PIÈCES JUSTIFICATIVES
LE REGIST^ d'hUGUES GÉRAUD (i)
Ce registre, que j'ai déjà signalé, mérite plus qu'une simple mentîon. Malheureusement il est dans un état déplorable, qui ne permet pas de tout lire : toutes les feuilles sont rongées au coin du haut, sur presque le tiers de leur surface. -Le format étant très grand, il reste encore beaucoup de choses lisibles, mais souvent la fin ou le début manquent, et le plus intéressant du document fait complètement défaut. Ce registre semble avoir été particulier à Hugues Géraud, comme auditeur des causes ; il y est question de lui ou de ses familiers, presque à toutes les pages, soit que les pièces Tintéressent directement, soit que son nom y paraisse seulement en raison de sa charge. Les nombrdïises corrections et surcharges, les écritures différentes^ montrent que c'est une sorte de brouillon. Voici quelques-unes des choses qui s'y trouvent :
F. I. — Il demande un autre bénéfice pour son frère Arnaud Gératid, déjà rejcteur de Payzac (Limoges). Payzac est le lieu d'origine de Pierre Fouquier.
F. i'. — Difficultés qu'Arnaud Géraud, de Beaulieu isic) a, comme recteur de Payzac, avec la prieure de Savinhac.
F. 2. — Aflaire dans laquelle interviennent, comme auditeurs des casses : M*'^ Guillaume Accursi^ sacriste de CahorSj B. Roiard
(i) Collectorie, 493 A.
(Rouiard, ou, comme on trouve aussi, Boiard), archidiacre de Saintes, Hugues Géraud, archidiacre d'Eu, Grégoire de Plaisance, N. de Molerio, châtelain de Truxio (?)
F. 5'. — Affaire intéressant Toulouse, réglée par M® Hugues Géraud.
F. 6*. — Il demande pour son frère Arnaud, chanoine de Limoges, bachelier ès-lois, la dignité de prévôt de Muret (Limoges).
F. II. — Hugues chargé d'une affaire intéressant Périgueux (i;?i7).
Ibid.^ « Notum sit omnibus quodanno 131 1, IIII* mensis februarii, magister Aymericus Sorbei;ii (i) clericus Caturcen. dioc. recepit quasdam litteras de manu propria dîïi Hugonis Geraldi, dni pape capellani, ac sui sacri Palatii causarum auditoris, videlicet gratiam (expectativam) Peiri Moreti (2), cum filo canapi bullatam, et processum, sigillo dicti dni Hugonis sîgillatum, quand*im commissionem et unam procurationem, et de hoc débet facereBerriardus Bonayvenc publicum instrumentum subsign. (?) signo suo. Acta fuerunt hec Avenione, in domo habitationis dicti domini Hugonis, eadem die quo supra, et est sciendum quod in buUa continetur datam istam (sic), que sic est : Datum in Burdegala, 5 id. Aug. pontificatus nostri anno primo. — Data processus talis est : Actiàn et datum Lemovicen, in domo dicti dni Hugonis, anno a Nat. Dni m** cgc° sexto, die mensis maji, indictione 4* , pontificatus SS. patris et dni démentis divina providentia pape Vi anno primo. Actum est ut supra, presentibus testibus dno Helya de Lespinatz, Altissiodoren., mag. Johanne Berbandi, Ahenten. (Lemovicen. dioc), canonicis, Geraldo de Lacu (3) clerico caturcensis et Stephano Boucaudi,' notàvio lemovicensis diocesis, Geraldo de Oratorio, Bertrando do Clusetlo (4), domicellis, ad hoc expresse vocatis et qpgatis.
(i) Sans doute de la même famille que le quercynois Bernard de Sorbier qui fut, en 1368 et années suivantes, gouverneur, pour le pape, de la citadelle d'Orvieto, et que M* Pierre de Sorbier^ clerc du diocèse de Cahors, familier de révêque de Sarlat, Jean de Réveillon. — Il y avait une famille de ce nom à Lauzerte.
{2) On trouve plus loin, dans le même registre, fif. 1 5 et suiv. les pièces dont il est ici parlé. La grâce expectative étant pour un bénéfice au diocèse de Cahors, il est possible que ce soit en vertu de cette grâce que Pierre Moret obtint l'église de Labastide-Fortanière.
