N° XVI

Procès-verbal de la comparulion de Mahaut d'Artois devant le roi (4 juillet 1319).

In nomine Domini amen. Per presens publicum instrumentum cunclis appareal evidenter quod anno ejusdem m°cce° decimo nono ?

indictione prima, mensis julii die quarta, pontdificatus sanclissimi patris ac domini nostri domini Johannis, divina prudentia pape XXII anno tercio, in presentia mei publici notarii et testium subscriptorum propter hoc in hospicio illustris domine domine Mathildis, comitisse Attrebatensis, in hospicio suo quo moratur Parisius, videlicet in capella dicte domus propter hoc personnaliter constituti dieta domina necnon et nobiles viri domini Aymardus Pictavensis et Hugo de Cabilone, dominus de Allato, milites, consiliarii illustrissimi principis domini Philippi, Dei gratia Francie et Navarre regis, traxerunt dictam dominam ad partem deversus altare dicte capelle et dixerunt dicte domine quod dictus rex et ejus consilium erant valde moti contra dietam dominam super eo quod die immediate precedente tociens per cavillationes, ut videbatur consilio dicti regis, Juraverat, et quod ex malicioso consilio predicta processerant, ipsam dominam credere illudere dominum regem et ejus consilium, et male contentabantur de ea et oportebat quod iterum rediret ad dominum regem et quod simpliciter et sine adjectione et suspectione juraret illa que sibi dicerentur, et non adderet vel detraheret quicquam. Et cum illa renueret et detestaretur, et juraret quod amplius propter hoc non iret ad regem et iret sicut 1re posset, tunc dicti milites extenderunt singuli manus suas ad dictum altare et juraverunt dicte domine per Sacramenta Sancta, que fuerant super idem altare sacrata, quod ïipsi credebant firmiter, si dieta comitissa non iret ad dominum regem et suam omnimodam voluntamen juraret, quod in perpetuum non intraret dicta domina in suum Attrebatensem comitatum et quod credebant ipsam et ejus heredes esse in periculo maximo amittendi in perpetuum omnino dictum suum comitatum. Post que juramenta dicta domina dixit : ex quo sic est et vos juratis ita et consulitis, ego ibo ad regem et jurabo quicquid voluerit, quilibet potest bene videre quod hoc facio invita renitens et per justum metum compulsa. Quibus militibus abeuntibus a dicta capella, dicta, coram me et testibus inferius annotatis, iterum dixit et protestata fuit quod propter metum amittendi suum comitatum in vita et vi compulsa iret ad regem et juraret quiequid vellet quia bene videbat quod quidam consiliarii regis maliciam machinabantur contra ipsam et nitebantur regem monere contra ipsam, et bene credebat ïllis duobus militibus, qui erant affines et cari sui, quod non mentiebantur, et quod super jam dictis et dicendis ab ipsa vel ipsi coram rege sibi facerem publicum instrumentum, et quasi statim dicta domina iter arripuit ad dominum regem apud Longum Campum. Et ipsa existente in ecclesia monasterii sororum minorissarum dicti loci, prenominati

domini Aymardus et Hugo venerunt ad ipsam et dixerunt ei : sic nos venimus nunc de consilio domini regis. Tria vobis interrogabuntur videlicet primo si vos scitis illa que continentur in quadam littera quam vobis ostendent et vos debebitis respondere sic : « bene sCio quod in ea continetur » ; secundo interrogabunt vos si vos vultis jurare illa tenere et vos respondebitis sic : « ego juro ea tenere »; tertio interrogabunt si vos vultis jurare quod vos non venietis contra et vos jurabitis contra non venire et caveatis bene quod vos plus vel minus non dicatis. Et dicta domina dixit quod ex quo fieri oportebat voluntatem regis faceret, post que verba dicta domina, milites et plures alie persone infrascripte cum ea inerunt ad cameram dicti domini regis sitam superius, déversus orientem, retro predictam ecclesiam. Quibus intratis, nobilis vir dominus Milo, dominus de Noiers, tenens quamdam litteram nundum sigillatam et quoddam parvum librum, dixit dicte domine, ostendans ei Htteram quam tenebat : « Domina scitis vos illa que continentur in ista littera », et dicta domina sermonem suum dirigens ad regem dixit dicto regi : « vultis quod ego respondeam », et rex ad eam dixit : «sic », et tunc dicta domina respundit dicto domino de Noiers: « ita bene scio quod continetur in dicta littera ». Et idem dominus de Noiers iterum dixit dicte domine : « vultis vos jurare quod vos tenebitis contenta in ista liltera », et domina dirigens sermonem ad regem dixit: « et vultis vos quod ego jurem », et dicto domino rege respundente : « volo », dicta domina manum apponens super dietum librum dixit : « ego juro tenere contenta in 1lla littera ». Qui etiam dominus de Noiers tertio interrogavit dictam dominam si volebat jurare contra contenta in dicta littera non venire, ipsa domina iterum dirigens sermonem suum ad regem dixit ei : « vultis vos quod jurem », et rex ad eam : « volo », et dicta domina item apponens manum suam super dictum librum dixit : « et ego Juro contra non venire ». Quibus actis dicta domina recessit a dicta camera. Acta sunt hec videlicet prima dieta a dictis dominis Aymardo et Hugone in dicta capella domus dicte domine comitisse, quam inhabitat Parisius, presentibus ibidem nobili domino Johanne de Strambone, milite, magistro Henrico de Taperel, preposito parisiensi et Johanne de Wandringehem, armigero. Item protestatio subsecuta in dicta capella presentibus una mecum venerabilibus et discretis viris dominis Thoma de Sabaudia et Hugone de Bisuncio, cantore parisiensi, et discretis viris magistris Stephano dicto Amiraut, preposito Bethunie et Henrico de Taperel, preposito parisiensi, et Andrea de Comtellis. Ilem modus juramenti pronunciatus ab eisdem dominis Aymardo et Hugone in dicta ecclesia in quadam capella à

sinistris ‘chori dicte ecclesie, presentibus nobili viro domino Johanne de Srambone, milite, et magistro Stephano dicto Amiraut, preposito Bethunie. Item interrogaciones, respunsiones et juramenta predicta in dicta camera regis, presentibus ibidem una mecum nobilibus et potentibus dominis Carolo, comite Valesie, Milone de Noeriis, Ansello de Jenville, Henrico de Suliaco, Aymardo Pictavensi, Hugone de Cabilone, Renaudo de Auro, Johanne de Strambone, militibus, et venerabilibus et discretis viris dominis et magistris Johanne de Cerchemont, Johanne de Dampmartin, Stephano dicto Amiraut, preposito Bethunie, et Petro dicto Barriere, Martino des Essars, Geraudo Guaite et Johanne de Wandringehem, et pluribus aliis personis fide dignis, testibus ad hoc vocatis specialiter et rogatis, singuli in singulis locis predictis, prout superius designuntur. Anno, die, indictione et pontificatu quibus supra.

Et ego Petrus de Venato, clericus Bituricensis dyocecis, premissis ommibus et singulis presens, instrumentum una cum testibus supradictis eaque in hanc formam publicam redigens, aliis negociis inevitabilibus prepeditus, scribi feci meque hic subscripsi ac presens publicum instrumentum inde confectum signo meo solito signavi rogatus.

(Arch. Pas-de-Calais, À 64, n° 3.)