GASTON II
Dotze comte de Foix. . 4?
Lo dotze comte de Foix LO SEGON GASTON, filh del precedent, fot trop bon senhor, et amable à lotas gens, et devot à Nostre-Senhor Diu , et contemplatiu. Et si era aixi medix bon amic deu rey de Fransa, et de tots autres senhors de glezia et temporals. El per so que desirava far lo sent passatge et anar far la guerra contra los Sarrazis, dizia atals paraulas premeditadas en si medix :
Lo monde veg fort tribolat,
Que no lo prezi tres carlis!
Mas pregui la sancta Trinitat
Que m’ doni l’anima saubar; Quar jo sospir sens lung sojorn Quant veg las enfizeus ! si ayansar Et Sarazis tenir dessa la mar,
Et son si pres nostres vesis.
Asso volia dezir lo tres noble senhor, quar los enfideus tenian la terra de Aldesira * et la ciutat de Granada. Per so fee tres nobla empresa en son cor, de anar contra lor, et soccorrer al seli que lenian en Granada losreys d’Espanha, de Navarra et de Aragon. Et ajustet lots sos aliats, barons, cavalhers, gentius homes de son pays et d’autres ; et sa nobla et notabla armada ajustada per anar , volguet far son parlament ab madona Alienor de Comenge sa molher et ab sos pobles et ab son filh Gaston, nomnat Febus, que era ancora petit. Aixi que primier parlet ab ma dona sa molher com s’en sieg :
Dona, à Diu vos coman,
Que jo m'en vau,
À vos comman mon filh Gaston Et tot l'ostau,
Et si vos prego que à Gaston Mustrets bonas virtuts
Et lo reguardets à l'environ Et li donets nourituts.
Les infidèles.
8 Algesiras,
680 CHRONIQUES BÉARNAISES
Respone maldona à monsenhor. Mes tantost viadrä lo temps Que poyré far valentia Monsenhor, greu m'es la despartida Ab nostres amics tots ensemps. Si ans y podey far. Per s0, vos pregui, lo mieu payre, Diu vos don longua vita De mi no ayats esbayment, Et vos laixi tornar. Ni vos, ma tres cara mayre, De Gaston faré bona garda No ayals jamas marriment. El’ daré nouritut ; ‘ Mostrar li faré doctrina Apres parlet ab sos pobles aqui ajustats de son mandament à Et tot bona virtut. | | dix en aquesta maneyra. asso responet per ma dona, parla monsenhor ab son filh Gas- À Diu! à Diu! que jo m'en vau ton et dits. .. En Granada contre lo poble menscrezen. La causa de que plus lo cor me raque Aviza te, mon filh, arrer et avant, Gaston es, lo quoau vos coman. Et sias ben avizat, Vray Diu! donats li leyau gent, Ne aias flac cor ni simple gant; Quar d’ennemics avrà marcat gran. Ab tos amics te atira; Don jo se que jaque ei plata Quar aspra guerra te spera Li faran ben besonh et soen. Dels enveyos fels et irats.
Et si ab tos amics no t’aconselhas Ara responet los pobles à lor senhor.
Fort seras corrossats.
Nostre bon senhor,
Respon Gaston. De nos no ayats doptansa. - | Guisa vos Diu, Nostre-Senhor,
Vostre fils son sens falha Et nostra dona de Sarransa ; Et son lo ters Gaston. Quar serem fizel gent Lo cor me nada en batalha A vostre bel filh Gaston Et en als renon. De bon cor et de fervent, Jo avré forte persona Quar es de bela faixon. Et bon cors per portar armes, En Bearn, Carcassona, | Tot asso dit, lo dit mossen Gaston, lo comte Et en Fransa contr als Angles; pros de Foix, ab tota sa nobla companhia
Et son de tres noble linatge De Foix lo antiq hostal. No y avrà villa ni paratge
s’en anel en Aldezira soccorrer al dit seti.
