PIÈCES JUSTIFICATIVES
j avril 1361, — Arrestatio facta de ipso Raym dicem ad instantiam sindicorum.
Anno et die quibus supra, cum ad notitiam v magistrorum Johannis Gallerii, notarii, el Hugonîs de Salice, sindi-
< Grambais. canloo de Peitnîs (Vaacluse).
' M. Garcin pensait qn'l Tof igine, la redevance était d'une mesure de blé. La petsiïtacce du caado médical est iadiquêe implicitement par Avril, Diclioimaire provtnçaî-fraBfais, publié i Apt en 1839. qui déclare, an mot cando ou candou : que dans certaines petites communes, les habitants s'abonnent avec le médecin i tant l'année, q'i'ih soitxl malades 01 non.
^ Sïns relever directement la préleniion de perpétuer la dinie, les curés de villages prélevaient encore pour leori soins et services, au xix* siècle, une certaine quantité annuelle de blé (comniunes de Peypin et de Grambots. d'après M, Garcin) ; mais celte coutume a persisté dans beaucoup de provinces, notamnient en Bretagne; voir sur ce point les remarques înléressanles de M. A. Mater, dans : L'Eglise talkolique, sa eamiituliim, soh adminiitratim, p. 4«>-4ij.
dbyGOOglC
corum civitatis Aptensis, noviter pervenit relatu condigao Raymondum Vinoni, barbitonsorem, civem Aplensem, a presenli civilate vellet discedere et ad partes aliénas suos gressus dirigera, quod erat dampnosum et inutîlem hominibus civîiatis predicie, eo quod presenlialiter carent barberio, quoque elîam meiu emulorum buius provincte, quoa de die in die speraiit habere et omnibus aliis que casualiler contingere possunt. Ipsi sindici, nominibus ipiorum propriis et ceteroruin memorale universilatis, preseutialiier consiiluti viri providi et discret! Anthonii Olerii, Aplensis Capitaney, baiuli et iudicis eiusdero cum quamiam potuerunl iustanliam sepe et sepius requisiverunt quatenus RaymuDdum, hominem regium Aptensemque civem, arrestari facere debeat in hanc Apten sibique inibere ne eumdem exire présumai pro alibi su: faciendo, cum [promissum?] fuit eidem Raymundo satisfieri facere de suis slipendiis eo decenter. Et dictus dominus cap:taneu$ baiulus et iudex, attenta requisîlione predictorum sindicorum, habita prius informations cura nonnullis fide dignioribus civitatis huius, quod egressus ipsi Raymundi valde est noscivus et in posterum esse posset ne dum babitantibus in hanc civitatem ymo etiam céleris harum partium ob casus pestiferos nuac occurenles, requjsitioni predicte tanquam ydonee et iuri persone benigniter ..... Supradicio Raymundo présent! audienti et inlelligenti precepit et districte in mandatis dédit ne hanc civitatem aut eius territorium suis aut alienis pedibus exire présumât sub pena librarum C, quam ab eo irremisibiliter «îgi face-
ret si Ipsum propriam esse contingerel contemplorem.
Actum Apte, anle janua hospîtii Pétri Capelll in presentîa Raymundi Berengarii, etc.
(Brèves de Laurent Laurent, f° 9i}.
14 septembre IJ89. — Datio porcayrate presectis civitalis Aptensis.
Anno domini millesimo ccc"" Luxjti] die xnrj selembris, nobilis vir EUiarius Ylerii, Cindicus, Civitatis Aptensis, nomine communionts dicte civitatis Aptensis dédit ad gardiam sive ad custodiendi porcos ei porcayratam communionis civitatis Aptensis a die présent! in festum Sancti Michaelis proxime futurum et a dicto termine in unum annum sequentem continuum et complelum, Hugoni Guiranni, de Apta, présent! et acceptanti, per dicturo lempus sub pactis et conventionibus infrascriplis, videlicet ordioavït quod quisque habens porcum seu^porcos ip^um et igisos assigne! in custodiam dicto Hugonj
rdbyGOOgle
et pro quolibet porco «quolibet mense u deimrJos hînc ad feslum Penthecoslen. El a (esto Penthecoste in finem termini unam eminam de consegalho omnium generum pro animali quolibet porcino. Item dearnossaturis in introytu pro quolibet animal! unum patalnm. Promiltens dictus Guirandus bene se habere erga (?) custodiam ipsorum porquorum et eos reslîtuere illis qui eos sibi assignabtmt. luia-
De quibus, etc.