(3) De la famille de Bernard du lac qui fut évêque de Viterbe. — Bernard ^u Lac est lui-même nommé un peu plus loin. ^
(4) De la famille du Clusel, près des Junies. J'ai montré dans Autour de Jean XXII, les Quercynois en Italie, les relations entre la famille du Clusel et la famille de Jean.
FF. Il' — 13. — Longue pièce intéressant le diocèse de Périgueux — plainte d'Hugues Géraud relativement aux bénéfices qu'il y possédait.
F. 14. — Autre pièce sur le même sujet rédigée par Pierre Fouquier, (qui n'était pas encore archiprètre de Saint-Médard), notaire public.
F. 14* et suiv. — Série de pièces se rapportant à Pierre Moret : la bulle de Clément V parle en ces termes du favori du pape Hugues Géraud : « quem nos, placide sue familiariiis gratis obsequiis, prerogaiiva prosequimur benevolentie specialis ».
F. 16 — Fin de la page, acte se rapportant aux mêmes affaires et dont les témoins sont Bernard de Lacu, Bertrand du Clusel et Hélie de Pestorio ?
FF. 16' et 17. — Autres actes où les témoins sont, entre autres Piene Roudier, officiai de Limoges, le même sans doute qui sera évêque de Carcassonne, Robert de la Robertie, prieur de Paunac (?) au diocèse de Cahors.
F. 19'. — Un Raymond Bernardi, au nom de Marie, vicomtesse de Limoges (i), demande l'exemption (de l'Ordinaire) pour un couvent de Clarisses qu'elle veut fonder, et un bénéfice pour Bernard Pélicier, clerc du diocèse de Cahors.
F. 20'. — Affaire réglée par Bernard Boiard (ici Boiardi et non Roiardi) archidiacre de Saintes et Hugues Géraud, chantre de Périgueux.
F. 26. •— Acte passé à Malaucène, rédigé par Pierre Moret, clerc du diocèse de Limoges, notaire public par autorité impériale, et dont l'un des témoins est Pierre de Falgayrac (2) ou Faugayrac, chanoine de Saint-Front de Périgueux (un autre familier d'Hugues Géraud).
F. 27. — Deux lignes résumant un mandement fait à Hugues Géraud, avec le titre de référendaire, concernant l'abbaye de Grotta Ferrata.
F 29. — Bulle de Clément V décernant à M« Hugues Géraud canonicat, prébende et prévoté de Poitiers.
F. 30*. — Autre acte de novembre 131 1 rédigé à Vienne par Pierre Moret.
(t) Il y a dans le texte : « nomine Marie Feraude, genitricis 7 regine de Ysixinia et vicecomitisse Lemovicensis ».
(3) Ilest encore question de lui, f* ^aé
FF. 32* et 33. — Processus au sujet du canonîcat et de la prébende de Saint- Yrieix donnés à Hugues de Beaulieu neveu de Hugues Géraud. Je donne cette pièce à part à cause de son importance, parce qu'elle donne une preuve de plus que Hugues Géraud est bien réellement de Beaulieu et qu'elle fait connaître un de ses neveux. On y voit aussi la façon dont on exécutait une bulle. L'acte a été rédigé par un autre des familiers du futur évèque de Cahors : Géraud d'^Albussac, du diocèse de Limoges, notaire public.
La deuxième partie du volume n'offre rien intéressant spécialement Hugues Géraud ou ses amis.
JI
PROCESSUS HUGONIS DE BELLO LOCO SUPER CAINONICATU ET PREBENDA ECCLESIE SANCTI AREDII. — (Avchiv. Vut, — ColUci, 492A ff. 32* à 33').
Viris venerabilibus et discretis dominis, vicario seu vicariis domini decani (i) absentis ab illis partibus, capitulo et singulis canonicis secularis ecclesie Sancti Aredii Lemovicensis dyocesis, at omnibus et singulis quos presens tangit aut tangere poterit negotium, magister Richardus de Laceystria, canonicus Lichefeldensis, excequtor (sic) ad infrascripta, secundum formam infra contentam, auctoritate apostolica deputatus, salutem et mandatis apostolicis eôicaciter obedirifs/cj. Vacantibus dudum apud apostolicam sedem, postquam sanctissimus pater et dominus noster dominus Clemens digna Dei providentia papa quintus sue coronationis recepit insignia, canonicatu et prebenda ecclesie Sancti Aredii supradicte per obitum condam Helie de Bodis, ipsius ecclesie canonici prebendati, qui apud apostolicam sedem post coronationem predictam diem clausit extremum, sic quod nuUus prêter ipsum dominum papam de ipsis
(1) St- Yrieix avait à sa tête un doyen.