Eten aquel mieg que lo dit comte de Foix
En Espanha ni Portugal, fot anat en Aldezira, com son filh Febus lacie- En Armanhac ni en Roergue, yament se portasse el jovenilment en la ardor Ni als monles de Cantal, de sa joventut, ma dona Alienor sa mayre lo En Gasconha ni en Comenge :
Sono tros d catalh, | reproçava et era corrossada de sa maniera, et Quar son nascut en tal planneta li disia com s’en sieg : Et fortunada constellacion, | Que per totas partidas del mon Bel filh, per que as ton coratge De mi serà feyla mencion. Et voluntat en jovenessa ? De mi, pay, no afats doptansa à Regarda à cels de ton linatge Ni aviats lo cor racos, Com son cstats de gran proessa. En Diu he ferma speransa Tu as ennemics en planessa Que m’ farà estar joyos. Plus que no son lops en boscatges | De nostr’s ennemics ayré yengansa Et sian à prima o à la messa Et los faré estar iros. | Tots temps pensan sus tos dampnatges. Asprament ab cops de lansa, Los metcré de cap en jos. Respon Febus à ma dona Alienor sa mayre. Non n’i avrä de si aut coratge Jo no los fassi sospirar, Ma dona, no vos donats tristessa, Ni malavilla, ni vassalatge -Quar jo he lo polit plomatge. Que no los fassa aterrar. Jo fac so que plats à jouenessa, Et si volen aver del nostre, | Quar atal es son usatge. Jo los aixi ben defendré Febus suffrit trop grand oltratge Fortament ab punta de lansa, Quant el era en sa enfantessa. De aut cor if respondré. Puix fot tant pros et tant save Et ara! son en enfantia ; Que metct sos ennemics à ottranss.
* Maintenant, Lo dit mossen Gaston lo Pros, comle de
PAR MIGUEL DEL VERMS
Foix , estan en lo dit seli, fazen armas contra los enfezels, prenguet mal de que morit. Et la companbhia de crislianisats que tenian lo seti, quant fot trespassat de vida humanal, diziat atals paraulas :
Benazeit sia Diu Nostre-Senhor, Quar Foix pren hoey gean honor, Quar per la gent cristiana
Per qui Diu pres cara humana Aquest hom tant hondrat D'aquesta vida es trespassat.
En après. lo cos deu dit pros comte de Foix mossen Gaston, per la siena nobles gents que avia menada , fot portat al monastier de Bolbona ; et aqui fot honorablament sebolit.
GASTON FEBUS,
Treze comlie de Foix.
En après lo dit GASTON FEBUS son filh fot comte de Foix. Et ja sia que en sa joyerftut, cum dit es desus, fos lassive et movible, de pauc en pauc , per los amonastaments de ma dona Alienor sa mayre et de sos amics, el se amende el comenset aver vertut et noblesa. Et ajustet lola sa gentileza, et fec notabla armada ab la qual anet en terra de Prussia et fec grans armas. Et en aquel temps, cum ma dona la duquessa de Normandia et Dalphina de Viana, que apres fot regina de Fransa, era assetiada per los Jacomars et gens vilanios, la qual regina lramelet sos embayssadors et messagiers al comte Febus, estant en Prussia. Et per scriut l trametet com s’en sieg :
Lassa ! sire, que farem nos
Tots en morts et hontis?
Comte de Foix, jo pregui vos, Puis que Diu vos ba assi tramis En terra de Prussia, per esser pros, Don v’en retornats, mon dos amics, Et fets vos que lo vostre secors
Nos gart de nostres ennemics.
Cum lo comte Febus responet à la regina , en la forma que s’en sieg.
Par ma foy! ce ne son que vilains!
No vos dobtés pas, ma dama,
Quar je vos juri, per mon ama !
Que non seran tots vius deman,
Et si je meti ma lanza en man,
Jo prometi à la res que plus ame !
Que seran de mort tant prochens Com es del blanc carbo la flame.
‘ À la chose que j'aime le plus.
st
Aquesta resposta feyia, lo dit comte Febus feyts per luy assalts, armas el estorns en la dita terra de Prussia, de la qual, à la requesta de la dita regina s’en penset de retornar prestament per anar soccorre à luy contra los dits Jacomars. Et cum fol pres à la dia regina , fet saber sa dita venguda ; et li ensenhel la ensenha que fesse contra sos ennemics , s0 es assaber : Febus avanf!