Actum Apte in domo mei noiarii, videlicet in operatorio, preseiitibus Peiro de Sanione, Jacobo Hostagni et plurjbus aliis.
'Brivesiie Rostang AUamati, f" 4c).
Anno quo supra dte xxvicj mensis augusti noverint. etc. ... Q,uod Johannes Denayroni, barbertus Aptensis, fam nomine suo proprio et Amelii, socii sui, pactum fecit cum Rustangno Bricii et Guillelmo Castolis, sindicis et sindicariis nominibus universitaiis dicii loci, prout sequitur In primis, promisit idem Johannes servire dicte universitali ad barberandum quibuscumque qui se barberare volentibus a festo medii augusti id unum annum conlinuum ei completum, etc. veniendo qualibet septimana el ibi slando duobus diebus scilicet ]ovis et Veneris ; item, fuit de pacte quod si mandaretur quesilum per aliquem indigentem, de eodem quod non possit habere nec peterc nisi duos solidos de illa die qua manderetur confitum ; de aliis vero diebus quibus est astriclus venire nichi] pctere posait. Et fuit pactum quod toi cap d'osfal et omues alii qui barba habent el se voluerint ponere ad candolum, exceptis illis qui inor[anlur...] cum magistris, solvere debeant mediam emînam annone solvendam in medio augusti proxime futuro, dum tamen serviat dictum tempus quod si non facent ad solutionem non leneantur. Item, fuit de pacte quod si unus ex hospitio camdoliorum se vellet sagnare, quod de uua sagina leneatur et nihil petere habeat pro eadem. Pro quibus, etc.. renuncians,
Actum in plateam Ulmorum, preseniibus dominus Rostagnus de Malamorle, Jacobus FabrI, presbiter, et Johannes Claslroni, Aplensis.
(Brèves de Urbain Bonnet, f" 70),
dbyGOOglC
[ février 1467. — Pro universitate' de Gargatio t de Sancto Saturnino.
Anno quo supra et die x] * febroarii, regnaute, etc. . notum sit quod supi'adictus Anthonius Riperti gratis sponte promisit et convenil Bartholomeo Tliamiserii, Jacobo Augmani, Guillelmo Gancclmi, Anthonîo Milonis, dicte universitatis, tatn nomine proprio ipsorum quam dicte universitalis et singularum personarum servire eisdem in calcando blada dicte unîversitatis oninia, cum equotus suis bene et decenter, de prima garba usque ad ultimam pro messibus proxime (uturis ad vicesimam partem bladorum cuiuscumque generis siiit, cum pactis et conventionibus infrascriptis.
Et primo fuit de paclo eipresso quod diclus Anthonius Ripertus non tenealur discedere cum suo averi a territorio dicii casiri pro alibi calcando sine licentia hominoruro ipsius universitalis durante teropore messium donec et quousque blada trictata (uerinl de prima garba usque ad ultimam, nec ipsi homines aliqua animalia ponere habeant pro calcando înfra diclum territorium sine licentia ipsius Anthonii.
Item, eliam fuit de pacto quod dicti homines et siildici teneantur eisdem facere calcare blada ipsarum personarum ipsius civitatis posita in areis sttualis in dicto territorio et sine contradictione quacumque nisi solum et dumtaxal quod si aliquis haberet animalia per se quod cum illis animalibus tamen blada sua calcare possit sine adjtinclione alicujus et hoc sine contradictione quacumque.
Item, fuit de pacto quod dictus Anthonius sive custodes suorum animalium non audeant ponere eorum animalia in diffensis vinearum nec pralonim, et casu quo quod contingeret intrare casualim in ipsis vineis nec pratis quod non foveant nisi ad dampnum datuni tamen modo nec etiaro si canes intrarent in vineis ipsis non teneantur nisi ad dampnum datum.
Item, fuit de pacto expresso quod dictus Ripertus teneatur habere duas rotas nogarias [et] septem aut octo linteamina.
Pro quibus, etc.... Juraverunt, ect,...
