Versus in basilica palatii santae Marine
Mansi, VIII, col. 636. Synode de 525, sous l’épiscopat de Bonifatius, tenu « Carthagine in secretario basilicae sancti martyris Agilei... »
S. Fulgentii episcopi Ruspensis vita (P. L., LXV, col. 145 sq.)
XXIX, 56. « Ad Sancti quippe Agilei basilicam sequens populus et praecedens, confessorum beatorum triumphum nobilem celebrabat. »
1 Je ne transcris ni cette pièce, ni les deux suivantes, parce qu’elles n’ajoutent rien aux renseignements contenus dans les titres.
Martyrologium hieronymianum (ed. de Rossi-Duchesne).
P. lxx et 91. « Id iul. In Africa, civitate Carthagine, Catulini diaconi et reliquorum marlyrum qui requiescunt in basilica s. Faustae. »
Avcllana Colleclio (C. S. E. L., XXXV; cf. Mansi VIII, col. 808), 85, p. 328. Lettre synodale des évêques d’Afrique au pape Jean II. « ... conuenimus in ilia Iustinianae Karlaginis basilica... unde nostros patres tyrannus Huniricus expulerat. Haec basilica Fausli apud nos dicitur, multis martyrum corporibus insignita... »
TEXTES RELATIFS A LA TOPOGRAPHIE DE C.ARTUAGE
Corippus :
Iohannis, I, v. 4 26 sq.
Jamque novem latis erumpunt agmina portis, cunclaque ferratas efïundunt moenia turmas.
VI, v. 60.
Panduntur portae (urbis) multo jam tempore clausae.
Procope :
De aedificiis, VI, 5. « ’Apxxè.ov SI fjjjiïv ex KapyrjSdvo;, r\ p.£yiax7]xs xat àÇtoXoytoxàx7] xà>v t^Ss teoXewv xuy- •/âv ei oùaa... Movov 81 aùxoï; (BavSt- Xot;) xo'xe Kapyj]8dvo; (xeÏ'/o;) xat oXiya àxxa Ècp’ou^sp r]aav ay 7(tJ.axo; Ip-Etvav, wv-eo ÈTtipiEXEvaGai àr:aÇio'jVTEç, StaçGopsïv aùxà tto ypovto àçfjxav... üpà>xa p.sv oùv Kapy 7]8dvo;, xrjç vuv xat ’loua-
TtVtaV7)Ç, (b; XO E’.XOÇ, l~Ep.EX7jjaTO ( ’louaxtvtato;), 8tsppui)X0Ta ptÈv xov ~ept- 6oXov àv®txo8op.r)(jot1u.Evoç à-avxa, xat xâppov èv TCEptBpdpLto StopùÇa; où Tcpd— xspov oùaav. ’Avs'97]xe 8s xat îepà xspivT], xf) (xlv Geoxcixco, Oîtsp Iv TîaXaxtio èaxi, xat xoùxo'j Èxxôç xtov xtvt èny topttov àyttov, àyta Ilptjxr). JIExi ptÉvxot xat axoà; ÉxaxipcoOt xrjç Maptxtp.ou àyopà; xaXoupivr]; È8st|j.axo, xat [EaXavsïov Èv SrjjJLOatO) àftoflÉaXOV, OTÏEp ÊTECDVÙfJttO; x^ (ùaatXtût ©soScoptavà; £7Ecovdu:aaav . ’Eost- [xaxo 8È xat ptovaaxrjptov xou TïspiêoXou Èvxd; ÈjxtGaXaaaiBiov, àyytaxa xou Xtpivo;, 0;csp MavSpàxtov ovoaà^ouatv, Èpùij.axtxs aùxd èyupwxâxtp TEEptëaXwv cppoùptov àvavxaytovtaxov àjrstpyàaaxo. »
De bello vandalico, I, 5. « Tûv Iv AiSùr] jxdXstov, JtXrjv Kapyr]8dvo;, xà xstyr) xaâfïXEv (rtÇsptyo;). .. »
18. A la bataille de Ad Decimum, a ’ltoàvvr]; 8È xai ot Çùv aùxà> ot; àv evxùyoïEV xxeîvovxe; àypt È; xà; Kapyjrj- 8ovo; TïùXaç àutxovxo. »
20. Le soir de la bataille, « "Ot xe yàp Kapyr]8dviot xà; 7tùXa; àvaxXtvavxs; Xùyva Ixatov 3tav8r)(jt£t... xai xà>v Bav- StXtov ot àîxoXEXEtapiÉvot Èv xol; é = pot;
txÉxat Èxà0r]VTO Kat ot Kapy/)8dvioi,
fjSr) yàp aùxà; (xà; va S;) xaGstôptov, xà; at8r)pà; àXùasi; xoù Xtpivo;, ov 8r] Mav- Soàxtov xaXouatv, àsEXo'aEvot, siatx7]xà
xù) axdXto E7rotouv. "Eaxt 8 s èv xrj [3aat- Xsto; auXrj otxrjpta axdxou; avà^Xetov, o 8r) ’Ayxtôva xaXoiîai KapyrjSo'vioi, svGa èvsêàXXovxo a7tavx£; oi; àv yaXsjratvot ô xùpavvo;... Touxoti ô 8£ap.oçùXa:( xou
SEaptoxripto'j aavt8 a Èx xou 7:pd;
GàXaaaav à^sXtov p.Épou; Txpoatdvxa
xov axdXov cx7C£Bsi?s oî 81 vauxat...
