COPIE
pe la sentence et arrest en latin, prononcé enla cour du parlement à Paris, entre messire Collard de Beaufort, Jehan Tacquet et aultres, appelants de maistre Robert le fcusue, gouverncur d'Arras, Robert de Marquais, son lieutenant, et aultres, le vingtiesme jour de may mil quatre cents quatre-vingt et onze, collationné à l'original.
Carolus, Dei gratia Francorum rex, universis præsentes litteras inspecturis salutem : Notum facimus quod lite mota et pendente in nostra Parlementi curia, inter dilectum nostrum Collardun de Belloforti, militem, et Joannem Tacquet, scutiferum, a magistro Roberto le Jeusne dudum gubernatore Atrebatense, pro defuncto avunculo et consanguineo nostro duce Burgundiæ, dum ageret in vivis, et a Roberto de Marquais ejus locum tenente, episcopoque Atrebatense, nec non magistris Joanne Theobaldi, officiali, Petro du Hamel et Petro Pochon, vicariis dicti episcopi, et a Guillelmo le Brossart, inquisitorem fidei se dicente, Jacobo de Bosco,
ecclesiæ Atrebatensis decano, Joanne le Boullengier, Ægidio le Flameng et Matheo Paille, et
, Que aut minime præcedente, falso oneraverant,
ipsum de Belloforti, a Joanne Faulconnier, reli-
gioso ordinis fratrum minorum, episcopoque de Baruto, ac a magistro Joanne Forme, comitis d’Estampes secretario, appellantes ; eosdemque Collardum de Belloforti, Tacquet, Hugonem Aubry, Bartholomeum Hosmen, Nicolaum Gravelle, ejus uxorem, Joannan le Febvre, defuncti Joannis le Febvre, alias le Cat, filiam, Petrum de Carioeul, defuncti Petri de Carioeul nepotem ac hæredem, Joannem Bary et procuratorem nostrum generalem cum eis adjunctum, in casu excessuum, abusuum et attentatorum, actores ex una parte, et dictos ducem Burgundiæ, Robertum le Jeusne, Robertum de Marquais, episcopum Atrebatensem, Joannem Theobaldi, Petrum du Hamel, Joannem Pochon, Jacobum du Bois, Joannem Boullengier, le Flameng, Forme, dicti comitis Stamparum secretarium, et Paille, appellantes ipso facto : Theobaldi du Hamel , Pochon, Boullengier, Flameng, Forme, Paille, Joannem l’Hostellier, Matheum du Hamel, prædictorum episcopi vicariorum et inquisitoris scribas, Philippum de Saveuses, militem, magistrum Guïillelmum de Bery , locum tenentem balivii Ambianensis se dicentem, in dicto casu abusuum et attentatorum, deffensores ex parte altera. Super eo quod dicti appellantes et actores dicebant et proponebant , et maximè dictus Collardus de Belloforti, quod ab aliquo tempore, per jam dictos appellatos et deffensores, nonnulii fraudulent, inventio, sub colore hæreticæ pravitatis, sortilegii seu valderiæ, in villa Atrebatense, reperta fuerat, et pro, ad factum illud, procedendoet quos pretendebatur de hujusmodi secta culpabiles puniendo, dicti deffensores, commissos et deputatos seu delegatos se gesserant et portaverant : dicebat insuper dictus Collardus quod, ipse licet notabilis et miles strenuus de baronia, in comitatu Artesii, extractus fuisset, et semper bene, debite et catholice vixisset, ac in sua juventute arma, ut nobilis absque reprehensione fuisset etiam insecutus, nihiloque minus antedicti deffensores dictam novam inventionem conducentes, dictum Collardum de Belloforti pluresque alias personas variorum statuum, tam magnas quam parvas, de supradicto crimine hæresis, sortilegii seu valderiæ, nullo accusatore superveniente, informatione-
nt een es à Pen à
illudque crimini eis imposuerunt, et, pro ad suos fines veniendo, Jacobum de Willeman, virum catholicum et bene famatum, cum cæteris aliis probis, notabilibus, et bonis hominibus capi et incarceri fecerant ; et quamvis jam dicti Guillelmus le Brossart et Joannes Faulconnier, religiosi, suis in prædicationibus, per eos ad universum populum factis, quod nullam personam de dicto crimine accusatam, nisi septem testium assertione seu testimonio oneraretur, minime caperent, palam ac publice dixissent, his tamen non obstantibus, præfati deffensores dictum Jacobum de Willeman, sic, ut prædiciur, captum in unam coquinam adduci, ubi Caput ipsius cum una parva Corda nodosa, seu nodis plena, ligari, et taliter quod testam intrabat sibi, quod sortilegus et valderius erat improbando astringi; et iterum, quod ea quæ ab eo petebant minime fatebatur, dictum ejus caput altera grossiore corda, ut prius nodata, rursum ligari et astringi; pluresque alios occasione dictæ valderiæ per eos oneratos et incarceratos, super aliquo scamno, pluribus funibus seu cordis ligatos, extendi, unoque freno seu bajulo aut baculo ad morsum apto, in ore cujuslibet applicato, unam aquæ situlam per quemlibet potari, pluraque alia tormenta, gehennas, torturas seu quæstiones extraordinarias, inhumanas et crudeles, absque aliquo temperamento, fieri ; nec non magistrum Antonium Sacquespée, quamvis ipse de supradicto crimine sortilegii seu valderiæ minime suspectus csset, quæstionari et torturari fecerant, sed ipsum postmodum magna denariorum summa, ab eo per eos extorta, mediante, ad domum suam remiserant, et pariter jam dictum Joannem de Bary prisonnierum mancipaverant, ac in torturam posuerant, plantasque suorum pedum candelis ardentibus cremari, oleum et acetum inejus corpus ponendo, seu infundendo, ipsumque erga eos in magnam denariorum summam obligari procurando; insuper et tres feminas seu mulieres, dictumque Joannem de Bosco valde et inhumaniter torturari et quæstionari fecerant. Et dum præmissa agerentur, jam dictus le Brossart, inquisitorem se fidei dicens, cidem Joanni de Bosco persuaserat ct dixerat, quod cum idem inquisitorem se dicens, sermonem populo faceret, idem de Bosco, surgens et rectum se tenens, eundem inquisitorciu
se dicentem veritatem prædicare fateretur, publice ei responderet, alioqui ipsum de Bosco super scalfaudium comburi seu cremari facere minatus fuerat.