Actum in loco de Gargatio, in domo Bartholomei Thamiserii, testibus Moneto Augmani, Anthonio Guissolio, Simone Faraudi de Gargatio. Et me £lzeario Garini notario.
(Brèves (F El^éar Garin, notaire d'Apt. P39).
dbyGoOglC
■; février 1499. — Pacta inter uaiversitatem Sancti Martini Castilhonis et Johannem Fara, dicti castri.
Anno et die predictis Johannes Fava, dicti castri, promisit supradictis dominis sindicîs Sancti Martini Castilhonis bene et decenter custodire omnia animaliacaprina dicti castri hinc ad festiim omnium Sanctorum sccundum consuetudinem dicti loci.
Cum pacto quod dare debeani pro quolibet capra grosses duos patatum unum, solvendos medietatem in introilu et residuum in exitu.
Item, quod diclus Fava teneatur monslrare signum aut animal vel Stare de dampno exceptis factis de top et aliis prout consueverunt in sumtîbus (sic).
Pro quibus obligaverunl se ut supra, juravemnl, & renunciantes,
Actum, ut supra, près entib us quibus supra. Et me Manauldo Urtice notario.
(Brèves de Manaud Hortie, i" 97).
afi juillet 1459. — Pacta inter universitatem Sanionis ex una parte el Jacobum Pecberii, fabnim, habitalorem Sancti Martini Casli-
Anno domini millesimo quadringentesimo nonagesimo nono et die xxvjo mensis julbii, ÎD mei nolarii, &... diclus Jacobus Pecherii, gratis, &.., per se et suis, promtsit et convenit nobîti viro Guinoto Boti, condomino de Auribello, JohannI Solerii, consindico, Johanni Blanqui, baiulo, Petro Solerii, Ludovico Solerii, Jacobo Barreti, An- Ihoneo Mordedeo, Ludovico Pellali, nomine totius universitatis Sanionis, presentibus &... servire eidem universitati Sanionis pro sex annis incipiendis in festo omnium Sanclorum proiime futuro.
De pacto quod dictus Pecherii teneatur servire eidem universitati ac omnibus pariicularibus laborantibus de aptando relbss suis sumptibus ac apiam s.ve securim boetii ac taravella boerii dictis sex annis snis^sumptibus exceptis ferro et asserio.
Item fuit de pacto quod dicti homines particulares dicti castri de
dbyGoOglC
— io6 —
Santone teneantur dare eidem fabro présent! pro quolibet pari boum laboranlium duas eyminas bladi annone anno quolibet ; et pro tribus vaquis laborantibus etiam duas eyminas annone et lotidem pro equis el mulis laboranlibus, solvendas médium in introttu, videlicct per tolum mensem Augusti proximum et residuum hinc ad unum annum. Item pro pari asinorum laborantium xu ponhaderias solvendas
Item, teneanlur dicti homines dare pro quolibet domo de laboralorc unum jornale homtnis faciendatn a festo omnium Sanctorum donecfestum nativitatîs Domini ;
Item dicta universitas teneatur solvere eidem fabro una domum per duobus annis tantum eorum sumptibus.
Item dictus faber tenebîtur dare eidem fabro prefacere relham novam ferreacn e( alîa necessaria et vitum pro quibus obligaveruni et juraverunt.
Actnm Apte iii Apotheca etc.
Testibus Durando Sanguinj, Johanne johannis de Apla ; el me,
(Brèves de Manaud Hortie, l" 59 v).
9 août 1499. — Pacla inter universitatem Sancti Martini Castilhoi ex una parte et magistrum Anlhonium Garini, fabrum, ma dati de Valoy' dioeesis Gratianopolensis,
Anno domini millesimo quadringentesimo Lxxxxixn^ etdiexij mensis augusti, cunclis sit notum quod Jacobus Bricii et Bremundus Cavalarii, scindici universitatis Sancti Martini Castilhonis, qui gratis tam nominibus eorum propriis quam totius universitatis predicte dederunt foria et fabricarîa dicle universitatis dicto Anthooio Garini ibidem présent! et acceptanti cum paclis sequenlibus :
Primo, fuit de pacto quod dictus faber serviret dicte universitali et ibidem residentibus per annum ;
Item, quod eisdem hominîbus dicti castri laborantibus reparabit, aptabit videlicel tola rauba d'arayre comme relha nova ou adobat, laravela, escaupre, de quausar une pique, désirai derbos et reliqua pertïncnlia. Ita quod dicti laboranles teneatur porlare ferrum et aserium.