Et cum lo dit comte Febus, am tota sa nobla eompanhia fot aribat una neyt pres del dit set, on se melel en embosca, venent la hora matu- Uinal, s0 es assaber davant l’alba de lo jorn, en la qual voluntier vol hom dormir, los dits Jacomars eslans en lerra endormits, asso vezen la dila regina ad aula votz cridau, del som d'una tore en fora , la ensenha à luy ensenhada, com dit es, per lo dit comte Febus , s0 es assaber : Febus avant ! Febus avant ! La qual ensenha los dits Jacomars non entendian, ni per aquo no manqueian de lor dormir, ans estavan volcats en lerra com los porcs al fangos, si que lo dit comte Febus fol ben pres del dit seli, et la dita regina cridau com dessus : Febus avant! El no remens dizia alsdits Jacomars s0 dejos :
Fugels, vilans Jaques, fngets
Quar lo comte de Foix Febus Vos vien dessus ;
Qui assi vos ets ajustats
Contra mi, à la mort ets venus.
Et si tantost non fugets
Los tots serets confus;
Et la mort vos es prochaine
Et del tot serets desceus.
Et per aquo lo comte Febus, am tota sa noblesa et notabla armada que menaya ab si, al lonc et al travers del dit seti donet contra los dits Jacomars, que tots los metet à l’espaza com à Yilans, que petit ne demoren.
Etlevat lo seti, la dila regina fot fora de perilh et estorta de la ma dels vilans, et fec gran festa al dit comte Febus et à totas sas gens, regrassian à luy la bona voluntat et tres noble secors que li avia feyt. Et agut parlament per alguns jorns et festeyat se am la dita regina, lo dit comte Febus am totas sas gens repartiet et s'en tornet en sos pays et comtat de Foix.
Gesta de la guerra de Anglaterra et de Fransa.
La mayre del rey d’Anglaterra fotsor del bon rey de Fransa, lo qual morit sens heretiés: et
sobrevisquet la dita regina d'Anglaterra, sor del dit rey de Fransa, et Phelip de Valoys, filh del comte de Valoys, frayre del dit bon rey de Fransa. Lo qual Phelip, filh del dit bon comte, fot feyt rey de Fransa el succesit lo reyalme, tractant lo comte d’Artoys et contrastant lo rey d’Anglaterra filh de la dita regina; lo qual disia que à luy $e apertenia lo reyalme de Fransa per sa mayre; et per so commenset la guerra.
Et l’an mil CCC et quaranta, lo rey de Anglaterra passet en Flandra, et metet lo seti à Tornay ab quinze milia homes combatans; et lo rey de Fransa no se auset combatre. Et d'aqui enfora lo reg d’Anglaterra s’en tornet sens conquerir lo loc.
Item. L'an mil CCC et quaranta sieys, lo dit rey de Anglatarra autra vets passet en Normandia ab sas gens d’armas, intrant per lo port de li Foga! ; et combatet se am lo rey de Fransa davant loloc de Carsi®. Empero lo rey de Fransa fot esconfil et vencut; mas escapet et fugit ; et perdet de sa gent tanta que no ha compte. Et lo rey d’Anglaterra se partit d’aqui, et anet metre lo seti à Calès, on estet hun an cumplet ayans que pogues avyer lo loc. Et à l’endarier aguet lo loc per fam, et s’en tornet en Anglaterra. |
L'an mil CCC sinquanta et sinq, lo princep de Gala, filh del dit rey de Anglaterra, ab lo comte Darbi, passet en Gasconhia per far guerra ab lo rey de Fransa. El passet davant Tholosa; et d’aqui enfora à Carcassona , et à Bezëès ; et fazia correr et sautar et pilhar et affogar lo pays ; et d’aqui enfora en Fransa. Et se combalet am mossenhor Johan, rey de Fransa, filh del dit rey Phelip; et fot esconfit mossenbor Johan, et pres per lo dit princep de Gala. Et fot menat à Londres d'Anglaterra on morit, feyla patz et accord entre los reys assi que lo Dugat* demoret al rey d’Anglaterra. El princep pres la possession et, la tent sinq osieys ans. Et demouret rey de Fransa Karles, filh del dit rey Johan,
La guerra et destrossament del rey de Malborca.
