‹ Archives ou correspondence inédite de la maison d'Orange-Nassau (volume 2)Chapitre 6 sur 89 · CD1.XXII · texte numérisé non relu

CD1.XXII

Rapport d'un entretien entre le conseiller-pensionnaire et d'Afffry. La résolution des états de Hollande. Les vues du roi de tVance. D'Affry et de Bonnac.

Den 23 Jan. 1756 is den heer d'Affry bij den Raadpensionaris geweest en gevraagt, of hrj niets positiefs konde verneemen van de resolutie van Holland^), dewelke in Den Haag scheen te transpireeren , en dat de eene hem hier van dit en de andere wat anders seide ; dat het niet congru soude srjn dat de Koning buiten hem hier van vooraf wierd geinformeert, dan dat hij aan srjn sijde hiervan niets wilde relateeren, waarvan niet praecise van de waarheid was verseekert; waarop door hem Raadpensionaris is geantwoort, dat het bekent sijnde, dat de resolutie van Holland was ingebragt, het niet wel anders konde srjn of ieder, na sijne manière van denken , maakte daarop conjectures, maar dat hij voorts sig

') Ces assurances, la Gouvernante les avait données de bouche après la Conférence du 9 Janvier.

») Cf. Hes. Holl., le 16 Janvier 1756 Cf. aussi Secr. Res. 8l.-Gen. le 16 Janvier 17B6 (Archives du Royaume). Par rapport à la façon d'agir de d'Affry dans la République, cf. : Bijdragen m Mededeelingen van het Hist. Gett. t. XXVII, p. 269 svv. et D' Yvoy, Frankri/jk« invloed op de huitcnlandscht aani/clegenheden d«r voormaliye Nederlandsche Republiek (1858).

11 11756. Janvier.

versekert hield dat de ware inhoud hiervan was onbekent, en hij sig niet konde dispenseeren om daarvan ouverture te geven, waarmede deselve volkomen genoegen heeft genomen.

Voorts op het tapijt sijnde gebragt door hem Raadpensionaris het antwoord, door Engeland aan Vrankrijk gegeven *), soo heeft den heer d'Affry daarop gesegd, dat hetselve moderaat en wijselijk was opgestelt en dat de Koning van Engeland niet wel op een andere wijse had kunnen spreeken; dat hij van de wgse van denken hierop van sijn Hof niet sijnde geïnformeert, het daarop aan soude komen of men het soude aansien als eene afanijding van een accommodement, wanneer de operatien sekerlgk binnen korten souden werden begonnen, of anders dat men tôt het termineeren van differenten soude tragten te komen, en dat hij sig hield verseekert, wanneer die twee koningen een korten tijd bij den ander waren, dat de differenten ras souden sijn getermineert.

Dat het hem leed was dat hij in deese omstandigheden sig niet aan H. E. H. konde adresseeren, maar dat Hoogstdeselve, sijnde dogter van de Koning van Groot Brittannien, hem niet konde, volgens de bienséance, permitteeren iets tôt nadeel van S. K. M. van Groot Brittannien te spreeken, en aan de andere sijde van de Koning sijn meester, sonder deselve te verraden, niets als goeds en billijks konde sustineeren.

Waarop door de Raadpensionaris verder is gesegt, dat het ten uitersten ongelukkig was dat niemand hier tusschen kwam om een oorlog te prevenieeren, waartoe

') La réponse à la réquisition française. Cf. Richard Waddington, Louis XV et le renversement des alUanees, p. 236 svv. Voyez aussi Secr. Res. Sl.-Qen. le 19, 23 Janvier 1756 (Archives du Royaume).

1766. Janvier.] — 12 —

beide partijen geen inclinatie toonden en deselve taal voerden van genegentheit tôt de vreede, en dat Spanjen sig hieraan niet liet gelegen leggen, hetgeen door hem heer d'Affry ook wierd geavoueert, omdat het te presumeeren was, wanneer Vrankrijk in America wierd geslagen en Groot Brittanniën daar conquesten maakte , Spanje eindelgk genecessiteert soude werden daarin sig te laten sien.