Dicebat præterea dictus de Belloforti quod, occasione prædictæ inventionis dictæ valderiæ sub colore justitiæ, occisi et interfecti, de prædicto crimine sibi imposito minime culpabiles fore et plures alios qui crimina seu casus supradicti sortilegii scelere sibi impositos cognoverant seu Confessi fuerant, absque punitione, juris ordine non servato, dimissos seu relictos fuisse, et hoc per eorum processus constare semper declaraverant, et in hujusmodi proposito injuste et absque causa extremum vitæ supplicium subierant; et respectu jam dicti Hugonis Aubry, alias Patrenostre, ipse sicut alii captus, incarceratus, ligatus et oculis velatus, super unam riparum conductus exstiterat, sibique, quod onera super dicto crimine sibi imposita confiteretur, alias ipso facto submergeretur, dictum fuerat; propter quod peragendum dicti deffensores cundem Aymery cuidam servienti, quem ad suam loquelam cognoverat, tradidcrant liberaverantque : sed postea ipso readducto dicti intimati et deffensores eundem quinque vel sex vicibus absque aliqua temperie, sed cum maxima severitate, nullis indiciis novis habitis, quæstionaverant, et illum nihilomiaus inconfessum et non convictum seu testibus supuratum, publice prædicari, caputque mittra ejus præcingi fecerant, et ad carcerem per spatium viginti annorum tenendum condemnaverant : aliusque Roguet vocatus et captus, nec non jam dictus de Carioeul, decem seu duodecim vicibus torturatus ac deinde ad mortem condemnatus exstiterat, tandem vero executatus. Dictus du Carioeul in mercato Atrebatense existens, quod innocens moriebatur, publice ante suam executionem cum magno fletu, exclamarat ; nec non plures personas, etsignanter jam dictum de Belloforti per eum, falso oneratas et accusatas fuisse, ab cis veniam postulando, vociferaius erat atque declaraverat.
Dicebant consequenter dicti appellantes et actores quod deffensores prænominati, pluresque mulieres ceperant et quæstionaverant, et præcipue grossam Joannam dictam Bellotam, la Sceliere et alias, super quarum gutture et earum Capillos trahendo, ipsasque ad prædictum
crimine et de concubitu cum eis aecusare promovendo, dictus dominus de Saveuses exultando tripudiaverat, et, extractis nonnullis accusationibus, dictum magistrum le Boullengier, erga præfatum consanguineum nostrum ducem Burgundiæ, ut sibi dictos de Croy et de Belloforti ac alios dominos a quibus muliæ pecuniæ levari possent, de dicto crimine valderiæ oneratos fuisse diceret, transmiserat; qui quidem consanguineus noster suas litteras pro secundum justitiam procedendo concesserat, quæ dicto de Saveuses et comiti Stamparum præsentatæ et traditæ , et postmodum per eundem de Saveuses jam dicto Roberto de Marquais locum tenenti dicti gubernatoris Atrebatensis transmissæ fuerant, et sibi, quatenus jam memoratum de Belloforti quod citius caperet et in- Carcerct, mandaverat ; ipsisque mandatis obediendo prædictus de Marquais dictum de Belloforti, tunc in dicta villa Atrebatense ante quandam domum inventum, prisonnierum ex ordinatione dicti comitis seu domini Stamparum ceperat; unde ipse de Belloforti ad nostram parlamenti curiam appellaverat ; ipsa tamen appellatione non obstante, ipse primo ad hospicium dicti domini Stamparum ac deinde ad domum episcopalem Atrebatensem, cum uno servitore adductus ac ibidem longo temporis spatio detentus, deindeque ipsius bona ad manum justitiæ posita exstiterant ; deinde ipse pro appellante se iterum gesserat ; contra quarum appellationum odium et in ipsorum spretum jam dicti deffensores, sua temeraria voluntate, et absque juris discussione neque ordine, eundem de Belloforti super scalphauda adduci, ibique publice prædicari fecerant, ac eundem ad et per spatium septem annorum prisonem tenendum, ac in decem millium librarum summam condemnarant : ac nonnullo tempore efflu- 20, dictus de Belloforti suum revelamentum in casu appelli obtinuerat, vigore cujus informationem fieri et se prisonnierum ad carcerem conciergeriæ palatii nostri Parisiensis adduci fecerat ; posteaque processus supradicti, ad dictorum procuratoris nostri generalis et de Belloforti requestam, penes dictam curiam nostram oblati exstiterant.
Præfatus vero Joannes Tacquet, appellans, dicebat similiter atque proponebat quod ipse notabilis burgensis villæ Atrebatensis, a nobili
de Belloforti nec non domini de Croy, de dicto | progenie extractus, bonusque christianus erat
et semper fuerat, qui et ejus prædecessores plures fundationes, signanter in ecclesia Atrebatensi, fecerant, et propter ejus honestatem ipse scabinus dictæ villæ Atrebatensis devenerat.