Item fuit de pacto quod quilibet laborans teneatur dare dicto fabro
* Je n'ai pu indentifier cette désignation géographique.
rdbyGOOgle
pro bove quolibet laborante uit^im eyminam annone et pro vaca médian) eyminam el toiidein pro qualibet bestia cavalina.
Item, fuit de pacto quod si fuit laboraiis cum antmalibus cavaliiiis ve] mulalinis DOii continue, quod solvat dicta fabro juxia lempus.
Item, quod si in seminibus laboielur cum eyquesiis aut mulatinis nihil recipial diclus (aber.
Item, quod, si dimitetur et frenatur (?) quod a feslo Sancti Johannis donec feslum omnium Sanctorum nichi], recipial dictus faber.
Ilem, fuit de pacio quod teneatur ferrare besiias cavaliaas pro septem patatos et besiias aysinas (sic) pro sex palatos.
Item, quod teneatur aptare piquos, secures et in qua reponetur unum cayrelum aseni recipiat grossum unum, et quando calciabunt donec caput recipiat grosses ii de etus labore lantum.
Item, quod securis boerii dum fatigetur in capile reparare teneatur dictus Taber pro grosso uno pro eius labore dumtaxat.
Item [uit de pacto quod pro quolibet arairo teneatur habere dictus faber unum jornale hominis ad faciendum carbones aut gros- Item, fuit de pacto quod in feslo naiivilatis domini proximo dare teneatur dicti homines pro quolibet aratro currente unam eyminam bladi dicio fabro el residuum in magna' proxima.
Una cum dompnis etc. Pro quibus etc.
Obligaverunt se dicti sindici tam nominibus propriis quam dicte universiiatis el dictus faber realiter et personaliter in forma, etc. Jurantes et renunciantes, etc.
Actum Apte in platea publica ante domum Pétri Ricii.
Presentibus Telino Blanquii, sabaterio, Malheo Gay, barbitonsore de Apta.
Et me Manauldo Uriice, notarié.
(Brèves de Manaud Hortie, notaire, t' 67 v*).
[4 septembre 1545. — Bailh à servir de pourebier la c< Saignon pour Barthélémy Q.uagardier.
L'an à la nativité nosire Seigneur mil cinq cens quarante c qualoniesme jour du moys de septembre fut chose évidente :
dbyGoOglC
— io8 — qui cesprësantes... moy notaire royal et tesmoingls soubsnoroin^s, personn «liera ent establi Bartholomy Caguardier de Saignon, lequel de son bon gré et franche volonté a promis i la communaulté dudit lieu de Saignon la servir de pourchier et garder les pourceaulx d'icelle dicy à la feste de Nouel prochaine. Et ladite coinmunaulté a promis luy donner trois pognadiires de blé pour cbascun porc, la moytië annone et l'autre seigle, pouyables la moytié dudict blé maintenant et l'autre moytië à la feste de Nouvel avec les paches qui s'ensuivent :
Et premièrement a esté de pache que ledict Caguardier sera tenu bien et deuhement régir et gouverner ledict bestial et casico se vinrent i perdre et despailber' par son deffault qu'il en soit attenu; si par le volloyr de Dieu, non.
Aussi a esté de pache que ladicte communaulé sera tenue de bailler tous les porcs dudict Saignon à garder audict pourchier excepté ceulx qui ont porqueyrot,
Et pour ce faire el observer s'en sont obligés lesdictes parties tous et ung chascuns et leurs biens à toutes cours temporelles de Provence et par spécial aux submises de Forcalquier, reaunciant à toutes questions de droict, etc.
Et ainsin tout promis et juré et de tout ce que dessus une cbascune desdictes parties en a requis acte. Faict à Saignon et auprès de la grant porte, en présence de nobles Anthonie Bot et Pierre Bouchart dudict Saignon, Spérit et Jehan Arquiers, de Lambesc, tesmoings.
