IDEMQUE

FROBAVIT

Q. LEPIUUS M. F. H.

LOLLIUS M. F. COS. KX

S. C. PROBAVERCNT.

die Gimbron appellant : templum ex manubiis Cimbricis a G. Mario factum, in quo adhuc ejus tropsea conspiciuntur. — Adjiciunt et pyramidem prope portam Ostiensem mœnibus

urbis insertam, nobile sepulchrum G. Seslii

Erat civitas referta templis, delubris, eedibus deorum dearumque, quos cives superstitioni dediti colebant : ex his paucorum vestigia supersunt. — Templi Pacis conspicui, quondam a divo Vespasiano construeti, très tantum arcus super ingentem reliquorum, qui sex erant, ruinam eminent ferme integri : ex pluribus vero mirse magnitudinis unam tantum stare vides marmoream columnam, reliquis tum disjectis, tura inter templi ruinas sepultis. — Erat pone, Gapitolium versus, Romuli templum, cnjus pars mûri vetus^issima quadrato lapide nunc quoque mirandam speciem sui prœbet, hodie Cosmee et Damiano consecratum. — Huic proximum fuit Antonini divœque Faustinœ templum, nunc beato Laurentio dicatum, cujus portions plures marmoreœ columnas ruinam effugerunt. — Gastoris insuper et Pollucis œdes contiguseloco edito in via sacra, altéra Occidentem, altéra Orientem versus (hodie Mariam novam appellant), inclytus quondam cogendi senatus locus, majori ex parte collapsse parvis vestigiis heerent, in quas me sœpissime confero revocans, stupore quodam oppressus, animum ad ea tempora, quum ibi senatoriœ sententise dicerentur, et aut L. Grassum aut Hortensium aut Ciceronem orantem proponens. — Exstat et Vestae templum juxta Tiberis ripam ad initium montis Aventini rotundum ac patens, nullo muro, frequentibus tantum suffultum columnis ; id posteri martyri Stephano dedicarunt. — iEdis Minervse portio conspicitur, ubi nunc domus est prœdicatorum, unde et loco Minervœ est inditum nomen, juxtaque eam portions ingens ruderibus oppressa, quam nuper ad saxa in usum calcis perquirenda, effossa humo, multis prostratis ad terram columnis prospexi. Prope porticum Minervœ, statua est recubantis, cujus caput intégra effigie tantaeque magnitudinis, ut signa omnia Urbis excédât : quidam ad plantandas arbores scrobes faciens detexit ; et hoc visendum quum plures in dies magis concurrerent , strepitum

adeimtium fastidiumque pertaesus horti patronus congesta humo texit. — Gapitolio contigua forum versus superest porticus œdis Concordiîe, quam, quum primum ad Urbem accessi, vidi fere integram, opcre marmoreo admodum specioso : Romani postmodum ad calcem a?dem totam et porticus parlera, disjectis columnis, simt demoliti. In portieu adhuc litterae sunt S. P. Q. R. incendio consumptam restituisse. —

— Ex adverso œdes exstat Telluris, cujus nulla exstant vestigia. « Salvatorem in Tellume » hodie vocant, pro « Tellure Tellumen » corrupto verbo dicentes. Placet quibusdam neque abest a conjectura fuisse Saturni templum, juxta Forum : Prisci « œrarium » vocabant, nunc Adriano pontifici sacratum

Cernitur in radicibus Tarpeise arcis, Aventinum versus, œdes vetustissima ex lapide Tiburtino, quam nostri sanctum Nicolaum in Statera appelant ; quod nonnullos monet ut existiment id Jovis Statoris templum fuisse, motos verbi similitudine, quod procul a vero abest. Nam in radicibus Palatini montis id templum votum atque œdificatum Livius refert.

— Junonis Lucinae œdis nihil, prœter nominis memoriam, conservatum est, ubi ecclesiam sedificarunt nostri Laurentio martyri quam Lucinam cognominarunt.

