‹ Annales littéraires (volume 3)Chapitre 20 sur 24 · SUR QUINTILIEN · texte numérisé non relu

SUR QUINTILIEN

Préface de l'édition des Œuvres de ce rhéteur, dans la collection des classiques latins , publiée par M. Le Maire (i).

QuUM Air ille , quem , auspice litleratissimo Galliarum Rege , edendis classicis auctoribus lalinis ip^ai rau.sse praefecisse videntur, pro ed quie nos semper à pueritiâ conjunxit , necessiludine , nimiumque profecto fisus viribus meis, me piœesse voluisset Quintiliani scriptis in lucem denuo piolerondis , nonutnc|ue

(i) Cette entreprise est une des plus grandes et dt s plus billes que le zèle des lettres ait jamais inspirées : elle etoit digne des rares talens , des profondes connoissanres, et de l'activité rourageuse de M. Le Maire; elle éloildignc des enrouragenicnspliins do géne'rosité que le monarque et ses ministres lui ont prodijjiirs ;elle étoildigne des attaques plus on moinssecn-tes, et pi rfides, <|iii ne lui ont pas été épargnées : elle l'ail iionncur.i la France qui la rédamoit, au gouvernement qui la soutient , ii riioiunie de IcUrcs qui la conduit et la dirige avec le goût le plus éclairé, comme ave»- la constance la plus ini'aligablc: c'est un véritable monument national. On Voit avec plaisir qu'elle ncsouflVe aucun retard, et qu'elle s'avance,

meum censuisset inserendum tolclarbdoclissimorum adjntorum nominibus , labori tam honorifico lotus incubui ; ac primùm pauca tibi , Lector , tura de ipso Qiiintiliano, lum de liac ejusdem scriptoris novd edilioue stutui subjicienda , quae ulinara accipias , veluti quoddain diligentiœ lucae omen, et pignus !

Marcuni-Fabiian Quintilianum , summum dicendi scribendique magistrum , meritis laudibusmulti cumulavei'e; interquos , ni fallor, eminet nosler Rolllnus , Quintilianus alter , et ipse scribendi dicendique dux optimus : qui , quum operibus latini rhetoris ad nostrura usum contrahendis studeret , daretque operam ut in scholis facilius et coramodius tractarenlur , ilà de eo prseflitus est et disseruit , ut idem ficere cupienti cuilibet , ac mihi praesertim , nonnullum injeceiit despeialionis sensum , et quasi silentii legeni imposuerit.

Quis eiiimvero possit dotes , quibus polluit Quintilianus , diligeatius enumerare , doctius explicare , enumeralas vero etexplicatassolerlius excutere? Quis ilhun cum Aristoieleel TiiUio suscipiat callidiusconferenduni , servato uniuscujusque fideliler colore ? Quis melius sestimet quantum de litteris et moribus

sans aucune interruption, vers le but : déjà cinquante volumes ont paru, et nous savons qu'un jjrnn.'l nonibre d'autres sont tout prépares. Dans un moment où il se fait tîsnt de réimpressions , il n'est aucune d'elles où les soins de l'éditeur soient plus évidens, et la fidélité aux engagemens plus marquée. Puisse-t-elle bientôt achever d'embellir et d'enrichir les bibliolhèques de tous les amateurs de l'antiquité! Puisse biemôt le savant et habile professeur à qui nous la devons, se reposer de tant de pénibles travaux, et jouir enfin , dans un loisir assurément bien acquis , de tout ce qu'un tel projet , si parfaitement exécuté , doit ajouter d'éclat à son nom, et d'iulérèt à sa personne!

LITTÉRAIRES. 4ûq

FaUus sit meritus ; quanta ex ejus lucubrationibus in omnes œtates redundel utilitas ; quam lucidam fidamque facem prœtulerit omnibus ingeniis difficiles et salebrosas tentantibus eloquentiœ vias ; quis deniquo, haec omnia tam consulte cogitata , tara scitè concepfa, tam acutè perspecla , cultiori dicendi forma et rationepolire queat, et amœnioribus elegantiœ floribu.s conspergere ac exornare ?

Taceam igilur , nec sine causa j neque tanlo impau vno congredi ausim , nisi verear ne , in tam amplà et locuplete materiâ , ac veluti inter laetissimas opes , aut omnino inops , aut intempestive malignus sim auditurus ; quinimo forsitan habear ingratus qui , in boc quod pœne ab adolescentiâ ingressus sum carriculo , QuintiUano fere sempér innixus , vix ulhim fixi vestigium, quod mibi absque illo satis tulnm videi-elur;

Ex ejus scilicet scriplis , tanquam è purissimo et saluberrimo fonte , banc qualemcumque vira hausi , quâ tôt impugnavi ingruentes pravioris lilteialtufç doctrinas, easpotissimum quse se Romanticas , ut aiunt, jactitanles, ex antiquis germanicae baibariae lalebn's , in nosimpeturanuperriraè fecerunl(i):etsîquaDbtteris

