‹ Archives ou correspondance inédite de la maison d'Orange-Nassau (volume 2)Chapitre 12 sur 95 · V. IX · texte numérisé non relu

V. IX

du Parlement*, l'inconstance et l'apathie de la nation. Il craint extrêmement une paix séparée*. Il faut vigoureusement résister aux empiétements et aux intrigues de la France et ne pas se laisser tromper par elle. On ne sauroit jamais ajouter foi à ses promesses*. C5e n'est pas une vaine gloire qu'il ambitionne; il s'agit de sauver l'Europe. Les victoires et les défaites sont rapportées en deux ou trois lignes. A peine est-il fait mention de la bataille de la Boyne, qui consolida la révolution de 1688 et à laquelle Guillaume eut une

* «Gistereii is io 't Parlement een goet beginsel gemaeckt ... ; *t is onbegrgpeiyck d*artificien die daer worden gebruyckt, waertegens ick ailes doe dat mogelQck is." 28 Oct.^ no». 1691

"De saecken in 't Parlement beginneo in wat beter plooy te komen ; ick begin ooek nu wnt beter moet te hebben dnt het een tameljjk goede eynt sal hebben, maer totdat de saecken hier volkomen ^eilaen 8\jn en kan inen geen staet maecken ; het sijn wonderlijcke menschen daer raen roede te doen heeft, Hgeen beter geseght als geschreven kan worden."' ^/^ Nov. 1691.

»\ Bekommert en chagrineert m^ niet weinigh dat ick niet meer tôt het gemeen kan contribneren in een t^t dat het soo noodigh soude syn dat men van aile kanten efforts dede om den vijant te resisteren. Het is bedroeft te sien dat deze natie niet anders en denckt als haer eygen possien te voldoen , sonder eenighsins reflectie te maken op het publicq." '4^,^ Febr. 1693.

* »Ik beken dot dit een pas is die seer vreemd is voor een die pretendeert een geallieerde te z^n, dat veel kwaed kan veroorzaken, en zekerlyck in de»e t^t niets contribueren tôt een generaele vreede, maer wel tôt een separaete, dat de rnin' van ailes moet syn." «'/si ^^' ^^^^

' 'Ick vrees dat sy maer een vreede soecken quovit modo , 't inrelck seeekerlyck de slavernij van gansch Earopa moet naer sigh sieepen, waervan Saede ende aile die aen haer adhereren , d'effecten snllen voelen , als het te laet sal sijn, hoeweUdat sQ van het présent danger verder afleggen als wy , 't welck de ware oorsaeck is waerom s\) roogelyok occasie snllen 8\jn van ons en haer verderf. Daerenboven meen ik ooek dat de Ministers aan dat hof gecorrumpeert s\jn; want het kan iu geen reedelycke menschen gedaghten komen dat Vranckrijck tegenwoordigh tôt reedelycke conditie van vreede te brengen soude stjn, sonder dewelcke wQ seeckerlijck sonder resonrce geraineert sf)n, en het is dan beter met de degen in de handt overwonnen te syn , als sigh vrgwilh'g ofle door een schQn van vreede fonder werpen." *V,4 Mei 1691.

«Âlhoewel ick seer een vrede wensch , sic ik tegenwoordigh minder apparentie als oyt, ofte w\i moste ons t'eenemael onderwerpen aen de wet van Vrankr^ck, dat ons seecker min' sonde sQn." 14 Ang. 1692.

si grande part, si ce n'est pour déplorer la défaite à peu près simultanée de Fleurus *. Lisez dans Thistoire de Macaulay le récit de cette terrible bataille de Neerwinden, la plus sanglante du dix-septième siècle, où plus de dix-mille des meilleurs soldats de la France périrent; où, lorsqu'au plus fort du danger, il s'agissoit de reprendre le village pour la troisième fois, dédaignant d'endosser une cuirasse ou de cacher les insignes de la Jarretière, Guillaume, à la tête des régiments anglois, chargea avec une telle furie les gardes de Louis XIV qu'il fit plier ces troupes d'élite jusqu' alors invincibles, et où plus tard, lorsqu'il fallut céder aux forces supérieures de l'ennemi , se montrant plus grand encore dans la défaite, il arrêta par des efibrts désespérés les progrès du vainqueur. Lisez ce récit et lisez ensuite le billet laconique du Roi au Pensionnaire. „Je regrette de devoir vous dire que hier matin l'ennemi nous a attaqués et, après un combat très-opiniâtre de plus de quatre heures, nous avons été battus"*. Lisez aussi, trois jours plus tard: „Je crois que notre perte ne sera pas aussi considérable que je l'avois évaluée d'abord ; j'espère que nous serons bientôt en état d'opposer une armée formidable à l'ennemi"*. Malgré ce phlegme apparent, il avoit une

* «UE. brief van den 4en, die ick heden heb ODt?nDKeii, heeft my niet weinig onUtelt van het onjcelakkig rencontre b\j Fleorus voorgevalleo , *t geen mg V eenemael wegneeint de satisfactie van de guede successen die ick alhier heb." ♦/.♦ Jo'iJ Ï690.

* -Het is iD\j seer leet dat ick IJEd. nioet scggen dat gisteren morgcn den ▼liant ons heeft geattaqueert, ende, naer een aeer opiniâtre gevegbt van over de vier nren , syn w\j geslagen.'* HO Jolij 1693.