Thermas publicas septem fuisse accepimus. Quae ita a priori facie commutatae sunt, omni décore amisso, ut nihil sitquod affîrmare queas alicui certo usui deputatum. Diocletiani et item Severi Antonini, servato ad hanc diem conditorum nomine, permaxima vestigia et CcCteris incorruptiora majorera in modura aspicientes movent, non sine admiratione quadam quid sibi voluerit ad tara vilem usum tanta œdificiorum moles, tût tantaruraque columnarura, tara varii generis marraoreus apparatus. — Constantinie in colle Quirinali sitie reliquias suas haud pares superioribus ostendunt. Constantini id esse opus testis est epigramma, in quo Petronium Perpcnnam Urbis prœfectum illas reparasse legimus. — Alexandri Severi thermas scimus fuisse prope M. Agrippa? Pantheum, quarum plura exstant et prœclara vesligia. — Domitianas, quarum perpauca rudcra conspiciunlur, fuisse in iis locis,

ubi nunc Sylvestri ecclesia est, scriptum in vita pontificura adverti. — Reliquarum obscura oblivio nihil certi nobis reliquit, ne ad conjecturam quidem, quibus in locis fiierint : adeo œtas longinqua nomen earum obiiteravit, quamvis tanta impensa, tanto robore sedificatas

Arcus triumpbales, quot fuerunt numéro, nequaquam mémorise, quod sciam, proditum habemus; sed pro multitudine imperatorum caeterorumque ad quorum gloriam constituebantur, plurimos fuisse crediderim

Ductus aquarum novem fuisse refert Julius Frontinus. . . . . . Sola ex his Virgo hodie in Urbem fluit^ quse a milliario octavo conspicitur : ceterœ inlermissse [collapseeque sunt ; nonnullis solo eequatis, amissaque non solum forma sed etiam dignoscendi conjectura

Theatris atque amphitheatris Urbs referta erat ad ludos populis edendos. Ingens pulcherrimumque omnium fuisse dicunt quod est média fere Urbe, ex lapide Tiburtino, opus Divi Vespasiani, Golisœum vulgo appellatum, atque a ob 'stultitiam Romanorum » majori ex parte ad calcem deletum. — Alterius portio est inter Tarpeium collem Tiberimque, ubi ad prsesens macellum patet, quod olim Julium Gœsarem destinasse scribunt

Circi maximi, celeberrimi quondam spectaculi, nunc hortis deputatus locuS;, in quo et obeliscum ingentem etarcum triumphalem T. Vespasiani fuisse legimus : parum quid visu reliquit antiquitas. — Pars theatri Pompei haud procul ab eo, quem « campum florum » appellant, superexstat, etiam ipsa privatis œdificiis occupata : . . . .

Sepulchra tum civium tum imperatorum miro opère permulta historiée tradunt. Mausoleum a Divo Augusto in quo et conditus fuit, inter Flaminiam viam et Tiberis ripam constructum, duobusque ornatum obeliscis. — Et Divi Adriani ac Divœ Sabinœ molem inprimis conspicuam juxta pontem, quem suo quoquc nomini dicavit : alterum disjectum viciniis occupatur, licet locus in morem collis editus conditoris (Augusta enim appellatur) nomen fovet ; alterum quod castrum Angeli vulgo dicunt — Juxta viam Appiam,

ad secundum lapidera, integrum vidi sepuïchrum Q. Ceciliœ Metell.T, opus egregiiim et id ipsum tôt sœculis intactum, ad calccm postea nuijoii ex parte cxterminatum .

Hoc videbiturlevius fortasse, sed me maxime movet, quod his subjiciam ex innumeris ferme columnis statuisque tum marmoreis, tum a:>neis (nam argenteas atque aiireas minime miror fuisse conflatas) viris illustribus ob virtutem positis, ut omittam varia signa voluptatis atque artis causa publiée ad spectaculum collocata, marmoreas quinque tantum, quatuor in Constantini thermis, duas stantes pone equos, Phidiœ et Praxitelis opus, duas recubantes, quintam in Foro Marlis statuam, quœ hodie Martis Fori nomen tenet ; atque unani solam œneam equestrem deauratam, quae est ad basilicam Lateranensem, Septimo Severo (1) dicatam, vidimus superesse : ut partem maximam stragis Urbis, si quis numerum advertat, hoc solum fuisse fateatur.