(i) Nous avons eu beau faire : les barbares Iriomplicnt ; la victoire est assurée aux Romantiques ; aussi , n'ont-ils rien néglige : ils ont forme' une véritable ligue ; on cite ia rue , la maison où ils tiennent un conciliabule règle ; on eile les noms du chef et de ses aidt's-fle-camp ; on cite les louanges ((u'ils se prodiguent avec la plus juste re'ciprocité. Que n'oseut-ils |)as dire ? Nous apprenons, par exemple, que les chœurs de telle tragédie nouvelle

sont fort au-dessus de ceux à''Eslher et A\lthal*e! ! Proh

Pudor ! Voilà oii nous en sommes. On dit «juc cette ridicule

contagion a gagne quelques esprits naturellement sains et droi'i, qui se font gratuitement bs etlios de la ru-.- du Cherche- Midi.

5oO ANNALES

defendeiidis ab islis recentioris audaciae conalîbus et , pestibijs adj ii mcnli per me fuerunL importa ta, ea Fabio prae.sertim accepta referre me jubet memor animus.

I(a est , inquara : si quid laudis , quod scio quam sit exigiiura , iiomini meo accessit , in illis , quas tôt annos explevi,censoriis vicibiis, id tibi, magna ex parte, Quintiliane , debeo : quoties tuam sacrosanctam auclorilalera protuli ! quoties tuum nomen invocavi , tanquam alicujus niiminis smiorum litterarura ciistodis ! quolies oracula tua pandere ausus sum , et , licetindignusinterpres,commentaii ; tuis nempepraecejjlis et legibus iusenui perscrutandis , quibus cuncta continentur ingenii ad rationem et artem dirigendi ai'cana.

Cuncta autemdicoj nam quo quisqiie, pi^o suarum facullatura mensura , pro assiduitale laboris et raeditalionis perlinacia, altius in operis, ut ita dicam , viscera descenderit , eo divitias colliget ampliores ; ibi suanianet constantiam merces; ibi sua sun topera? prœniia 5 ita ut tam fertile solum leviter etiam perstringentibus non dedignanda messis efflorescat.

Non possum ergo quin exclamem , ingenii litterarum amore perculsus : Proh ! insaniani istorum qui , dum prœclaram quidem , sed arduam , sive egregie scribendi , sive diseite loquendi gloriani affectant , talia superbe fastidiosi prœtereunt de uegligunt adrainicula , quibus omissis , nalura vel felicissima ssepius humi repat necesse est , atque fatiscat suismet onerala et tanquam obrula fructibus I

Veniam dabis , amice Leclor , si meis in Fabium affectibus forlasse niiiiio plus indulgens , non e vesligio llbi adumbrare conatus sim aliquani celeberrinii

LITTÉRAIPvES. 5or

rhetoi-is imaginem , et te longiori suspensum exsptictatione tenuerim.

QuintlUani , inter omnes omnium œtalum rlietores , ea dos propria est et peculiaris , quod oratorem non solum jam in rostra conscendentem sustineal , et suis fulciat monilis-; sed in cunis adliuc va^ienlem , non secus acsedula nulrix , gremio suo foveat , primos observans ingenii nascentis igniculos : balbum os stndiose fingat , linguam liaesilantem e vinculis expédiât , teneras aures nonnisi castigato imbuat sermone, et labella materno lacté madentia siiadelse dulcissirao melle conlingat.

Quod de quibusdam poetis, qui Cyclici nuncupantur , dictum est , idem de Fabio dici polest , illum videlicet per totam ivisse oratorem ,• sed qute me— thodus in istis, qiios ob eam causam Cycllcos vocant, valibus , tanquam mendosa poeticœ unitatis oblivio reprehenditur , eademin Rhetore laudatur , et raerilo^ ut perfectissimus argumenti propositi ambitus.

Inde enimvero exislit quœdam omnibus absoîufa numeris effigies , quoddam exemplar , in que nihil , qnocunque circumtulerisoculos, desideraveris , quodque avidissimam harurace coutemplationum menlem cxpleat ; inde fit , ut prsecepta morum pr.Tceplis eloquentiœ apte et convenienler misceanlur , ut verus orator et vir prol)us , quorum aller sine altero conslare non potest,indissolubili nexu conjuncli inlcrse cohîereant , animoque recti et boni conscio nilalur ingenium ; inde fit denique , ut regina illa Immanorumaffectuumeloquenlia , omuibus slipata virtulibu-s incedat , et vcva .ianctis.simo coinitalu pateni Oeu. Nocturnâ manu diunuique versent ergo Quinii-

5o3 ANNALES

lianiim, quicunquefingendispuerorum animis incurabuiit , et ex illo discant quibus utendum sil artibus , non lantum ad eorura ingénia lilteris perpolienda , sed ad moi'es virlutibus informandos , et ad dignoscendam cujusque discipuli indolem j quod quidera multo raeliasmagistrissapienlibus poterunt oslendere romani Rhelori.s libriquam philosophicae recenliorum aetatum cbarla?»