Licet tamen ipse de crimine sortilegii seu valderiæ nunquam convictus fuisset, sed de eodem se nunquam intromisisset, nihilominus jam dictus dominus Robertus de Marquais eundem Tacquet ad se venire, id quod fecerat, mandaverat; qui quidem de Marquais prædictum Tacquet repente prisonnierum pro dicto crimine valderiæ ceperat, ac longo temporis spatio detinuerat; qua pendente, dictus decanus Atrebatensis et alii defensores dictum Tucquet dicere et asserere quod de hujusmodi crimine valderiæ esset convictus, ac plures alios accusaret, plerumque monuerant. Ipse tamen id facere renuerat, ob quod valde enormiter torturatus et quæstionatus fuerat ; et paulo post dicti deffensores quendam ipsius Tacquet amicum eundem Tacquet alloqui fecerant, qui eidem ut confiteretur ea quæ vellent, esto quod bonum vel malum esset, alias prædicto etiam decano et aliis prædictis defensoribus præsentibus, suggesserat ; et idem decanus consilium dicti amici bonum esse, et parentes dicti de Belloforti, simile consilium sibi dedisse, protulerat sive dixerat, sub quarum exhortationum at persuasionum colore dictus Tacquet, id quod ab eo dicti defensores petere voluerant, confessus exstiterat ; et dictum Joannem Tacquet ad scalfaudandum, prædicandum, et mittra caput ejus circeumdandum, ac in mille quadringentis libris et ad carcerem per decennium tenendum, condemnaverant ; unde dictus Tacquet ad dictam curiam nostram appellaverat, medio cujas appellationis ipse conciergeriam palatii nostri Parisiensis pro refugio babuerat.
Memorati vero Hugo Aubry, Joannes le Febvre, Bartholomeus Hermen et Nicolas de Gavrelle, ejus uxor, dicebant ibidem et proponebant, et potissime dictus Aymery, quod ipse bonus vir, juvenis in statu matrimonii conjunctus fuerat et erat, qui bene et debite tanquam verus catholicus, absque unquam aliquod reprehensibile faciendo, se repererat et gubernaverat. Verum in vigilia festi Ramis Palmarum, anno mille iij x, jam dictus Petrus du Hamel, absque informatione præcedente, dictum A7Y- | mery ad se venire mandaverat ; ipseque apud dictum du Hamel sub bona fide existens, idem
du Hamel memorato Aubry, quod dictos vicarios Atrebatensis episcopi, ipsumque episcopum de Baruto, nec non dictum decanum sibi locuturos exspectaret, et consequenter eidem Aubry ut in cameram commentariensis seu custodis carcerum dicti episcopi Atrebatensis prisonnierus pergeret; et ipsum prisonnierum ducendo dictus custos carcerum dicto Aubry quod omnia quæ ab eo peterentur jure vel injuria fateretur, et quod omnes qui nibil confiteri voluerant morte perempti fuerant ; illi vero qui petitoribus confessi fuerant, illico liberati remanserant. Instigaverat et etiam, eo in carcere existens, quædam mulier, la Bouchierre nuncupata, in dictis carceribus, ad tendandum Aubry ipsam per torturam et quæstionem quos sibi dicti deffensores nominari fecerant accusasse, et ad hoc compulsam fuisse, et eidem Aubry etiam alios, sibi nominandos, accusare opportere, promulgaverat ; deindeque profato Aymery superdieto crimine
interrogato et nihil in sui præjudicium confitente, nullamque personam accusante, dicta Bouchierre duæque mulieres aliæ, una Dauvergne et altera Delespine nuncupatæ, vitam lubricam degentes, enormiter per torturam flagellatæ, cum sæpe dicto Aubry confrontatæ fuerant, quarum aliquæ minime ipsum cognoscere, neque eum in certis nemoribus, de quibus fuerat quæstio, vidisse, reliquæ vero quod si de eo aliquid mali dixerant, hoc idem per geennam seu torturam, vim et violentiam, fecisse declaraverunt ; sed his nullum respectum habendo, dicti deffensores præfatum Aymery primo in liere‘ absque crestello%, membris extensis et longo temporis spatio, et postea per quandam aliam torturam, molinet gallice vocatam, aquam, oleum et acetum, pro vitione, sibi tradendo, ac quod ipsum in dicta valderia interfuisse confiteri, et sibi nominandos de hujusmodi crimine accusare, sub pœna fractionis suorum prædictorum membrorum, oportebat, sibi suadendo quæstionaverant, ipsique semimortuo nisi flores, roseas seu violetas, sustinuisset ; sed quod si prædictos sibi nominandos non accusaret, alias torturas usque ad membrorum dissolutionem pateretur, per minas
| promiserant; verum ipse quod minime accuse-
ret responderat : sed his minime contenti, ipsum
(1) Ceinture. (2) Pièce de bois déntelée.