Id vero gravissimum haud parva cum admiratione recensendum, hune « Gapitolii» collem, caput quondam Romani imperii atque orbis terrarum arcem, quem omnes reges ac principes tremebant, in quem triumphantes tôt imperatores ascenderunt, donis ac spoliis tôt tantarum gentium ornatum florentemque, ac universo orbi spectandum, adeo desolatum atque eversum et a priori illo statu immutatura, ut vinese in senatorum subsellia successerint, stercorum ac purgamentorum receptaculum factum. — Respice ad Palatinum montera, et ibi Fortunam incusa :queedomum a Nerone post incensam Urbera totius orbis spoliis confertara, atque absumptis imperii viribus ornatam, quara silvae, lacus, obelisci, porticus, colossi, theatra varii coloris raarraorea adrairandam videntibus reddebant, ita prostravit, ut nulla rei cujusquam effigies superexstet quara aliquid certum, praîter vasta rudera, queas dicere. Caeteros urbis colles perlustra; omniavacua aediliciis, ruinis, vineis oppleta conspicies. — Forum jure dicundo, ferendis Icgibus, plèbe ad concionera advocanda celeberrimum Urbis locum, et juxta Comilium, creandis magistratibus

1. Eruditorum omnium calculo constat esse M. Aurelii. {Note de f éditeur.)

insigne, deserti squalent malignitate Fortunse, alterum porcorum bubaloramque diversorium, alterum ferendis oleribus cultum

Nihil tota Urbe preeclarius fuit ponte quo G. Caligula Gapitolium Palatio conjunxit. At ex eo sex tantum marmorese columnse, très ad Capitolii et très item ad Palatii radiées visuntur.

Servavit religio nostra locum in foro dicatum Martinse Martyri, quem quondam « sacrarium Senatus » litterœ incisse significant, ubi adbuc tabulis marmoreis antiquee cœlaturee parietes undique exornantur.

Quid jam querar, quod etiam stuporem recensenti nobis affert, Urbis mœnia ita multipliai clade afflicta, ita a fundamentis eruta, ut nedum locus eorum pristinus, sed ne vestigium quidem ullum aspiciatur, omni veterum murorum sublata memoria. Nam ea, quse cernis latericia, nova sunt, et post octogentesimum annum, deletis prioribus, primum ab Hadriano inchoata collatis ab Etruriae populis centum auri pondo, tum a Gregorio uno et item altero pontificibus perlecta.... — Antiqua mœnia ex quadrato lapide, post incensam a Gallis Urbem, consummataLivius tradit. Dionysius Halicarnasseus XVI millibus passuum scribit patere murorum ambitum, quos ita insertos privatis œdificiis refert, utraris in locis internosci mœnia aut discerni possent. Livius quoque vulgo privatis sedificiis conjuncta ea esse scribit; quo minus mirandum est, dissipatis sedificiis, et mœnia esse deleta. Horum ambitus murorum, — eam partem, quam Léo pontifex in Vaticano mœnibus auxit, excipio, — haud decem millia passuum protenditur. Hune ego diligentissime sum dimensus, annumeratis turribus ad quamque portam ac spatio inter singulas notato. Turres sunt numéro trecentae septuaginta novem. Portas Iriginla septem fuisse Plinius testis est,

hodie tredecim tantum usus servavit

Muros, qui nunc sunt, non esse antiquos argumentis monstramus, nam pluribus in locis publica privataque aedifîcia, sacclla quoque complectuntur, et fundamenta quandoque veteribus ruinis superœdificata sunt... — Vidi et partem muro-

rum, in qua licet conspicere ex variis coUectisque lapidibus marmoruin quoque fragmenlis materiam œdificandi sumptam. ... Reliquit prœterea Fortunœ negligentia partem speciosissimœ porticus inter M. Agrippae templura et collem Quirinalem, cujus auctor et nomen incertum est