xrjv è; xà MavBpdxtov Et’aoSov xaï; àXùasaiv àjxoxExXEtaGat u7Eo')7:x£uov, àXXto; xe xat xtô Ttavxi axdXto xov Xip-Éva Èxeïvov oùy txavov sivat, xo 8è Exàyvov ÈcpatvEXO <yf taiv èv xaXcjj xEtaGat (ptèxptp yàp xEaaapàxovxa axaSttuv Ivapy ySo’vo; otÉyst) È[jl~ô- Sio'vxe où8Èv Èv aùxop Etvat xat :rpo; xov axoXov aTiavxa îxavto; 7CEœux£vai... Iva- Xtovup.o;.. . ypxjtxaxa xtiiv È7it GaXàaar) <oxr)(jtfva)v Çévwvxe xat Kapy yjSovttov È[x- Tto'pwv 8tr[p7îaaE... BEXtaàpto;... ’É;xs Kapy7]8o'va Eto-à^ÀOs xat... È; xô ^aXàxtov àvaëà; Èv xtp FsXtptEpo; Gpo'vw ÈxaGiasv. ’Evxaù'Ga Èvxuy ôvxE; TtoXXrj x.pauyfj BeXioapîop È|j.7ro'ptovx£ teX^Oo; xat ccXXot Kapyj)8dvtot, o'aot; ÈTEtGaXàaata xà otxyjptaxa XExùytqxsv Etvat... »
21. «To'xe 8e BEXtaàpto;, Ètxe i ô xatpo; È; xoùxo ï)y£v, àptaxov açîatv exé- Xeue yEVÉaQat, ou 8r] TEXiptEp xoù; xa>v Bav8tXojv 7]youij.Évou; Éaxtav eimGei. AeXçtxa xov xd^ov xaXoùtjt 'Pojjjtaïot. ..
Msxà 8È BEXtaàpto; Bav8iXot;xE xot; È; xà tEpà xaxacpuyoùat îuaxà È8ioou xai xt5v XEiytov è^eijleXeïxo. ’Hv yàp d Kapyr)8dvto; "EpiëoXo; ouxoj Sà] àx7]ptsXrjp.Évo; toaxE Èaoaxd; Èv y/ùpat; TtoXXaï; xà) (jOuXop-Evtî) xai EuÉcpoào; èysydvst. Motpa yàp oùx dXtyr) aùxou xaxa7ES~* xtiixEi xai 8tà xouxo rsXtptspa ot Kapy rjodvtot Èçaaxov Èv xrj 7tdXEt ouy UTîoaxrj-
vat Ku-ptavdv, àytov àv8pa, p.àXta-
xa ^àvxtov ot KapyrjSdvtot aiSovxat. Kat aùxài ve tov xiva Xdyou roXXou àctov 7tpo
APPENDICE I
tt); îioXEto; I8puaot|j:evoi -aoà tt)V tt|; 0aXâ-T37j; Tjdva... »
23. « BeXuràpio; 8e toï;ts -soi ttjv oixo8opitav te'/vitcu; xai tm àXXio ô(jLÎXf»> ypr[ptaTa ptEyâXa ?:pOTStvd[j.£vo; Tot<ppovT£ Xoyou teoXXo u àÇtav àutpi tov 7TEot6oXov wpufê xùxXo), xaï crxoXo7ïa; ocutt) Èv6É[aevo; auyyoù; eu p.aXa -spt- EOTaùpcoaE. Kat p.T)v xai ta îîe-ovOota tou TEÏyou; Èv (ipayEÏ àvipxooo<j.r|ŒaTO ypdvto, OaùpiaTO; aÇtov où KapyTjSovïot; [xovov, àXXà xai aÙTùi rsXïfJLEpt ysyovo; üaTEpov. »
II, I. « Kapyr)8dvtov piv Ttva, dvo u.a Aaupov.... àvEaXoXoTTlCTEV Èv Xdçtp Ttvi 7tpo Tfj; ~oXe(o; (BEXtaapto;)... »
4. « ... BavSiXot;, oaoi È; Ta àpupi tt)v 7tdXiv yojptaèv ispot; [xÉTai ÈxâOrjvTO... » 7. « ’lÙTÙyyjxvE 8s BsXtaâpto; BiaTpt- 6t]v T'.va Èv T(ï> tt); xrdXsto; "poaaTEtto KOtoùpEvo;, onEp ”AxXa; xaXouatv. »
14. Les conjurés contre Solomon « ...aupaxTOv ex tou tEpou àvEywpTjaav, e;te tt)v àyopàv ÈXfldvTE;... Oï piv oùv -oXXoi tt); 7rdX£co; sÇto xaTa Tayo; ysvdpsvot tccte y copia ÈXt]Î7ovto. . . (Les autres) è; tov i7T7Eo'8pO[j.ov ÇuXXEyévTE; e;
te SoXdpcova ùSptÇov SoXopeov
8s è; to ïspdv, o ÈffTi pÉya Èv “aXaTtto, Btaçuycôv sXaÔEV. .. »