Aubry duodecim civibus torturaverant, et ad quandam arborem eum suspendere et postea submergere, sibi vim sævientem, et cum ea confiteretur, derisionem administrando, administraverant ; et ex post ipsum undecim mensibus prisonnierum in magna paupertate et misera detinuerant, et pro omni complemento eundem scalfaudari, prædicari et mittrari facientes, ipsum ad tenendum carcerem fermatum condemnaverant. Sed medio persecutionis, per jam dictum Collardum de Belloforti, in dicta villa Atrebatensi, tune occasione præmissorum detentos in eam adduci ordinaverat, quo pendente dictus Aubry apud Romam erga dictum episcopum Atrebatensem pro eum liberari faciendo transmiserat, id quod dictus episcopus cum tota diligentia fieri jam dictis deffensoribus mandaverat. Quo medio, dicti deffensores memorato Aubry jam dictos carceres aperuerant et ab illis eum exire demiserant ; deinde, quod idem Aubry certas litteras a defuncto charissimo domino progenitore nostro obtinuerat, de præmissis narrativas, vigore quarum jam dictos du Hamel et Flameng in dicta nostra parlamenti curia personaliter, alios vero deffensores simpliciter comparituros adjournari fecerat; qui quidem adjournati ex post in dicta nostra curia comparuerant, et per eum interrogati fuerant, ex quibus et quam pluribus aliis rationibus et causis per dictos appellantes et actores respective propositis et allegatis, concludendo petebant et requirebant, videlicet, jam dicti Collardus de Belloforti et Joannes Tacquet, appellantes, quod per arrestum dictæ curiæ nostræ diceretur et declararetur jam dictos intimatos male et abusive fecisse, incarcerasse, processisse, refutasse et denegasse, dictos appellantes bene appellasse ; et in quantum ipsi et alii sui consortes erant actores, dicti deffensores pro jam dictorum abusuum, excessuum et attentatorum reparatione, ad dictum Collardum de Belloforti in statu quo erat tempore prædictæ appellationis suæ restituendum ct reponendum, et supradictas denariorum summas per dictos actores occasione præmissorum eisdem deffensoribus traditas, cum eorum terris, bonis et proficieis reddendum et restituendum, nec non jam dictos commissarios ad id super scalfaudia modo et forma quibus dictos actores condemnaverant, quod ipsi falso, inique et
absque ratione id fecerant dicendum, ac etiam emendam honorabilem, tam in dicta curia nostra quam in villa Atrebatensi publice super dicta scalfaudia, in qua idem actores scalfaudati fuerant, dicendo atque proferendo quod contra Deum, absque causa seu ratione, per avaritiam, sub umbra et colore justitiæ, prædictos actores capi in carcerem, scalfaudarique, prædicari et mittrari, prædictosque excessus, abusus, et attentata fieri fecerant, commiserant et perpetraverant, Deo, nobis, justitiæ et memoratis actoribus veniam requirendo, ac in eodem loco unam crucem lapideam, in quam unum epitaphium affigetur, prædictam emendam honorabilem et reparationem continens fieri et erigi faciendo, ipsum Collardum de Belloforti perpetuo, immediate ab omnibus deffensoribus dictis exemptum fore, et pro emenda utili quemlibet ipsorum deffensorum in solidum erga dictum de Belloforti in decem, et erga quemlibet aliorum actorum in trium millium scutorum auri summis et ad tenendum carcerem fermatum usque ad præmissorum complementum, solutionem et satisfactionem eisdem actoribus priusquam nobis
fiendam, nec non in eorumdem actorum damnis interesse et expensis condemnaretur,
Memorati vero deffensores et intimati ex adverso dixissent et præsupposuissent, et signanter dictus episcopus Atrebatensis, garantiam pro dictis suis vicariis, episcopo de Baruto, inquisitore fidei ac cæteris aliis in se suscipere volens, quod secundum juris communem dispositionem cognitio , decisio et punitio de nefando hæresis seu idolatriæ crimine ad judices ecclesiasticos spectabat ac pertinebat, quodque principalis materia de qua nunc agebatur et unde appellationes per dictos appellantes præsentes procedebant, super dicto crimine ventillata materiæ præ ecclesiastica erat: de qua etiam Ecclesia in suo foro et judicio integraliter cognoverat, taliterque processibus debite factis suam sententiam protulerat et partim exsequi facerat ; hisque præsuppositis dicebant ulterius dicti deffensores quod quidquam in hac parte, nisi pro confirmatione fidei catholicæ, fecerant seu egerant; nam jam dicti officiarii episcopi Atrebatensis plures personas de nefandissima secta valderiæ nuncupata, oneratas etaccusatas in processu posuerant , quarum aliæ condemnatæ, aliæ absolutæ fuerant, earumdemque
APPENDICE DUÂLIVRE IV.
personarum processus faciendo, perficiendodicti vicarii et inquisitor, jam dictum Collardum de Belloforti de dicta secta valderiæ per duos viros et duas mulieres in diversis carceribus prisonnieros detentos, oneratum accusatumque invenerant ; his tamen non obstantibus dicti vicarii ad captionem dicti de Belloforti procedere distulerant donec gentes justitiæ ordinariæ villæ Atrebatensis, eisdem vicariis quod super facto ejusdem de Belloforti provideri debebat, demonstraverant, et propterea magna deliberatione præhabita, die festi beati Joannis Baptistæ, anni 1460, dictus de Belloforti per officiarios laicos dictæ villæ prisonnierus captus, ac eo quod de fide quæstio erat, jam dicto episcopo Atrebatensi ac suis officiariis redditus, ac in una camera cum talibus custodibus quos habere requisiverat, conductus fuerat ; quem dicti commissarii super articulis dictum crimen concernentibus , ut ab eo sciretur veritas, interrogaverant, sed ipse nibil confiteri voluerat ; ob quod ipsi commissarii pro illa die absque aliter procedendo, recesserant ; et die sequenti, dum sæpe dicti commissarii et alii usque ad decennarium numerum, erga dictum de Belloforti reverterentur, Philippus dicti de Belloforti, filius natu major, nec non domini de Rivery et de Maïilly, aliique nobiles et scutiferi in magna comitiva