Et moy Siris Bartballot, notaire royal de la vilJe d'Apt soubsigné, — Barlhallot.
(EUndues d'Esprit Barthallot, f 171 V).
14 novembre i59i> — [Manganierde Vitrolles].
< Et encorei est propozë faîcte par ledit Conseil ont propozé que estoyt besoin de (ère un manganyer et seroyt sorty mestre Françoys Marcou.
Ledit conseil a conclus et accordé de donner audit Marcou vingt sous pour charge de blé et le croys de leau et en cas que ledit manganyer en alant chercher du bled luy esloyt derrobé ladite commune luy payera une charge de bled.
* Desponilber ?
dbyGOOglC
El en css que ledit manganyer ne treuve de bled à une joumé* loin dudit VitroIIes les consuls seront teneus «n treuver en luy fornyssant argent.
Et pour le regard du vin luy doneront sept soubs et demy. .
El si les particullyers alloint achepter de pain on du vin à autre logis que au logis dudit manganyer payeront ung escu de peyne tant le acheteur que celui la que vendra.
Et sy ledit manganyer ne tient pain et vin quant en yront quérir, ne en vouidret balher, seront eo lyberté de lyntymer >.
(Archives de Vitrolles, registre des délibérations, !•> 53 t«).
16 novembre 160). — fMaréchal de Vitrolles].
« Aussy ont conclus que sy mestre Toussant Audibert, maneschal, veult venyr servyr la commune et demeurer icy pour fabre, que la commune luy bailhera l'oustau dau nègre*, sans qu'il paye aucune rante ce que a esté accordé par ledit mestre Toussant, avecque paiche* qu'il servyra les meynagiers pour dix et huict coasses* de blé pour pareau des vaches et pour deux eymines mesure vieilhe de Pertuys pour chasque pareau de b<Bufs et sera theneu ledit mestre Toussans caussar une reilhe à pic, piques et tout ce quest en coustume fere pour chesque pareau et sera theneu ledit mestre Toussans, causar et fere de nou • eyssades, piques à pic, eyssadonne, sçavoyr les eyssades per ung flourin, piques k pic et eyssadonnes pour six soubs ; pour chausser lesdites eyssades, piques k pic, eyssadonnes, et lassier nécecere sera fourny par les meynagiers et hont conclue que les consuls luy passeront acte >.
(Archives de Vitrolles, registre des délibérations, f js).
16 novembre ifioj, — [Porcher de Vitrolles]
< Aussy a esté remonstré par lesdits consuls que en ce lieu ne lia
I La miisoD du Noir {aom de famille o
* Pacio, en proT. : traité.
* Cosse, mHDre pour les graina.
* Faire de neuf.
dbyGoOglC
aucun pourquier pour garder les porcs de la ville et seroyt de besoin^; de en praiidre ung et en raesme instant cesl présenté Jacques Ricart que ces! offert servir ta commune pour pourquier pour une année.
Antandu l'ofîre faicte par ledit Ricart hont conclud de faire marche avecque luy et en mesme instant hont acco'^rdë avecque ledit Jacques Ricard que s'il veult servir ladite commune de pourquier i rayson de six lïaris par besie et pour chesque nioys ou bien une eymine mesure vieilhe de Perihuys de blé conségail pour besIe pour toute l'annëe el seront theneus ceulx que payeront en arjanl payer de troys en troys moys à quoy ledict Ricart a accourdé, avec paiche que quant il liaura quelque besIe que ne puysse segre < et il aura remonstré à ceulx i quy seronct telles bestes, ledict Ricart ne sera en rien atheneu, en cas que ce perdassent. A esté aussy accourdé que ledit Jacques Ricart ne sera theneu payer aucun ban, ainsi ne le pourront conslraindre que au payement des tailles. Aussy a este de paiche que sy se perdoyt aucune beste pourchine parle deiïault dudit Ricart sera theneu la payer. A esté aussy de pache que ceulx qui auronct de porcs et ne les mectront à la pourqueyrade seronct theneus payer pour une beste, el sera theneu ledit Jacques lUcart bailher bonne et souffîzanle caution >.
(Arckites de VitrolUs, registre des délibérations, f" 33 et 34).
dbyGOOglC
CHARTES DE MONTMAJOUR
AUX Archives du Palais de Monaco.