In verder discours heeft de heer d'Affry nog gesegt, dat hij hier niet was gekomen om te bedriegen of te spionneeren, maar om te weten hoe verre de Koning soude kunnen (wesen) versekert van sijne maatregulen bij hem te nemen, hetsij dat hij goedvond Engeland, hetsij Hannover te attaqueeren, et d'être sûr du droit et du gauche van de landen, die hem daarin geneeren souden kunnen, als bijv. Ostende, Nieuport, etc., wat hij van die kant te vresen had, en soo hij soude willen na Hannover, van gelijk van die sijde; dat het bekent was dat den Staat Namen en Maestricht hadden beset; dat de iutentie was om de Republicq sekerheit en gerustheit door Vrankrijk te geven , deselve te doen jouisseeren door Engeland van haar vrije commercie en dat Vrankrijk aan sijn sijde gerustheit van de sijde van de Republicq soude hebben.

Ter occasie van de HoUandsche resolutie, in het begin gemeld, heeft de Raadpensionaris daar nog bij gesegt, dat hij vertrouwde dat de andere provincien binnen korten souden inbreugen hare resolutien en dat men dan niet soude manqueeren aanstonds hem en den heer Bonnac in conferentie te versoeken ; waarop hij getoont hebbende dat de heer Bonnac daarbij niet gehoorde, soo is door hem Raadpensionaris daarop gesegt dat, soo lang die saken in dese situatie bleven, niet anders konde werden gedaan, waarop hij heeft gesegt dat hy nog soude hetselve met den heer Griffier

— 13 — U766. Janvier.

tragten te arrangeeren et tout net daarvan aan den heer Bonnac kennisse geven, dewelke reeds over een dag of tien door sijn hof daarvan was geïnstrueert geworden ; dat dit nader arrangement was gepraefereert, om redenen dat het soude kunnen gebeuren dat hg en Bonnac malkander in haar te houdene discoursen souden kunnen tegenspreeken ; dat het minder embarras gaf, omdat de étiquettes omtrent het caracter van ambassadeur difficilder waren en dat hij en frac et à pied altijd bij hem Raadpensionaris konde komen; dat hij voorts communicatif met den heer Bonnac gong, 800 verre hem was gepermitteert ; dat het ook soude kunnen sijn, wanneer er iets geteekent moeste werden, dat de heer Bonnac daarin mede soude paroisseeren ; dat hij hoopte dat de saak soude kunnen werden getermineert voor den 1^^^^ of uiterUjk 15 Maert, wanneer, in cas dat den oorlog soude moeten gevoert werden, de operatien zouden moeten beginnen, of ten minsten dat het dan soo verre soude wesen gevordert, dat men aan wedersijden sekerheit had, en dat hij hier langer bHjvende als een maand of twee en wel een geheel jaar, hetgeen uit omstandigheden soude kunnen gebeuren, hij dan een ander logement soude soeken.

CDLXXIII.

Notes de W. Bentinck. Impressions causées par le traité de Westminster ( White-Hall).

27 Janvier 1756.

La nouvelle du traité conclu le 16 Janvier à

Londres entre les Rois de la Grande Bretagne et de

Prusse étant venue à la connoissance des Etats le

matin du 27 Janvier, cette nouvelle a fait sur les

1766. Janvier.] — 14 —

différents esprits différentes impressions. La plupart en ont paru bien aises, se flattant que ce sera un acheminement à une paix générale. D'autres, qui en toute occasion montrent leur attachement à la France, ont témoigné n'en être pas du tout contents. Idsma ^) en a été consterné et n'en a pas ouvert la bouche. Bout*) a déclaré ouvertement qu'il n'approuvoit pas cette démarche du Roi de Prusse, qui s'engage avec le Roi d'Angleterre pour le défendre en cas d'attaque de la France, mais qui auroit dû, selon lui B., prendre avec la France les mêmes engagements, en cas qu'elle fût attaquée par l'Angleterre, et il s'adressoit à Gesseler ^).