possit disponere, pro eo quod dominus idem, diu ante vacatîonem hujusmodi, canonicatus et prebendas et alia quelibet ecclesiastica bénéficia, cum cura vel sine cura, tune apud sedem ipsam vacantia et in antea vacatura, donationi sue et sedis apostolice reservarat, ac decre- Yerat irritum et inane si secus super hits scientervelignoranter quavis auctoritate contingeret attemptari. Memoratus dominus noster papa viro provido et discrète domino Hugoni Geraldi, archidiacono in ecclesia Rothomagensi, capellano suo, et quibusdam coUegis suis dédit per suas certi tenoris litteras in mandatis, ut ipse aut duo aut alter ipsorum sub certa forma Andrée de Lamauria, clerico predicte dyocesis, de canonicatu et prebenda predictis providere auctoritate apostolica procurarent. Quibus litteris prefato domino Hugoni exhibitis, per eundem Andreamipsum cum instantia requirentem ut ad exsequtîonem dictarum litterarum et contentorum in eis procederet, Prefatus dominus Hugo receptis prohîbitionibus Andrée predicti, ac plene • comperto quod contenta in dictis litteris veritate plenaria nitebantur, forma litterarum ipsarum per eundem dominum Hugonem exacta diligentia observata, eidem Andrée de prefalis canonicatu et prebenda, cum plénitude juris canonici cum suis juribus et pertinentiis universis, duxit auctoritate apostolica providendum, ipsumque investivit personaliter de eisdem. Cum autem prefatus Andréas per procuratorem suum ad hoc per ipsum légitime constitutum canonicatui et prébende predictis et omni juri sibi competenti in eis in manibus reverendissimi patris et domini, domini Landulphi Sancti Angeli dyaconi Cardinalis habentis ad hoc sponte ac canonicatu et prebenda pro dicto Hugone im Cardinalis eidem
Hugoni de Cardinalis discreto viro Hugoni de Bello loco,
canonico Datum Aurasice, Vkal. Novembris
per ipsum Cardinalem nobis excecutorem sequitur in hes
verba : Landulfus misera tione divina augen. in ecclesia. .
agen. et Gaufrido la Porta Xanctonen de la
ceystria Lichefeldensis ecclesiarum canonicis salutem in Domino (i). lUis libenter favoribus prosequamur graciosis quibus propria
(1) Il est impossible d'en lire davantage, vu le mauvais état du manuscrit : mais on comprend bien, et la lettre suivante confirme, qu'André a résigné entre les mains du cardinal Landolfo (Brancaccio) et que le pape a chargé le même cardinal de faire donner le canonicat vacant à Hugues de Beaulicu. LandOlio
mérita noscuntur laudabiliter suffragari. Sane sanctissimus pater et dominus noster dominus Clemens divina providentia papa quintus
olim, dum nos ad partes Regni Francie pro quibusdam d
destinaret,nobis recipiendi resignationes beneficiorum ecclesiasticorum
a personis ecclesiasticis, earum volentibus per se vel per
procuratores suos ad hoc specialiter constitutos libère in nostris manibus resignare et bénéficia ipsa sic resignata personis ydoneisconferendi commisit per suas certi fenoris litteras facultatem. Cum itaque dictus discretus vir Andréas Lamauria dudum canonicus (de Sancto). Aredio Lemovicensis dyocesis canonicatum et prebendam quos in eadem ecclesia obtinebat per procuratorem suum, ad hoc ab eo sufficiens et spéciale mandatum habentem, pure et libère in nostris manibus resignavit.