* «Ick geloof dat ons verlics soo groot niet en sal sijn als in 't eerste hadde gemeent, en ik hoop dat w^ weder haest in staet sullen sgn om met een fbr-

âme de feu\ Parfois son mépris et son indignation éclatent*. Rien de plus touchant que les quelques mots lors de la maladie et de la mort de la Reine Marie; ses espérances bientôt déçues, puis sa douleur, son découragement, qui le rend presque incapable de travail; dorénavant, dit-il, (la campagne de 1695 vint lui donner un glorieux démenti) „je vous le dis en confidence , je suis inhabile au commandement militaire *. Rien ne lui est plus à charge que l'étalage et l'appareil des pompes de la Cour. „J'ai une journée bien fatigante; ayant fait ce matin mon discours au Parlement, et devant encore subir les cérémonies de mon anniversaire"*. Nulle part il n'est aussi volontiers qu'en

midabel léger dcn vijant te kunnen hethooft bieden. . . . Ick ben seer verblijtuit ow brief te veroemen de cordaetheyt van de menscheD in HolJandt/' 3 Aiig. 1693.

* M. Macaulay parle de la froideur de ses manières et de V ardeur de ses sentiments («coldness of his manners and streogth of hi^ émotions"). — «From the multitude his joy and his grief, his affection and his resentment, were hidden by a phlegmatic serenity, which mude him pass for the niosC eold-blooded of mankind. . . . But those who knew him well and saw him near were aware that ander ail this ice a fierce tire was constantly buruing.**

s «Ick en soude voor mtj den Harto'g van Savoyen niet gaerne in de générale garantie van vreede admitteren , soo ligt niet kunnende vergeeteu d'infâme streeck die hij ons heeft gedaen. 27 Nov.^ Dec. 1696.

' «Het heeft Godt Almaghtigh gelieft drie daghcn gelecden de Coningin met een sware siekte te besoecken. ... Sy is, Godt danck, naer den tijt seer wel, en men heeft rcdcnen om ailes goeta te hoopen. UEd. kan deocken hoe mij dit ontstelt en mij onbequaem maeckt om veel te kunnen schrijven." — Là Reine meurt. La correspondance est interrompue peudaot presque un mois. — »Uet irreparabel vcrlies daer den goeden Godt mij mede heeft gelicven te stt affen , heeft mij buyten staet gestelt om aen UEd te kunnen scrijven , en tôt nogh toe weinigh affaires te kunoen doen , en het is niet sonder veel moeyte dat ick nu kan scrQven. . . . Ick moet (J£d. in confidentie seggen dat ick m^ nu niet meer bequaem en vindt om den oorlog te voercn ; ick sal evenwel tragten soo veel als in m\j is om ro^n devoir te doen , hoopeode dat den grooten Godt m\j daer sterckte toe sal geven." 22 Jan./i Feb. 1695. -- Peu de jours après: »Morgen gae ick weêr naer Kensington , daer ick meen J-.t de Hteenun tegen mijn hooft vliegen." 25 Dec. 1694./4 jan. 1696.

^ »Het is van dagh een dagh van groote fatigue voor mij, hebbende dese

— cxxxvn —

Hollande *. D y a un grand nombre de lettres relatives aux négociations qui araenèrent la paix de Ryswyck, aux deux traités de partage, enfin aux préparatifs de la guerre de Succession. „Je n'ai jamais," écrit-il, «compté sur les promesses de la Fraiïce; toutefois, je Favoue, je ne m'étois pas attendu à ce qu'on rompit ainsi un traité solennel. On ne sauroit disconvenir que oous avons été joués ; mais , lorsqu'on ne se soucie pas de la foi jurée, il est aisé de tromper quelqu'im"*. H exprime ses regrets de l'entrée des François dans les Pays-Bas', son désir de la paix, mais aussi sa conviction que, à moins de vouloir dépendre entièrement des caprices de la France, la guerre est inévitable*.

Cette correspondance n'est pas entièrement inconnue. M. de Grovestins en a inséré de nombreux fragments dans son histoiie*. M. Macaulay en a fait usage. M.

morgen mgn aanspraack aen H Parlement gedaeo, ende moeteode verder essnyeren de ceremonien tan mfJQ geboortendagh/* ^/,4 Nov. 1692.

1 «EindfJgk heeft de oogelakkige sessie traD het Parlement een einde genomeo, ende ick maeck staet met Gods halp in het beginsel van de aenstaende maent van hier naar Hollandt te Tertrecken , waemaer ick verlang aU een visch naer het vrater.** «/^ Mai 1699.

* *Ick heb m\j nooit veel verlaeten op Frankrgks beloflen ; doch ick daeht niet , dit moet ick bekennen, dat men voor het oog der gansche wereld een plegtig Terdrag reeds i66f de voltrekking verbroken zon hebben. Het is onlooohenbaer dat wi| om den toin geleid zgn ; maar , als men woord noch tronwe hondt , is het ligt iemand te bedri^n."

' «UE. knnt Kgt begr^pen hoe dit ongelnkkig voorval m^ moet cbagrineeren ; dat bet no over d* aght en twintig jaren is dat ick oDophoodelijk heb gearbeid om de Barrière aan den Staat te conserveren , en daartoe noch moeite , noch perikel gespaerd, en dat ick nn moet zien dat in éénen dag hetzelve Terlooren is, londer slag nogh stoot." 9 Pebr. 1701.

« 'Ik sie dat men zQne gedachten nn ten eenemaal zal moeten appliceren tôt den oorlog, en alhoewel ick b\j de gansche wereld geloofd werd denzelven te desireren, zoo is er mogelgk nieroaud die het nooder znl zien, maar zonder seenriteit te bekomen, en venrolgens op de genade trnn Frankrijk te leven, is het grootfte kwaad van al dat ons kan OTcrkomen.** 31 Mei 1701.

* *Le mérite de cet ouvrage," écrit-il dano la préface, «consiste en ce qu'il

Page 1