propter quas ad hoc deveniri posset, venaremur ; unde factum est quod a die quo primum volebant bellum intimari, quindecim dies et ultra lapsi fuerintd). Post haec, cum jam amplius nulla esset spcs

(i) Ici se trouve un passage biffé que voici :

Cum Caesarei ostenderent se nolle Glios, ante revocationem exercitus et restitutionem civitatum, relaxare, ut petebamus, ex eo quod Galli eos deciperent, nos ut, si aliquid coloratura fundamentum in hoc detejçerent, possemus, ipsius fundamenti medio, praccipitationi Gallorum rcsistcre el occasionem rescribendi invenire, pluries apud Caesareos, orani clficatione ac sedulitate, institimus ut causas in quibus eorum suspectionem fundabant

[Janvier i5a8

pacis et ulterius rem protrahere absque ruptura cum Gallis non possemus, sicque ad petendum veniam a Caesare cum oratoribus Gallis et Italis ire coacti fuissemus. diiminreditu communes oratores ad domum mei, Elemosinarii, venissent, praeter Tarbiensem, qui ad Alamandum inierat, praesidens Burdegalensis, apud nos, et domini Tarbiensis nomine, institit ut caduceatores ad intimandum bellum eadem die mitterentur ; nos autem, ad videndum si forte Caesarei, videntes nil aliud a nobis expectare posse, sententiam mutarent, id facere negavimus et ita negavimus ut, non acquiescente dicto praesidente, coactus fuerim propterea ego, Wigorniensis, secuni ad verba altercatoria devenire. Et, nihilominus, eodem vesperi, miserunt ad nos, jactantes super eadem intimatione, et, cum ego, Wigorniensis, respondissem quod loquerentur cum domino Elemosynario et postearesponderetur eis, ego, autem, Elemosynarius, considerans quod mane sequenti eos adiremus et super hoc communicaremus, statim ad nos cedulam scripserunt per quam, non sine morsu, dicebant in bac re non esse locum communicationi aut consultation!, eamque per caduceatorem eorum ad me, Wigorniensem, miserunt ; quapropter dominum Elemosynarium adivi eique cedulam illam ostendi ; et, examinata re, cum videretur nullam superesse spem diffugiendi nec differendi intimationem, conclusimus quod non repugnaremus. Postremo, audientes Gaesareos in responsione ad intimationem inserere nonnuUa quae Régis nostri honorem laedere videbantur, nos, praeterid quod nostri ollicii putavinms honori Régis quantum in nobis esset cousulere, considérantes, etiam, ex hoc quod videbatur coactus Rex, praesertim postquam id publicatum esset, ostendere se injuriam sibi illatam sentire, sicque quodammodo ex hoc, etiamsi aliae causae cessassent, ad bellum cum Caesare venire, communem conatuni adhibuimus ut ex illa responsione quae honorem Régis laedebant toUerentur, movendo super hoc Alamandum in quo magis quoad hoc sperandum

nobis ostenderent, asserentes nos promissuros ut ipsi essent bene securi, quia sciebamus Majestatem Suam non solum nolle decipere sed nec velle pati quod alii, praesertim subejus clipeo, decipercal; tandem, numquam voluerint aliquid nobis ostendere, sic non solum nobis occasionem banc tollentes, sed causam Gallis dantes ut ipsos Gaesareos nobis caliginosos pingerent.

Janvier iSaSJ

videbatur, propterea quod illa emanabant a Cancellario cui aeniulatur, sperabamusque quod articulus aemulationis apud euni aliquid plus quam forsan alii respectus operarentur. Ille autem, ut praecipere potuimus, inonuit Caesarem qui noluit responsum illud moderari.

Non visum est nobis aliquid superesse quod ulterius facere possemus nisi dieere Gallis aperte quod nolebamus venire ad intima tioneni, sedvolebamusrescribere ad Serenissinium Regem et Dominationem Vestrani Reverendissiraam super oblatione Caesaris. Hoc autem primo non fecimus quod dubitavimus inde devenire ad rupturam cum eis; et, cuni a Dominatione Vestra Reverendissima accuratissime pluries moniti fuissemus ut caveremus ne eos in suspicionem induceremus, non dubitavimus multo magis cavendum nobis esse ne ad rupturam veniremus. Praeterea, cum vidissemus Gallos in praeteritum aliquando praticas aliquas particulares, nobis insciis, cum Gaesareis tractasse, putavimus, cum id eo tempore fecissent quo nullam erga Serenissinium Regem et Dominationem Vestrani Reverendissimam suspicionem praetendere viderentur et quo non tantuni sibi de Gaesare poUiceri posse videbantur, propterea quod adhuc nichil penetraverat quod Gaesar erga Serenissinium Regem ob divortium cum regina de quo agebatur indignatus esset, multo majus periculum nunc esse utid facerentquum Gaesaris erga Serenissinium Regem indignatio eis notissima erat et eos aliquam de Serenissimo Rege et Dominatione Vestra Reverendissima suspicionem concepisse non ignorabamus ; praticis autem hujusmodi occurrerc nostri videbatur ollicii, tum quod Dominatio Vestra Reverendissima super hoc nos monuerat, tum quod facile erat videre postinde Serenissimo Régi non parvum praejudicium pervenire.