CDIiXXIV.

Notes de W. Bentinck. Yorke lui montre le traité de Westminster et l'article secret. Bentinck lui recommande d'en faire confidence au conseiller-pensionnaire.

27 Janv. 1756.

A midi et demi j'étois dans la chambre du greffier avec M" de Borsselen et Woerdman *). Van Goor °) m'appella dehors et je trouvai dans la galerie M"" Yorke, qui me dit qu'il alloit chez-moi, mais que voyant mon

') W. van Itsma, bourgmestre de Harlingen, député aux Etats-Généraux. Cf. t. II, p. 654.

*) M' P. Bout, pensionnaire-honoraire de Goes, député aux Etats-Généraux.

») Cf. t. II, p. 657.

*) Mr D. Woerttnan, membre de la régence d'Utrecht, député aux Etats-Généraux.

"*) Probablement H. van Goor, directeur de la corres pondance avec les ministres de la République aux cours étrangères.

— 15 — [1766. Janvier.

carosse à la porte des Etats-Généraux, il avoit demandé à me parler. Nous entrâmes dans la chambre de l'amirauté et il débuta par me mettre en main, sans rien dire, trois pièces, l'une la lettre de Holdernesse du 20 (secret), signée sans serviteur, ni servante; l'autre pièce étoit le traité conclu le 16 entre les Rois d'Angleterre et de Prusse; la troisième étoit l'article secret, par lequel les Païs-Bas autrichiens et leurs dépendances, ou ce qui en dépend, sont déclarés n'être pas l'objet de l'engagement du traité ^). Après avoir tout lu, je lui demandai s'il l'avoit montré à la Princesse. Il me dit qu'oui assez sèchement et avec un air très ref rogné, et ajouta que c'étoit un rabat-joye de la première nouvelle, mais qu'il avoit expliqué à la Princesse qu'il n'y avoit pas de quoi s'étonner, puisque ni la République, ni la Cour de Vienne n'avoient absolument rien voulu faire, ni entrer dans aucun concert pour la défense des Païs-Bas, et continua à parler sur ce ton avec une force et une émotion si grande, que je ne voulus pas l'interrompre et qui alla si loin qu'à la fin il s'arrêta et dit, qu'il sentoit qu'il s'animoit trop, mais qu'il avoit depuis deux jours été dans une si grande perplexité et accablement, qu'il avoit souhaité de n'avoir jamais été employé à servir le Roi dans ce païs. Je lui dis que je sentois bien qu'il avoit des désagréments, mais qu'il ne faloit pas non plus pousser la chose trop loin. A quoi il ne répondit qu'en haussant le menton. Je lui demandai, s'il avoit déterminé à qui il vouloit encore communiquer ces pièces et s'il avoit parlé sur ce point à la Princesse. A quoi il me répondit fort sèchement: non. Je lui dis qu'on avoit reçu la nouvelle du traité conclu par Hop, de Londres, et lui demandai s'il ne vouloit pas communiquer ce

*) Schâfer, Qeschichte des siebenj. Krieges, 1, p. 582.

1766. Janvier.] — 1(5 —

qu'il a voit reçu au Conseiller-Pensionaire. Il me dit qu'il Tavoit communiqué au Greffier, et je lui dis qu'il me paroissoit qu'il devoit d'autant plus le communiquer au Conseiller-Pensionaire. Il me dit: „Je regarde cela comme un ordre de votre part." A quoi je lui dis, que je ne prétendois lui dire que ce qui me paroissoit le meilleur pour les affaires et pour ne pas donner lieu à aucun mécontentement; que Madame la Princesse sachant la chose, M"^ de Larrey ne pouvoit l'ignorer et que cela feroit un mauvais effet, que le Ministre de Province de Hollande apprit une telle chose par un autre canal que par lui directement.