iisdem deffensoribus obviam occurrerant, et dictum de Belloforti alloqui requisiverant, quod fieri dicti commissarii in præsentia tamen nonnullorum ex ipsis concescerant ; et postquam plura verba cum eodem de Belloforti habuissent , dictus de Belloforti prisonnierus, juramento solemni prius præstito, interrogatus in præsentia dictorum officiariorum suorumque parentum, absque inductione, minis neque aliquibus torturis, dixerat et confessus fuerat, quod a tribus annis citra ipsius cognitionem cum una muliere, la Pigneresse vocata, in villa Atrebatensi rem habuerat, et una dierum in simul cubare seu jacere concluserant ; quam conclusionem faciendo dicta Pigneresse ipsi de Belloforti in villeto ad unam pulchram comutinam pergere petierat; ad quam idem de Belloforti istud bene velle responderat, et ex tunc ipsi ambo gradus domus dictæ Pigneresse descenderant ; quæ quidem la Pigneresse quemdam baculum uno nigro un-
Mofflaines se repererat, et ipsi in dicto nemore plures personas, prima quarum speciem simiæ rufæ gerebat, ad mensam sedentes, multas epulas habentes, invenerant et repercrant. Coram qua simia ipse de Belloforti præsentatus fuerat, cui dicta simia hæc verba videlicet : « Vos bene veneritis ,» protulerat ; et post cæœnam peractam dicta simia pedem dextrum tetenderat, quem pedem dictus de Belloforti, genibus per eum flexis, aliis tripudiantibus, deosculatus fuerat ; et postea idem de Belloforti, antequam a dicto nemore exirent, dictam la Pigneresse carnaliter cognoverat, et adhuc in domum dictæ la Pigneresse redierant, cum qua etiam ipse rem pluries habuerat; et ultra diabolum sub dicta figura simiæ esse, sortes etiam et colores vestium quibus alii induebantur declarando, revelaverat. Præterea quod in dictam valderiam, cum quadam alia, la Parcheminiere vocata, iterum fuerat, ubi quemdam in speciem unius nigri canis, qui sibi pecunias promiscrat, repererant ; cui dictus de Belloforti capillos sui capitis dono præsentaverat, et tertio ipsum in nemore Alti-Fontium cum quodam suo servitore fuisse, et ibidem malignum spiritum in dicta simiæ specie vidisse responderat et confessus fuerat ; ctinillis confessionibus pluries relictis perseveraverat, quibus quidem confessionibus per plures universitates magnosque doctores et cæteras alias personas egregias et scientificas visis, dicti commissarii, per eorum sententiam, in conspectu populi dictæ villæ Atrebatensis prolatam, ipso de Belloforti a sententia excommunicationis prius absoluto, ad prisonem in carceribus dicti episcopi Atrebatensis spatio annorum tenendum, nec non in sex millium librarum summam monetæ Artesii, pro fide catholica adversus Turcos et non alibi impendendam, ac in loco de Malinnes extra potestatem dicti episcopi Atrebatensis ponendam, nec non in mille quadragentis libris, secundum declarationem dictæ sententiæ impendendis, condemnaverant ; a qua quidem sententia minime appellatum exstiterat ; sed postexecutionem ipsius dictus de Belloforti et ejus parentes relevamentum in causa appelli obtinuerant, ac jam dictos intimatos ac deffensores intimari et adjournari fecerant. Prædictus vero consanguineus noster, dux Burgundiæ, prosecutionem
guento unxerat, et postea uterque, uteques, dic- ! dictæ materiæ pro bona fide et pro abjuratione tum baculum ascenderat et raptim in nemore de : tanti erroris, qui maligno spiritu ad partes au-
gere dicebat, per jam dictos vicarios episcopi Atrebatensis ac inquisitorem fidei factam fuisse, et ob hoc dictum de Belloforti inadmissibilem fore similiter proposuisset pariterque dictus de Saveuses dixisset et proponi fecisset, quod ipse de Saveuses, notabilis miles, in ætate septuagenaria constitutus, multum dives in bonis tam mobilibus quam immobilibus erat, ac bene et honorabiliter absque opprobrio sese rexerat ac gubernaverat, ac cum dicto Collardo de Belloforti magnam amicitiam habuerat, cujusfilium, Pbilippum de Belloforti vocatum, ex sacris fontibus baptismatis nomen sibi imponendo levaverat ; ipse Philippus de Belloforti, ejus filiolus, processu dicti Collardi sui patris pendente et durante, cum eodem de Saveuses biberat, manducaverat ac conversus fuerat, sed dictus de Saveuses ad dictum processum faciendum ad requestam dictorum vicariorum duntaxat sese repererat, dictique vicarii, et non idem de Saveuses dictum de Belloforti condemnarant. Præfati vero Petrus du Hamel, Ægidius le Flameng, Jacobus du Bois, Jacobus Thichaut, Joannes Pochon, Petrus le Brossart, Joannes le Boullengier, Matheus Paille, Joannes Forme , Matheus du Hamel, Joannes l’Hostellier et Guillelmus de Bary dicebant similiter quod dicti actores eo crimine valderiæ, sortilegii seu hæresis, modo et forma præfatis, per quosdam suos complices onerati et aecusati fuerant, ob quod, ipsis interrogatis, processibus contra eos factis, in multis et diversis emendis, superius declaratis, condemnati fuerant ; quare, mediis præfatis et aliis latius in processu deductis et propositis, concludendo ctiam petebant et requirebant dicti intimati et deffensores, per arrestum dictæ curiæ nostræ, dici et declarari jam dictos appellantes minimè fore admittendos, saltem suas appellationes desertas esse, ipsosque appellantes ad carceres dicti episcopi Atrebatensis ipsorum expensis reddi et restitui debere, præfatumque de Belloforti in similibus emendis honorabilibus et utilibus erga dictum de Saveuses, prout ipse de Belloforti adversus ipsum concluserat , ipsum de Belloforti fidem et hommagium per eum. ratione domini de Belloforti, quod dictus dominus de Saveuses in suis manibus tenebat fore , fecisse similiter declarando ; nec non memoratos deffensores ab omnibus petitionibus , requestis et conclusionibus ipsorum actorum absolvi, eosque in ipsorum deffenso-