Verum, quid dicam de stylo, cujus illecebris allecta mens, in scriptis Fabii persolvendis, duramodo voluptatissibl propriae sensu Hon careat, suavisiirae detinetur.

Non ille quideni sincerilale Ciceroniana conspicuus, et ea, qiiae faustis AugiisLl tempoiibus quasi fato quodam peculiari , hœrebat, salubrilale; at , si aliquanto dilïîcilior, et, pro vergentis in pejusœlatislapsu, horiidior, plenus tamen succi , rébus ipsis validus, jucundissiina distinctus senlentiarum ac veiborum Varietate, luminibus figuraruni nbique splendidus , sirailitudinum prœserlini hice clarus ; in tenuibus subtilis,in magnls vero magnificus , eloquentiae raajestati non inipar, ut facile agnoscas , non ingeninm Quin— tiliano, aut judiciuni , sed seculura defuisse.

Quis , etenini , ut alia omittam , non sappe commoralus est surama cum volnptate in illo luculentissimo libri loco, nbi Fabius Homerimi et Marotiein, Tulliurn et Demoslhenern , Terenliuni et Menandrurn^ JSfasonem , Flaccum ^ et cœteros tuni Lcttii , tum Orœciœ scriptores œquis pondérât monientis, scriptor ipse excellentissiraus , et vel optimis comparandus; qviem pvoFecto nec Ilomeras^ aut Virgilius, ' nec Demoethenes ^ aut Cicero suae quisquefarase abnuissent judicem.

LITTÉRAIRES. 5oj

Copiosius certe ac fusius, quid de prspslantlssimo illo tum facundJse, tum virtiUis praeceplore senserim , aperirem et evolverein, nisi undique occurrerenl digniores tara egregii scriptoris aestlmalores , quonmi aut meras de verbo ad verbura exscribere seutenlias cogérer , aut inopia culpatpie dicendi delerere ac corrumpere.

Juvat tatnen subjungei-e Fahium mihi sempervisnm esse pbilosophis non minus quam rheloribusaunuraerandum ; ipsique Aristoteli , in illà qntje utiique communia est parle , anleferendum , adeo inleriora , et occulla rerum callel perscrutari ! adeo non lanlummodo quaenara res sint , et quales expromit , scd quibus constent rationibus patefacit , unamquamque ad prima revocans elementa ! quippe qui non jura dat muta 5 sed leges irrogat per seipsas , iit ita dicam , îoquenles , sua ipsas aperienles consilia , suam aucloritatem disceptationi tradenles, nec cœcum elservile petentes obsequiura.

Non enim accepta ab antecessoribus documenta soiura curât posteris transmiltenda , probus et fidelis hères j non solum ea in meliorem ordinem laboral digerere , vel sermonis leporibus et ornamentis , tiinquam quodam fuco , a senio cl rugis viiidicare , diligens et altenlus sospilator : tendit ad majora vu-, qui nisi inventa jampridem rhelorices nactus esset prapcepta , ipse profeclo invenisset.

Animadverlas . velim, qua usque et usque grassctur via : quemadmodum pbiio.sopbanlibiis i.-. piiccipuus labor est , ut ab effectibus naviter recogniiis ac prrpensis ad eorum causas transcendaut invesli^q.'Hi(l>is , ita semper QiùntiUanus , proposilo nnoquoque sure

5o4 ANNALE?

doctrins" capite . ad altiora Iransvolat , et ex l'psis inenfis buraanœ peneti-alibus lumen elicit, quo omnes colliBlret aiiis oratorlae . 51 ita loqui fas est , augalos , sagax et feiis recondition? cujusque areàui indigalor; unde , qui imam profiteri rhetoricam statuit, totam videtar i-eserasseaDimoi um ingenioi'amque naturam. Sic in eodeni scriptore , litterarum amantlssirae Lector, iuveaies et eximium eloquenlice raigistrum Sîiuul et exemplar. et optimum vitae monitoi^ra. et pliilosophum cui iiuUum Foi-tasse alium auteponas : sed jnm saîis de Quintiliano . et . pro riribus meis , ultra quara satis e^t: pauciora quidem dixi : sed fursjin raibi brevitas îaDdi dabitur . licebitqueuîurpare hune Pliœdri versiculum :

Si non ingenium j cène bra'iUitem adproha^

Cui sabjîcitor :

QuiB commenddri tanlo débet justius , Q»uzniopoeUB shiU molesii validius .

Ulîi ia locum poetarum faciliui ebeu I auctoi'uin interprètes nasutè 5uflB?iet iocosus Lecior.

Venio nunc ad ea quas bincce spectant editianem . etc. (1).

Cl On n'a pis rr»i devoir tran^rrirr iri de* déuLLs purcmeDt çhilûlogiqucî et techniques . relatifs à rëditioOi

nN DU TO:iZ CINQUIOIE.

Page 1