A quoi M"^ Yorke dit qu'il iroit donc chercher le Conseiller-Pensionaire, et me pria de le prévenir. Je lui dis qu'il valoit mieux qu'il y allât sans que le Conseiller-Pensionaire fut prévenu, sans cela il auroit l'air d'un plâtrage de ma part , qui ôteroit tout le mérite de la chose. Il dit qu'il iroit donc, mais qu'il ne feroit que lui lire le traité, hésitant s'il lui montreroit l'article secret. Sur quoi je lui demandai, s'il avoit montré le tout à la Princesse. Il dit qu'oui, et je lui dis qu'il me paroissoit qu'il ne devoit pas faire au Conseiller- Pensionaire une demie confidence. Surquoi il me dit avec vivacité: „Je suis la dupe de mes confidences." Et en même tems il s'éleva pour aller trouver le Conseiller-Pensionaire. Etant levé il dit qu'il expliqueroit la chose et les raisons au Conseiller-Pensionaire, et qu'au bout du compte on verroit que par ceci l'on ouvre à la Cour de Vienne une porte pour rentrer, si elle veut et si elle entend son intérêt. Je ne pus m'empêcher de lui dire que cela ouvroit une porte à la vérité, mais que ce pouvoit être une porte pour sortir aussi bien que pour entrer. Il me dit: „cela eut au dessus de ma sphère" et s'en alla.

Après l'avoir quitté j'allai trouver le Greffier, à

— 17 — tl756. Janviei'.

qui je contai que j'avois vu les papiers de Yorke, et parlai aussi de l'article (secret) De sachant pas que Yorke ne le lui avoit pas montré. Le Greffier en fut fort surpris.

CDL.XXT.

Notes de W. Bentinck. Gonver nation du greffier avec la Gouvernante sur le traité de Westminster. La Gouvernante irritée contre la Cour de Vienne.

Jeudi 29 Janv. 1756.

Le Greffier m*a dit que la Princesse l'ayant envoyé chercher pour lui parler touchant une requête, que le corps ^) vouloit présenter aux Etats-Généraux , S. A. R. lui avoit parlé à cette occasion du traité conclu entre les Rois d'Angleterre et de Prusse (NB. le peintre Haak ^) et la Princesse Caroline présents) et lui avoit demandé itérativement avec un air de contentement: „N'en êtes vous donc pas bien aise?" A quoi le Greffier avoit répondu qu'à la première nouvelle il en avoit été très aise et qu'il s'étoit hâté d'envoyer à S. A. R. la lettre de M'^ Hop'), mais qu'après réflexion il avoit trouvé que cela étoit susceptible de plusieurs faces, et qu'outre cela il ne savoit pas tout encore; que M"^ de Haren mandoit que l'on étoit mécontent à Bruxelles de ce que les Païs-Bas n'y étoient pas compris. La Princesse ne lui parla pas un mot de l'article secret, ni lui à elle, mais quand le Greffier lui parla

') Ainsi dans le texte: je ne sais pas de quoi il s'agit.

2) Cf. t. I, p. 87.

*) Dans une lettre du 20 Janvier 1756, l'envoyé Hop avait rapporté la teneur du traité anglo-prussien d'après ce que Holdernesse lui en avait communiqué.

4e Série. III. 3

1756. Janvier.] — 18 —

de l'effet que pouvoit avoir ce traité à Vienne, la Princesse s'emporta et dit bien des choses outrageantes contre la Cour de Vienne et l'Impératrice et contre son ingratitude. Quand le Greffier lui dit que nous ne pouvions pas nous séparer d'elle à cause des Païs-Bas, elle dit qu'elle comprenoit bien que cela devoit faire de la peine au Prince de Wolfenbuttel, mais qu'elle ne [pouvoit rien comprendre au Greffier qui parloit ainsi. Elle demanda ce qu'en pensoient M'" de Rhoon et le Conseiller-Pensionnaire? Il répondit qu'il n'en a voit parlé qu'en passant à ces messieurs, mais qu'ils suspendoient leur jugement.

CDLXXTI.

