‹ Archives ou correspondance inédite de la maison d'Orange-NaussauChapitre 13 sur 101 · V. ix · texte numérisé non relu

V. ix

du Parlement1, l'inconstance et l'apathie de la nation. Il craint extrêmement une paix séparée 2. Il faut vigoureusement résister aux empiétements et aux intrigues de la France et ne pas se laisser tromper par elle. On ne sauroit jamais ajouter foi à ses promesses3. Ce n'est pas une vaine gloire qu'il ambitionne; il s'agit de sauver l'Europe. Les victoires et les défaites sont rapportées en deux ou trois lignes. A peine est-il fait mention de la bataille de la Boyne, qui consolida la révolution de 1688 et à laquelle Guillaume eut une

1 «Gisteren is in 't Parlement een goet beginsel gemaeckt ... ; 't is onbegrijpelijck d'artificien die daer wordeu gebruyckt , waertegens ick ailes doe dat mogelijck is." 28 Oct./8 Nov. 1691

"De saecken in 't Parlement beginnen in wat beter plooy te komen ; ick begin oock nu wat beter moet te hebben dat het een tamelijk goede eynt sal hebben , maer totdat de saecken hier volkomen gedaen sijn en kan men geen staet maecken ; het sijn wonderlijcke menschen daer men mede te doen heeft, 't geen beter geseght als geschreven kan worden." 20/3o Nov. 1691.

«'t Bekommert en chagrineert mij niet weinigh dat ick niet meer tôt het gemeen kan contribueren in een tijt dat het soo noodigh soude sijn dat men van aile kanten efforts dede om den vijant te resisteren. Het is bedroeft te sien dat deze natie niet anders en denckt als haer eygen passien te voldoen, sonder eenighsins reflectie te maken op het publicq." '4^ Febr. 1693.

2 «Ik beken dat dit een pas is die seer vreemd is voor een die pretendeert een geallieerde te zijn, dat veel kvvaed kan veroorzaken , en zekerlijck in dese tijt niets contribueren tôt een generaele vreede, maer wel tôt een separaete , dat de ruin' van ailes moet sijn." a'/3l Oct. 1690.

3 "Ick vrees dat sij maer een vreede soecken quovis modo , 't welck seeckerlijck de slavernij van gansch Europa moet naer sigh sleepen , waervan Suéde ende aile die aeu haer adhereren , d'effecten sullen voelen , als het te laet sal sijn, hoewel dat sij van het présent danger verder afleggen als wij , 't welck de ware oorsaeck is waerom sij mogelijck occasie sullen sijn van ons en haer verderf. Daerenhoven meen ik oock dat de Ministers aan dat hof gecorrumpeert sijn ; want het kan in geen reedelycke menschen gedaghten komen dat Vranckrijck tegenwoordigh tôt reedelycke conditie van vreede te brengen soude sijn, sonder dewelcke wij seeckerlijck sonder resource geruineert sijn, en het is dan beter met de degen in de handt overwonnen te sijn , als sigh vrijwillig ofte door een schijn vau vreede t'onderwerpen." '4/a^ Mei 1691.

"Alhoewel ick seer een vrede wensch , sie ik tegenwoordigh miuder apparentie als oyt, ofte wij moste ons t' eenemael onderwerpen aeu de wet van Vrankrijck , dat ons seecker ruin' soude sijn." 14 Aug. 1692.

si grande part, si ce n'est pour déplorer la défaite à peu près simultanée de Fleurus \ Lisez dans l'histoire de Macaulay le récit de cette terrible bataille de Neerwinden, la plus sanglante du dix-septième siècle, où plus de dix-mille des meilleurs soldats de la France périrent; où. lorsqu'au plus fort du danger, il s'agissoit de reprendre le village pour la troisième fois, dédaignant d'endosser une cuirasse ou de cacher les insignes de la Jarretière, Guillaume, à la tête des régiments anglois, chargea avec une telle furie les gardes de Louis XIV qu'il fit plier ces troupes d'élite jusqu' alors invincibles, et où plus tard, lorsqu'il fallut céder aux forces supérieures de l'ennemi, se montrant plus grand encore dans la défaite, il arrêta par des efforts désespérés les progrès du vainqueur. Lisez ce récit et lisez ensuite le billet laconique du Roi au Pensionnaire. „Je regrette de devoir vous dire que hier matin l'ennemi nous a attaqués et, après un combat très-opiniâtre de plus de quatre heures, nous avons été battus"2. Lisez aussi, trois jours plus tard: „Je crois que notre perte ne sera pas aussi considérable que je l'avois évaluée d'abord ; j'espère que nous serons bientôt en état d'opposer une armée formidable à l'ennemi"3. Malgré ce phlegme apparent, il avoit une

1 vUE brief van den éen, die ick heden heb ontvangen , heeft mij niet weinig ontstelt van het ongelukkig rencontre bij Fleurus voorgevallen , 't geen mij t' cenernael wegntemt de satisfactie van de goede successen die ick alhier heb." 4/i4 Julij 1G90.

■ "Het is mij seer leet dat ick Utfd. moet seggen dat gistercn morgen den vijant uns heeft geattaqueert, eude , naer een seer opiniâtre geveght van over de vier uren , siju wij geslagen." 30 Julij 1693.