rum et intimatorum damnis interesse, et expensis condemnari. Memoratus procurator noster generalis, contentum dictis processibus ad effectum reducendo, dicebat etiam et proponebat quod prædicti deffensores absque informatione præcedente jam dictos’ actores et cæteros alios, occasione dictæ valderiæ, capi ac inCarcerari, ac eos enormiter diversis vicibus, crudelibus et intolerabilibus torturis quæstionari et torturari, ipsorumque processus, absque juris ordine servato, de dictis torturis nulla habita mentione, fecerant, ac eos in diversis pœnis et emendis condemnaverant; ob quod idem procurator noster generalis, omnes prædictos processus, tam in curia comitis Artessii quam in curia ecclesiastica, in dicta materia valderiæ factos, abusivos, falsos, nullos, contra totum ordinem et formam justitiæ per crudelitates intolerabiles , et aliter quam debite factos fuisse, dici ac declarari , ac tanquam tales publice in nostra curia disrumpi, frangi et lacerari, saltem per ipsam, cum omnibus sententiis, judiciis, confiscationibus bonorum mobilium et immobilium condemnationibusque pe- Cuniarum , exactionibus et cæteris aliis, quæ medio processuum, sententiarum et judiciorum unde secuta fuerunt adnullari et adnihillari, et id faciendo omnia et singula bona mobilia et immobilia dictorum actorum ratione præmissorum Capta, hæredibus ubicumque illorum qui executati fuerunt, et cuilibet ipsorum actorum in quantum eos concernebat, alia autem bona et denariorum summas omnibus illis a quibus extortæ et exactæ fuerant reddi et restitui, ad eosque facieadum jam dictos deffensores et quemlibet ipsorum compelli, nec non omnia arresta, manumissas et impedimenta super hujusmodi bonis posita, suis expensis amoveri et levari ; dictosque actores, in suo honore, fama et statu, in quibus ante dictos processus erant, reponi, ac prædictos deffensores in locis in quibus dicti condemnati, executati, eteæteri alii prædicati, scalfaudati et mittrati fuerunt, et in loco principali in quo prædicati exstiterunt unam crucem lapideam in signum perpetuæ memoriæ, in qua casus reparationis contineatur, construi et eregi, præfatosque deffensores laïcos pœna corporali et publica secundum casus exigentiam puniri; sin autem etiam in dicta curia nostra, in locis in quibus dicti abusus fuerunt perpetrati et commissi, emen-
dam honorabilem faciendum, dicendo et proferendo quod ipsi falso, inique ac aliter quam debite supradictos excessus et abusus fecerant, commiserant et perpetraverant, et ob hoc, Deo, nobis, justitiæ et dictis actoribus ac hæredibus executatorum veniam exposcendo, et pro emenda utilidictos deffensores, et quemlibet ipsorum in solidum in decem millium scutorum auri summa erga nos, et ad tenendum carcerem fermatum usque ad plenariam satisfactionem et complementum præmissorum, et ex beneficio dicti procuratoris nostri generalis ac in dicta ecclesia cathedrali Atrebatensi quingentas missas, quarum tres alta voce, altera voce submissa, diebus illis quibus condemnati ultimo supplicio executati fuerunt, dici et celebrari faciendum, nec non in dicta ecclesia unam capellaniam, calicibus, cappis, casulis et cæteris aliis ornamentis decentibus munitam, fundandam, ac illam de centum librarum reditu debite admortisato dotandam; pro in ea qualibet die unam missam, ob dictorum defunctorum animarum salutem et remedium dicendo, et ad eisdem defunctis et aliis actoribus viventibus, seu eorum hæredibus omnes denariorum summas super eis captas, exertas, extortas et levatas reddendum et restituendum condemnari, supradictisque vicariis dicti episcopi Atrebatensis, ac omnibus aliis et cuilibet ipsorum, ne ipsi a modo torturis quæstionibusque supradictisuterentur, sub pœna centum marcarumauri, nobis applicandarum, inhiberi et defendi.
Dicebantque ulterius prædictæ partes hinc inde, tam repplicando quam duplicando, plura facta et rationes ad supradictos fines, per eos concludendo, super quibus partibus ipsis, per dictam curiam nostram ad plenum hine inde auditis, eadem curia nostra dictas partes ad producendum penes eam quicquid producere vellent et in jure appunctassent, tandem visis per dictam curiam nostram litigatis, prædictarum partium in ea vigesima prima die mensis maii 1461, et aliis inde sequentibus, factis, demandisque et deffensionibus ipsarum partitum per eas, deinde inscriptis traditis, confessionibusque jam dictorum Joannis Thiebault, Joannis Pochon, Petri et Mathei du Hamel, Roberti de Marquais, Ægidii Flameng, Mathei Paille, Joannis Boullengier, Guillelmi de Bery ac Joannis Forme, in dicta curia nostra factis, una cum processibus eriminalibus, tam in curia
seculari quam ecclesiastica, contra jam dictos Collardum de Belloforti, Taquet, Aubry, Gavrelle, Bery, defunctosque Petrum du Carioeul, Joannem le Febvre, dictum le Cat, et Dyonisium Grenier, ac etiam Joannem Tannoy, dictum l’Abbé-de-peu-de-sens, Colletam l'Estrevée, Joannem d'Auvergne, Bellotam, Henricum de la Boille, dictum Cancourt, Bellotam du Quesnoy, Joannem du Bois, Ægidium de Bleucourt, Joannem Griet, alias Verjugon, Thomam le Braconnier, Catharinam la Gringaulde, alias Kateron, quandam Printemps Gay, alias Wistmande vocatam, Margaretam, dictam Beghuinne de Doue, Joannam Bayarde, dictam le Luquet, alteram nuncupatam la Parcheminiere, Jacobum, cui nomen erat Roquetum Rollequin, Joannam d'Amiens, nec non magistrum Antonium Sacquespée, Joannem Josset, Henricum de Royville, burgenses dictæ villæ Atrebatensis, Jacobum d’Atyeset Joannem le Febvre, omnes de crimine sortilegii et valderiæ accusatos, factis, et in eadem curia nostra ex ipsius gubernatione oblatis, et cæteris aliis per ipsas partes penes ipsam curiam nostram traditis et productis, ipsarumque contradictis et salvationibus, nec non certis litteris in forma accordii coram gentibus consilii jam dicti ducis Burgundiæ factis et passatis per dictum Robertum de Marquais, traditis ac per eum cum defuncto Philippo de Beauffort, in vita sua milite, jam dicti Collardi de Beauffort filio, dictisque Tacquet, Carioeul et Bery, factum fuisse prætenso, litterisque relevamenti ipsius accordii per eumdem Philippum de Beauffort, secunda die mensis junii anno Domini 1478, àjam dicto charissimo progenitore nostro obtentis, litigato super hoc agitato, productionibus, contradictis et salvationibus, nec non certis requestis per ipsum de Marquais traditis, per quas suam confessionem, undecima die mensis decembris anno 1467, factam sibi communicari requirebat, similiter certo accordoin ipsa curia nostra, vigesima prima die mensis julii ultimo præteritæ, in Joannem dominum de Beauffort, nepotem dicti Collardi atque etiam ipsius hæredem, dictum Petrum du Carioeul, Tapardum, Bosquillon, maritum et baillivum Joannæ le Febvre, jam dicti defuncti le Cat filiæ, Joannem de Saillier, maritum et baillivum Isabellæ le Vasseur, per antea dicti de Blencourt uxoris, Joannem Witegny, etiam