Nos ab ipso procuratore nomine ipsius Andrée libéra eorundem canonicatus et prébende resignatione recepta, Nos volentes discreto viro Huguoni de Bello loco, canonico dicte ecclesie de Sancto Aredio, suis exigentibus meritis probitatis super quibus apud nos laudabiliter commendatur, et consideralione venerabilis viri domini Hugonis Geraldi, cantoris ecclesie Petragoricensis, domini pape capellani, et causarum palatii apostolici auditoris, nos pro ipso Hugone nepote suo afFectuose rogantis, gratiam facere specialem ac predictos canonicatum et prebendam sic vacantes, cum omnibus juribus et pertinentiis suis, predictarum litterarumapostolicarum virtute,predicto ipsorumHugoni auctoritate contulimus et providimus de illis, ac te discretum virum Bernardum Bonayvent, rectorem ecclesie de Vitraco, Lemovicensis dyocesis, pro dicto Hugone et ejus nomine per nostrum anulum investivimus personaliter de eisdem. Quocirca discretioni vestre, auctoritate predicta mandamus quatenus vos vel duo aut unus vestrum prefatum Hugonem de Bello loco, vel procuratorem suum ejus nomine in corporalem possessionnem canonicatus et prébende, jurium et pertinentiarum predictorum inducatis, auctoritate prefata, et defFendatis inductum, amoto ab eis quolibet alio. detentore, facientes dictum Hugonem, vel dictum procuratorem pro eo, ad eandem prebendam in
prend comme exécuteurs Hugues Géraud, archidiacre d'Eu, dans l'église de Rouen, Godefroi de la Porte et Richard de Leycester. Ce dernier écrit, comme on l'a vu, au chapitre de S. Yrieix pour faire admettre le neveu de l'archidiacre.
eadem ecclesia Sancti Aredii in canonicum rccipî et in fratrem, stallo sibi in choro, et loco in capitulo ipsius ecclesie, cum plenitudine Juris canonici*, assignatis, sibique de ipsorum canonicatus et prébende fructibus, redditibus, proventibus, juribus et. obventionibus universis intègre responderi. Contradictores per censuram ecclesiasticam conipescendo. Non obstantibus omnibus contentis in litteris apqstolicis supradictis. Datum Aurasice, V kal. Novembns, pontificatus dicti domini démentis pape quinti anno quinto.
Gratiam supradictam vobis dictis dominis vicariis, capitulo et canonicis ecclevSie Sancti Aredii supradicte, et omnibus quorum interest, notificamus, denunciamus et etiam intimamus, vos et vestrum singulos et omnes illos ad quos conjunctim vel divisim, directe vel indirecte , pertinere dinoscitur reccptio canonicorum et assigq^tio prebendarum in ecclesia supradicta, tenore nostri processus, semel, secundo et tercio aC perhemptorie requirimus et monemus ut infra sex dies,a presentatione presentium vobis facta continue computandos, quorum duos pro primo, duos pro secundo, reliquos vero duos pro tercio et perhemptôrio termino ac , monitione canonica vobis et vestrum singulis assjgnamus, prcfatum Hugonem de Bello loco, vel procuratorem suum pro ips^, ad cofporalem possessionem canonicatus et prébende predictorum, jurium et pertinentiarum suartim, admittatis libère et per eos ad quos pcrtinet permittatis ac faciatis admitti. Amoventcs exinde quemlibet detentorem quem nos ex nunc plenitudine obventionibus et faciatis per illos ad quos pertinet
et monitos generaliter in omnes et singulariter in etïicaci-
ter in omnibus et per omnia non parentes et quoslibet et
rebelles receptioni dicti Hugonis se quomodolibet . .' tes
publiée vel occulte prestantes opem, auxilium favorem
vel canonica monitione premissa scriptis
excommunicationis, in vos vero dictum capitulum seu major pars vestri contradixerit suspensionis et in ecclesiam predictam interdicti sententias promulgamus Viris providis et discretis dominis priori de
Castalio de la Porta, Xanctoneji. Guillelmo de Ahenco,
Lemovicen. ac Petro de Saugeryaco, Sancti Fronionis Pelragoricen. ecclesiarum canonicis, et eorum cuilibet in solidumtenore presentium committentes sic quod unus preoccupator non adimat alii vel aliis •potestatem, set incohatum ab uno vel pluribus ipsorum alius