18. « ... -oXXol 8s Tùiv Maiftpivou ataauoTtûv àpœi tov tou àpiaTou xatpôv È; raXaTiov xavà Ta ccptat ÇuyxEÎpsva rjxov... Oï ;j.èv oùv GTaatcoTat Çùvte à7i£iXf) xai Tapayf) IttI tov !jï~d8po[j.ov
VIIe
C. L L., VIII, 10329. « Opt(imo), clement(issimo ) felicissimoq[ue) principi d(omino) n(ostro) Focae imp(eratori) Smar[a]gdus exarc(hus) Italiae hanc statua[m] maies[tati] eius d(e)di(icavit).
opdpco Éycopouv. .. (r£pp.avo;) ayypoTa ttt) MaÇtpïvov tou Kapyi)8dvo; TïEpiêdXou àv£axoXd7cia£v. »
26. « Ta; TûùXa; àva7T£Tâcja; (rdvOapt;)... av8pa;... àpcpî Ta; èteccXPei; ttoX- Xoù; EdTrjffEV... Kat yïvETat pâyr) evte Tat; ÈTiàXÇsat xai x.xtoj àpçpi Ta; -ùXa;. où rdvGapt; EtaTT)XEt.. A'EaTt 81 Tt; evto; tou "sotSdXou KapyrjBdvo; vew; jrpo; tt) tt|; OaXâaar); àx.TTj, ou 8tj avBps; otxouatv, o t; Ta s; to Geïov àx.ptSü; f(ax.T)Tat... toù'tov SoXdpcov 8Et[j.àptEvo; tov veotv où TToXXoi TTOQTEpOV TSty ttjptaTtTE “EpioaXdjv (ppoùptov ÈyuptÙTaTOV XaTE!TTT)CjaTO. ..
rdvôapt; 8e... to 7:aXâTtov £ay E, xai Ta; te TrùXa; tûvte XtptÉva... ÈouXatraE. »
Grégoire de Tours :
De cjlor'ia martyrum, I, 94. « In cujus (sancti Cypriani) basilica analogius, in quo libro supra posito cantatur aut legitur, mirabiliter compositus esse refertur. Nam ex uno lapide marvnoris lotus sculptas asseritur : id est mensa desuper, ad quam per quatuor gradus ascenditur ; cancelli in circuitu, subter columnae, quia et pulpitum liabet sub quo octo personae recipi possunt ».
Historia Francorum, X, 2. Des ambassadeurs francs séjournent à Carthage, un de leurs esclaves vole un commerçant ; « quadam die
negotiator puerum ilium in platea reperit... »
SIÈCLE
Leontius monachus :
S. Gregorii Agrigentini vita, 8 et 10 (P. G., XCVIII, col. 360 et 564).
« ... fJ.ETa TpEt; T)pipa; xaTÈXaSov tt]V
Kap0aysvvr|aÉo)v îtoXiv Kat (AïG’t)-
p.Épa; Ttvà; xa0T]ijivou aùvou Èv tû P-®P" Tuptfo tou àytou ’louXtavoù.... »
TEXTES RELATIFS A- LA TOPOGRAPHIE DE CARTHAGE
IXe SIÈCLE
Théophane :
Chronographia, p. 309 (P. G., CVIII, col. 752). « Toutou 81 (’lcoavvou) Iv KapSayevr) tpGâaavxoç, '/.ai 7:oXé[jLtp X7]v tou è/.eï(TS Xi'jlévoç aXuaiv àvoîÇavxo;... »
Anastase :
Historia ecclesiastica ex Theophane (Ibid., col. 1341 A). « Qui (Joannes) cum Carthaginem pervenisset etbello
catenam portus ejus aperuisset... »
Florus diaconus :
Expositio in epistolas beati Pauli. — In epistolam ad Ephesios, 3 (P. L., CXIX, col. 376). « Non enim frustra talem mortern, elc.,usque adplenus Deo. (S. Àug. Serm. in basilica Tricilar.) » Cf. Aug., Serm., LUI (P. L., XXXVIII, col. 364, note c.)