maritum et baillivum Perinæ de Bary, jam dictumque Hugonem Aubry, tanquam præsentem processum loco dictorum defunctorum resumentes se dictum procuratorem nostrum generalem cum eis adjunctum ex una parte, et dilectum et fidelem in ipsa curia nostra consiliarium nostrum magistrum Philippum deBery, Joannem de Torrigny, scutiferum, et suam uxorem, loco dicti defuncti de Bery, ex parte altera facto, supplicationeque sive requesta eidem curiæ nostræ per dilectum et fidelem consiliarium nostrum episcopum Atrebatensem tradita ac etiam conclusionibus in hac materia per dictum procuratorem nostrum generalem captis et dicto de Marquais, per eamdem curiam nostram, super aliquibus punctis ipsius processus audito et interrogato, ac consideratis in bac parte considerandis, præfata curia nostra per suumarrestum absque jam dictislitteris accordi, et requestis per dictos episcopum Atrebatensem et de Marquais traditis respectum babendo, jam dictos appellatos et intimates male et abusive fecisse, dixisse, incarcerasse, appunctasse, processisse, sententiasse et executasse, dictosque appellantes benet appellasse, et ob hoc dictus dux Burgundiæ nobis emendabit, ipso intimatos in expensas appellationis causæ earumdem taxatione dicitæ curiæ nostræ reservata condemnando, nec non eadem curia nostra omnes processus jam dictos in Curia comitis et alibi in curia laïcali, per antedictos du Bois, Flameng, Forme et de Marquais, seu aliquem ipsorum ac etiam cæteros alios processus in curia ecclesiastica de Hamelo signatos, falsos, abusivos, nullos, factos falso et aliter quam debite esse dixit et declaravit, dicitque et declarat, ec quod ut tâles una cum omnibus minutis et originalibus ipsorum ubicumque reperii et inveniri poterunt publice tam in dicta curia nostra quam in dicto loco Atrebatense frangentur, cassabuntur et lacerabuntur; dempto processu per supra nominatos deffensores contra Joannenm le Scelliere facto, qui penescuriam nostram, pro illo viso et fine rationis appunctando, afferctur, ordinavit et ordinat, omnesques ententias, judicia, bonorum confiscationes, mobilium et immobilium, condemnationes emendarum, pecuniarum executiones et cætera alia medio hujuscemodi processum subsecuta, aduullavit seu adnihillavit, adnullat seu adnihillat; prædictosque omnes condemnatos, exe-
cutatos et accusatos ad saum honorem et famam remisit et remittit. Omnes manumissas et certa alia impedimenta quæcunque in bonis tam mobilibus quam immobilibus, fructibus et revenutis seu reditibus dictorum actorum etaliorum contra quos per incarcerationem, condemnationem seu aliter ad causam et medio casuum sibi impositorum processum exstitit, factum et appositum levavit ac levat, acilla ad plenariam liberationem ad eorum utilitatem posuit ac ponit; et insuper eadem curia nostra pro jam dictorum excessuum, attentatorum, defectuum et abusuum per sæpe deffensores commissorum reparatione, tam medio dictarum appellationum quam ex beneficio dicti procuratoris nostri generalis, dictos deffensores, eisdem actoribus et aliis incarceratis et executatis omnia prædicta bona tam mobilia quam immobilia, ipsoramque fructus et revenutas super eis occasione dictarum captionum, declarationum, confiscationum, condemnationum et executionum contra eos factarum capta et levala, in forma quæ sequitur reddendum et restituendum, videlicet :
Memoratos ducem Burgundiæ, de Marquais, le Flameng, Thiebault, Pochon et Petrum du Hamel, et eorum quemlibet pro toto, bona jam dictorum Beguinette, Frejongon, Kateron, Bary, Bracquoniere et la Lucquet.
Jiem, ipsos ducem Burgundiæ, Flameng, Forme, Thiebault, Pochon et Petrum du Hamel etiam quemlibet eorum in solidum bona antedictorum Gavrelle, Joannæ d'Amiens, la Parcheminiere, Joannis du Bois, d'Ablencourt et Printemps Gay.
Et ulterius ipsos ducem Burgundiæ, Thiebault, Pochon et Petrum du Hamel, et quemlibet ipsorum pro toto bono prædictorum de Beauffort, Greniere, l'Estrevée, Moucharde, Aubry, de Bailleul et de la Boulle, Tacquet, Carioeul, Guilleman, Rocquelin, Sacquespée, Josset, l’Abbé-de-peu-de-sens, Joannæ d’Auvergne, du Quesnoy, le Cat, Royville, d’Athies et le Febvre, condemnavit et condemnat; et casu quo bona ipsorum de Marquais, Flameng, Forme, Thiebault, Pochon et Petri du Hamel, pro restitutione dictorum bonorum in quibus condemnati fuerunt minime sufficerent, dicta curia nostra ad supradicta bona in modum qui sequitur pro rata restituendum, videlicet :
Jam dictos de Saveuses, Boullengier, Paille,
Forme, hæredes dicti de Bery et Marquais, bona dicti le Cat.
Ipsosquede Saveuses, Boullengier hæredes de Bery, Forme, Flameng, bona dicti de la Boulle.
Sæpe dictos de Saveuses, hæredes de Bery, Paille et Boullengier, bona prædictæ Gavrelle.
Eosdem de Saveuses, Paille, Boullangier et Forme, bona sæpe dicti de Bary.
Præfatosque Flameng, Boullengier, Paille, hæredes de Bery et Forme, bona dictorum l'Estrevée, Moucharde, Wilman, Rolecquin, Sacquespée et Josset.
Memoratos Paille, Flameng, hæredes de Bery et Forme, bona jam dictæ Greniere.