vel mediare valeat et finîre, etiam incohante vel incohantibus, volentibus et potentibus interesse, eis nichîlominus in virtute sancte obedientie et sub pena excommunicationis, quam in ipsôs et ipsorum quemlibet nostris mandatis in hac parte renuentes obedire, canonica monitione premissa, proferimus in hiis scriptis, districte precipiendo mandantes quatenus vos ad dictum capitulum et dictam ecclesiam personaliter accedatis. Ad quod faciendum alter ipsorum alterum non expectet, nec unus pro alio se excuset, sed ille qui primo superfuerit requisitus mandatum nostrumprimitus excequatur, dictas litteras et hune nostrum processum vobis denuncient, legant et publicent et de denunciationehujusmodi confici faciant publicuminstrumentum. Monemus etiam semel, secondo et tercio, ac perhemptorie, vos dictum capitulum universaliter et singulariter singuloscanonicos dicte ecclesie ut pro audiendo et [videndo litteris et processu predictis, et recipiendo prefatumHugonem vel dictum procuratorem pro ipso in canonicum vestrum, conveniatis in loco solito, dum super hoc per dictos commissarios nostros vel eorum alterum fueritisrequisiti. Quod si maliciose facere recusaveritis, vel distuleritis in vos dictum capitulum suspensionis^ et singulos canonicos dicte ecclesie qui super hiis retusaveriqjt vel distulerint ad dictum capitulum convenire in hiis scriptis excommunicationis sententias promulgamus. Ad quorum probationem hune nostrum processum scribi et publicari mandavimus per Geraldum notarium infrascriptum et sigilli nostri appensione muniri, quorum processus et litterarum copiam,si volueritis, pro vobis fieri decernimus, yestris tamen expensis,nec per alium quam notarium quem commissarii nostri predicti vel eorum alter ad intimationem presentium duxerint evocandum.Actum et datum Vienne, in hospicio nostro, anno a nalivitate Domini M^ CGC"*' undecimo, mensis decembris die prima, indictione nona, pontificatus dicti domini pape anno septimo presentibus discretis viris Helia Ricos (sic)
testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.
Ego Geraldus de Albussaco, Lemovicensis dyocesis, apostolica publicus auctoritate notarius, publicacioni presentis processus, monitioni, senlentie promulgationi,factis per dictum magistruniRichardum exsequtorem pfedictum, ut supra legitur, interfui, et de mandato suo hune processum scripsi et hanc in publicam formam redegi signoque meo solito signavi.
LE PAPE ORDONNE A L EVEQUE DE CAHORS DE PAYER A RAYMOND DE CAÛS- SApE LES DETTES CONTRACTEES PAR SES PREDECESSEURS. — PREMIER OCTOBRE 1308. — (REG. VAT. LV, f. I23, Cp. 623).
Venerabili fratri Raymundo episcopo Caturcensi. — Exposuit nobis dilectus filius Ramuridus de Calciata, civis Caturcensis, quod ipse olim bone memorie Raymundo (i) primo undccicscentum librarum turonensiumetpostmodumSicardo(2)successoriipsius,episcopisCaturcensibus predecessoribus tuis, novies centum et quadraginta librarum ejusdem monete amicabiliter mutuavit, prout instrumentis publiais indeconfectis plenius dicitur contineri. Et licet iidem episcopi in istrumentis ipsis cognoverint hujusmodi summas pecunie in utiJitatem sue ecciesie fuisse conversas, tu tamen illas dicto civi solvere indebite çontradicis, Quare idem civis nobis humiliter supplicavit ut cuiji ipse, ocasione dicti mutui, depauperatus existât, providere sibi super hoc, ne occasione huiusmodi necessario mendicare cogatur, paterna diligentia dignaremur. Nos itaque, dicto civi super lioc pio compatientes afFectu, fraternitatem tuam rogamus et hortamur ac pcr apostolica tibi scripta mandantes quatinus, si te et dictam ecclesiam ad predicta videris obligatos, pro nostra et apostolice sedis reverentia, predicto civi de ipsis satisfacias indilate. Alioquin dilectis fîliis archidiacono maiori Caturcensis, et Bertrando Delgal (3), Agennensis, ac Ramundo de Monte Acuto (4), Lingonensis canonicis ecclesiarum, nostris damus litterisin mandatis, ut ipsi, vel duo, aut unus eorum, te ad hoc primitus evocatum, procedendo super hiis summarie, de piano, sine strepitu et figura iudicii, ac non obstantibus feriis, ad solutionem dicti debiti, prout canonicum fuerit, appeliatione remota, auctoritate nostra compeliant.
(î) Raymond de Cornil (1280-1293).
(2) Sicard de Montaigu (i 294-1 300).
(3) Bertrand de Goth, chanoine d'Agen.
(4) De la famille des Montaigu de Montlanard.
Datum apud Silvam maiorem Burdegalensisdiocesis,Kalendis octobris anno tertio. In eodem modo archidiacono maiorî etc. ut supra, Exposuit nobis, etc. (i).