Ex bis autem, quae mox sequuntur, cognovimus Gallos de Serenissimo Rege et Dominatione Vestra Reverendissima suspicari. Dixerat nobis Tarbiensis, nec semel, tum dixisse ei Alamandum etiani postquamjam soluni de ruptura agebatur, Serenissinium Regem nunquani venturum ad bellum contra Gaesarem et quod Gaesar erat de hoc bene securus et quod in fine tractatus ipsi vidèrent ; et aliquando addiderat quod, si ulla fides addi posset litteris alicujus qui lateri

laa JEAN DU BELLAY.

[Janvier iSaS

alicujus principis assisteret, ipsi bene securi erant quod non haberent bellum cum Anglo. Quae quidem cum Tarbiensis proxima nobis referret, ita colore et vultu turbatus erat ut aperte ostenderet se illa pro mendaciis non habuisse. Praeterea, cum quodam die, dum de ante et post disputaretur nec esset materia illa in totum exclusa, essemus in loco consilii Caesaris expeetantes consiliarios ut quoddam responsum eis daremus vel ab eis reportaremus et, interloquendo cum praesidente et Baiardo, dixissem ego, Elemosynarius, quod voluissem etiam cum periculo personae meae bellum vitare, narrans magna mala quae ex bello procedunt, illi, de hoc in suspicionem incidentes, verba illa retulerunt domino ïarbiensi, qui verbis domini Elemosinarii praesens non fuerat; ille autem, valde alteratus et turbatus, ipsa yerba retulit mihi, Wigorniensi, qui similiter praesens non fueram, subjunxitque quod clare loqueremur et mentem nostram aperiremus, subjungens quaedam verba ambigua et obscura per quae nonvidebatur aliud eliciposse nisiquod, sinonvellemus venire ad intimationem, ipsi curarent res suas aliquo modo componere. Ad hoc accedit quod, praeter copiam instructionum nostrarum, manu Dominationis Vestrae Reverendissimae subscriptarum, etiam nostras viderant et, cum videretureis, proutpalam etcoram aliis oratoribus dicebant, ipsas instriictiones esse plus quam claras, mirari videbantur non parum cum nos, imnmtando ipsas instructiones, executioni difliciles nos redderemus, nec solum mirari ostendebant, sed, cum omnibus nos eorum conatibus restitissemus sub clipeo instructionum et aperti ipsarum sensus, sub eodem clipeo nos mordebant objiciendo ipsas instructiones et clarum ipsarum tenorcm. Cum itaque non videretur cas instructiones nobis aliquam causam dare qua belli intimationem vitare possemus, videbantur sentire quod nos nullo modo auderemus tenorem instructionum transgredi, nisi ad partem nobis aliquid commissum fuissct.

Ultra supradicta , videbatur considerandum quod, ex eo quod oblatio Caesaris, de qua scribendum erat, Gallis non placebat, verisimile erat non facile eos ad scribendum adduci posse ; — quod si non adducerentur, per mare scribendum erat, quod quam longum, quam incertum sit, tempore praesertim

AMBASSADES EN ANGLETERRE. ia3

Janvier iSaS]

hiemis, in cujus medio eramus, satis déclarât quod aliquanda per très menses et ultra in littore ventum opportunum expectarent ; — sed, esto quod nécessitas eos adegisset ad scribendum, quippe cum Aerisimile esset voluisse eos de rei successu eorum regem monere, ut committamus praemissa : eos viis indirectis. prout aliàs fecerant, insciis nobis et Caesare, scribere ; este tanien quod nostras et Caesaris litterasaccepissent. nonvidebatur commissis confidiposse : quod litteras hujusmodi, quas se ingrata continentes sciebant, cas saltem quas Gaesar dedisset, consignaturi essent, quod, si eas non consignassent, nil factuni videbatur ; committamus : quod si litterae Gallorum per territorium Caesaris et litterae Caesaris per territorium Gallorum secure ibisscnt, satis credi poterat quod nichil in Caesareis quod Gallis et nicliil in Gallicis quod Caesareis molestum esset retineretur et sic quod aliud Galli scriberent quam quod Caesar in manibus Angli obsides dari offerebat.