Rapport d'un entretien entre le conseiller-pensionnaire et Yorke. Celui-ci a reçu des ordres de demander le secours stipulé par les traités. Délibérations sur la méthode de traiter cette affaire.

'sHage, 6 Febr. 1756.

Den 6 Febr. is de heer Yorke bij den Raadpensionaris geweest en gecommuniceert zijne ordres om bij H. H. M. instantien te doen, dewijl Vrankrijk aile preparatien maakte tôt een invasie, om het secours in gereedheid te doen brengen en dat S. M. de scheepen tôt transport ten dien eynde met den eerste soude in gereedheid maaken te sijn, betuigende daarnevens dat het hem leed was dat deese ordres quamen op een tijd, wanneer men nog geen antwoord aan Vrankrijk had gegeeven, en dat hij, soo veel hem mogelijk was, buiten reproche van sijn Hoff bhj vende, aile embarras waarin men sig vond soude willon faciliteeren , tôt soo verre dat hij de démarche aan H. H. M. nog wel soude willen menagecren, alu men hem eenige vorsoekeringe

konde geeven, en dat inmiddels door H. K. H. de nodige arrangementen voor de troupes konden werden gemaakt. En heeft voorts gevraagt de gedagten van hem, Raadpensionaris, dewelke daarop heeft gesegt, dat de propositie aan hem onverwagt voorkoraeude egter voor tegenwoordig hem voorquam geen swarigheid te vinden, dat die démarche, hetzij aan H. H. M. bij memorie, hetzij in een conferentie, wierd gedaan, egter met dien verstande dat hij gaarne soude sien, dat deselve niet geschiede voor het gegeeven antwoord aan Vrankrijk, en dat de vergadering van HoUand niet bij den anderen zijnde, hij hierop niets konde zeggen, dewijl nooit secours gegeven was sonder voorgaande deliberatie aldaar.

Voorts nader in discussie van de forme sijnde getreeden en door den heer Yorke voorgedragen sijnde, of het niet best was, dat om geen schijn van een difficulteerende deUberatie te geeven, dat hij soo lang wagte tôt dat Holland bij den andere was, soo is daarop door de Raadpensionaris gereflecteert , dat het een saak van die natuur was, dat hij niet veel succès voorsag in deselve onder de hand te willen praepareeren; dat hij daarenboven ook moest seggen dat, door het wagten na de vergadering van Holland, hij niet verseekert was dat het effect soude volgen, te weeten van een prompte resolutie om het secours te geeven, en dat dus daer soude weesen geprevenieert hetgeen nu seekerlijk sal geschieden ^) ; dat Holland het versoek overnemende, de andere provintien sulx niet minder suUen doen; waarop door den heer Yorke verder sijnde geproponeert of d'andere provintien door H. K. H. niet souden kunnen werden gepraepareert en gedirigeert, om, wanneer Holland gereed was, sig met

') Ainsi dans le texte, qui n'est pas trop clair. Peut-être il faut lire: en dat daardoor etc.

1756. Février.] — 20

avis van H. K. H. mede te conf ormeeren ; waarop door hem Raadpensionaris is gesegt dat hij van de andere provintien niet was geinstrueert , nog hoe verre deselve Gedeputeerden souden mogen weesen gelast, maar dat hij in *t generaal zeeker was dat het altoos veel was geavanceert, wanneer d'andere provintien gereed konden sijn, als bij HoUand was geresolveert geworden, en heeft de Raadpensionaris bij die gelegenheid aan den heer Yorke gecommuniceert hetgeen tusschen hem en de heer d'Affiy op het subject van het secours is gepasseert *) ; bij welke geleegentheid de heer Yorke heeft gerepeteert het gezegde in voorige geleegentheid, dat het niet verder als het secours van 6™ man wierd gevraegt en dat, hetselve gegeven werdende, de Republick daarvau d'aengenaeme effecten voor haar commercie soude ondervinden, en dat aan het hoofd van directie van de admiraliteyt was een man, die daertoe ailes ten besten soude dirigeeren.

Page 1