3 "Ick geloof dat uns verliea ioo groot nict en sal siju als in 't eerste hadde

gemeent , en ik hooj> dat wij weder haest in staet sullen siju uni met een for-

âme de feu1. Parfois son mépris et son indignation éclatent2. Rien de plus touchant que les quelques mots lors de la maladie et de la mort de la Reine Marie; ses espérances bientôt déçues, puis sa douleur, son découragement, qui le rend presque incapable de travail; dorénavant, dit-il, (la campagne de 1695 vint lui donner un glorieux démenti) „je vous le dis en confidence , je suis inhabile au commandement militaire 3. Rien ne lui est plus à charge que l'étalage et l'appareil des pompes de la Cour. „J'ai une journée bien fatigante; ayant fait ce matin mon discours au Parlement, et devant encore subir les cérémonies de mon anniversaire"*. Nulle part il n'est aussi volontiers qu'en

midabel léger den vijant te kunnen het hooft bieden. . . . Ick ben seer verblijt uit uw brief te vernernen de cordaetheyt van de menschen in Hollandt." 2 Aug. 1693.

1 M. Macaulay parle de la froideur de ses manières et de V ardeur de ses sentiments ("coldness of his manners and strength of his émotions"). — "From the multitude his joy and his grief, his affection and his resentment, were hidden by a phlegmatic serenity, vvhich made him pass for the most cold-blooded of mankind. . . . But those who knew him well and saw him uear were aware that under ail this ice a tierce fire was constantly burning."

2 "Ick en sonde voor mij den Hartog van Savoyeu niet gaerne in de générale garantie van vreede admitteren , soo ligt niet kunnende vergeeten d'iufame streeck die hij ons heeft gedaen. 27 N0V./7 Dec. 1696.

3 "Het heeft Godt Almaghtigh gelieft drie daghen geleeden de Coningin met een sware siekte te besoecken. ... Sij is, Godt danck, naer den tijt seer wel , en men heeft redenen om ailes goets te hoopen. UEd. kan dencken hoe mij dit ontstelt en mij onbequaem maeckt om veel te kunnen schrijven." — La Reine meurt. La correspondance est interrompue pendant presque un mois. — "Het irreparabel verlies daer den goeden Godt mij mede heeft gelieven te stiaffen , heeft mij buyten staet gestelt om aen UEd te kunnen scrijven, eu tôt nogh toe weinigh affaires te kunnen doen , en het is niet sonder veel moeyte dat ick nu kan scrijven. . . . Ick moet UEd. in confidentie seggen dat ick mij nu niet meer bequaem en vindt om den oorlog te voeren ; ick sal evenwel tragten soo veel als in mij is om mijn devoir te doen , hoopen de dat den grooten Godt mij daer sterckte toe sal geven." 22 Jan./i peb. 1695. — Peu de jours après: «Morgen gae ick weêr naer Kensington , daer ick meen dat de steenen tegen mijn hooft vliegen." 25 Dec. 1694./4 Jan 1G95

4 "Het is van dagh een dagh van groote fatigue voor mij, hebbende dese

Hollande \ Il y a un grand nombre de lettres relatives aux négociations qui amenèrent la paix de Ryswyck, aux deux traités de partage, enfin aux préparatifs de la guerre de Succession. „Je n'ai jamais," écrit-il, „compté sur les promesses de la France; toutefois, je l'avoue, je ne m'étois pas attendu à ce qu'on rompit ainsi un traité solennel. On ne sauroit disconvenir que nous avons été joués; mais, lorsqu'on ne se soucie pas de la foi jurée, il est aisé de tromper quelqu'un"2. Il exprime ses regrets de l'entrée des François dans les Pays-Bas3, son désir de la paix, mais aussi sa conviction que, à moins de vouloir dépendre entièrement des caprices de la France , la guerre est inévitable \

Cette correspondance n'est pas entièrement inconnue. M. de Grovestins en a inséré de nombreux fragments dans son histoire5. M. Macaulay en a fait usage. M.

morgen mijn aanspraack aen 't Parlement gedaen, eude moetende verder essuyeren de ceremonien van mijn geboortendagh." %4 Nov. 1692.

1 "Eindelijk heeft de ongelukkige sessie van het Parlement een einde genomen , ende ick maeck staet met Gods hulp in het beginsel van de aenstaende maent van hier naar Hollandt te vertrecken , waernaer ick verlang als een visch naer het water." 5/l5 Mai 1699.

z «Ick heb mij nooit veel verlaeten op Frankrijks beloften; doch ick dacht niet , dit moet ick bekeunen , dat men voor het oog der gansche wereld een plegtig verdrag reeds voor de voltrekking verbroken zou hebben. Het is onloochenbaer dat wij om den tuin geleid zijn ; maar, als men woord noch trouwe houdt, is het ligt iemand te bedriegen."

3 »UE. kunt ligt begrijpen hoe dit ongelukkig voorval mij moet ehagrineeren ; dat het nu over d' aght en twintig jaren is dat ick onophoudelijk hcb gearbeid om de Barrière aan den Staat te conserveren , en daartoe noch inoeite , noch perikel gcspaerd , en dat ick nu moet zien dat in éénen dag hetzelve verlooren is, zonder slag nogh stoot." 9 Febr. 1701.

* «Ik sie dat men zijne gedachten nu teu eencmaal zal moeten appliceren tôt den oorlog, en alhoevvel ick bij de gansche wereld geloofd nerd denzelvcn te desircren , zoo is er inogelijk niemand die het noodei zal zien, maftT sonder securiteit te hekomen , en vervolgen.» op de gcuade van Frankrijk te leven , is het grootste kvvaad van al dat ons kan overkomen." 31 Mei 1701.

5 «Le mérite de cet ouvrage," écrit-il dan.-, la préface, »COniifte en <•<• qu'il

Page 1