Ipsos Flameng, Paille, Boullengier et Forme, bona prænominatorum de Carioeul et Belloforti.
Prælibatos Flameng, Paille et Boullengier, bona memoratorum Aubry. du Bois et de Royville.
Eosdemque Flameng, Boullengier et hæredes de Bery et Forme, dona dicti Bailleul.
Ipsos Paille et Boullengier, hona dictorum d’Ablencourt, la Lucque, le Febvre et d’Athies.
Præfatos Paille, Boullengier et hæredes de Bery, bona dictarum Printemps Gay, Kateron et la Parcheminiere.
Dictosque Flameng et Forme, bona dicti du Quesnoy, quidem Boullengier, bona dicti Braconnier.
Et supradictos hæredes de Bery, bona jam dictarum Beguinne, d’Amiens et Verjugon, condemnavit et condemnat.
Et in quantum tangit dictum accordum inter dictos de Belloforti, de Carioeul, Bosquillon ct suam uxorem, Willequin et suam similiter uxorem, Aubry et procuratorem nostrum generalem, ct hæredes prædicti de Bery factum ; hujusmodi accordo in suo rabore, efficacia et virtute remanente, et ipsis extra processum positis, dicta curia nostra pro reparatione et emenda utili memoratosdeffensores in summis, et secundum distributionem sequentem, videlicet :
Jam dictos Thiebault, Pochon et Petrum du Hamel, supradictos vicarios, quemlibet ipsorum in mille ducentarum librarum Parisiensium.
Dictum le Flameng, in mille.
Præfatum de Saveuses, in quingentarum.
Antedictum Forme, in quadringentarum.
Commemoratos et dictos Paille et Boullengier, quemlibet eorumdem in trecentarum.
Et prælibatos de Marquais et Matheum du Hamel, et quemlibet ipsorum, in ducentarum librarum Parisiensium summis.
Omnibus dictis summis ad sex millium quingentarum librarum Parisiensium summam ascendentibus, super qua summa primitus capientur mille quingentæ libræ parisienses, quæ ad dici et celebrari faciendum unum servitium in ecclesia Atrebatensi, pro fundatione unius missæ, calicis, libri et ornamentorum, ad hoc pecessarium, quæ die quolibet in perpetuum in dicta ecclesia Atrebatensi dicetur et celebrabitur, et quæ missa pulsabitur, ictuabitur et sustinetur per triginta tres ictus distinctos et separatos, et per tria intervalla quodlibet, videlicet : de undecim ictibus pro salute animarum dictorum executatorum ac cliam pro unum scalfaudium faciendo in loco in quodictiactores et alii executati publice scalfaudati, prædicati et mittrati fuerunt. implicabitur ; et super quod quidem scalfaudium, fiet una prædicatio, pro populum exhortando ad Altissimum deprecandum pro dictorum executatorum animabus, et etiam declarando quod extraordinarie, et contra totum ordinem et formam omnis justitiæ, per processus falsos et indebite factos, ipsi condemnati, scalfaudati, prædicati, mittrati et executati fuerunt. In fine cujus prædicationis, omne illud quod ex dictis processibus restabit, in præsentia executoris, præsentis arrestatis, disrumpetur et lacerabitur.
Et similiter pro fieri faciendo unam crucem lapideam altam quindecim pedum in loco propinquiori et convenientiori dicti loci, in quo aliqui ex dictis condemnatis executati et combusti exstiterunt , in qua sculpetur et affigetur unum epitaphium effectum præsentis arresti continens.
Et quæ de residuo dictæ summæ ad quinque mille libras Parisienses ascendente, nobis,dictis de Belloforti, Aubry et quilibet ipsorum summa mille librarum Parisiensium.
Item, dictis Tacquet, Joanni le Febvre, Hermant et Nicolæ Gavrelle, ejus uxori, Petro du Carioeul et Joanni de Bery, et eorum cuilibet quadringentarumlibrarumParisiensiumsumma capietur et applicabitur.
Etiamque omnes prædicti actores, servitia, fundationes et aliæ res ad pia opera ordinata priusquam nobis solvantur. |
Dictaque curia nostra supradictos deffen-
sores in expensis in præsenti processu factis, dictos excessus concernentes, quarum expensarum prædicti de Bery hæredes suam portionem contingentem duntaxat solvent erga dictos Tacquet et Gavrelle, taxatione eorumdem dictæ curiæ nostræ reservata, condemnavit et condemnat.
Dictum magistrum Robertum le Jeusne, ab impetitionibus et demandis dictorum actorum et procuratoris nostri generalis absolvendo, et ipsum extra processum et absque impensis ponendo.
Quatenus vero concernit restitutionem bonorum et commissionem feudi per dictum de Belloforti contra dictum de Saveuses, requisitam, nec non conclusiones contra dictum l’Hostellier captas, quæ dictæ partes informabunt vocandis, super factis et articulis per dictam curiam nostram a suo litigato extrahendis infra instans festum beatissimi Martini hiemalis, per alterum ex dilectis et fidelibus in
dicta curia nostra consiliariis, ad hoc prædictam nostram deputandum, pro hoc facto reportato et ad judicandum recepto, ipsis jus faciendo, ordinavit et ordinat.
Et ulterius eadem curia nostra dicto episcopo Atrebatensi, suis officiariis, inquisitori fidei et omnibus aliis judicibus ecclesiasticis et secularibus ne a modo in processibus et executionibus extraordinariis, gehennis quæstionibus et torturis inhbumanis et crudelibus, sicuti de capelleto, ignem ad plantam pedum apponendo, oleum neque acetum bibere faciendo, ventrem criminosorum et accusatorum verberando seu percutiendo, neque aliis et insolitis quæstionibus utantur, sub pœna reprehendendi et secundum exigentiam casuum puniendi, inhibuit et deffendit, inhibet et deffendit. In cujus rei testimonium, nostrum præsentibus fecimus apponi sigillum. Datum Parisiis, Parlamento nostro, vigesima die mensis maiïi anno Domini 1491, et regni nostri octavo.