En après, penden lo terme de la vida del dit
‘La Hogue en Cotentin. Voyez mon édition de Froissart, tome Le, p. 218.
3 Crécy.
# Le duciié d'Aquitaine.
CHRONIQUES BÉARNAISES
mossen Gaslon, comte de Foix, nomnat Febus, he volgut metre, hieu Afiguel del Verms, en lo presen libre, en gesta, s0 que fet en son temps.
Primerament l’an mil CCC quaranta et sinq, lo rey de Malhorca fot desheretat per lo rey d'Aragon, el per consentement desos pobles, per las oppressions et greuges que lor fazia contra lors costumes ; et fot esconfit et mort en batalha en Malhorqua; et son filh pres et naffrat, lo qual fot menat à Barselona ; el aqui estet hun temps en prison forta, mala et estreyta. Eten après trenquet la priso et s’en fugit ; ct passet à Merenx, on fot seguit am gran siegui de Barsalona. Et l’agueren atent, mas que hun home de Merenx , apelat Bo-Filh, per so que sabia que lo comte de Foix Febus l'amava, l’amaguet' dins lo castel de Merenx, on fot seguat per la gent del dit siegui; mas nolo trobaron, aixi l’avia amagat et escondut lo dit Bo-Filh. Et après lo averen seguit entro* à Ax, et quant viren que no lo trobavan, s’en retorneren arrier. Etquant agueren passats Merenx, lo dit Bo-Fiïlh, après petits jorns, secretement lo alarguet et li det via enla à Ax. Et aqui secretament se recreet per algus jorns; et après s'en anet enta à Avinho, et pres la regina de Napols per molher.
En après, l’an mil CCC setanta et quatre, lo dit enfant de Malhorqua qui era escapat, lo qual se tenia per rey de Malhorqua, fec guerra al rey d'Aragon et entret en Rosilho am sinq cents lances; et metet lo seti à Villa-Franqua de Conflent, et l’acombatet, et d’aqui enfora devant Barsalona, on hestet hun mes complit que à res no li auset yssir defora. Et d'aqui enfora s’en anet en Urgel on estet hun temps ; el per la fam que y era, s’en passel en Castelha per aver secors. Et la marquesa sa sor era ab luy. Et aqui lo dit rey de Malhorqua morit. Et la marquesa sa sor s’en tornet per Navarra ct per Bearn, et s’en anet en Avinho. Et aqui ela fl
| donacio al duc d’Anyo* del realme de Malhor-
qua et d'autres s0s dreyts.
De la guerra de Foix et d'Armamhac
Après lolas aquestas causas, com lo dit come Febus, à causa de la dita guerra de Anglaterra
1 Le cacha.
4 Jusqne.
3 D’Anjou.
PAR MIGUEL DEL VERMS
et de França agues passat pro perilhs et dampaatges, non obstant lot asso, lo comte d’Armanhac fec manipolis secrels et alianses am le comte de Comenge apelat Marin, cosin del dit comte Febus, am lo senhor de Lebrel!' et am d’autres contra lo dit comte de Foix, per fer à luy guerra, la qual comencet. |
L'an mil CCC sexanta et dos, lo comte d'Armanhac amasset grans gens, trops mes que lo comte de Foix. et se pensava aver maior fortuna et victoria que lo dit comte de Foix. Et parlava per si meteys ab la dita fortuna , cum s’en s1ieg :
Dona, hieu ay per mon saber Del pays lo governament,
Et ay ab mi tot mon poder De cavalhiers et d’autres gens.
Jo ay Comenge ab son deber, Et ay la Lebré* ben corrent, Dona, per 50 ve a destruzir Foix et Leta sa gent.
Quar no te demande res plus, Ni aur ni argent,
Mas que hieu pusea
Cumplir mon talent®.
Fortuna respon à Armaobec.
Tu pensas conquerir Fortuna Per barat et per trécharia, Et te pensas que jo sia nuda Et del tot endormida !.
Si pensas que jo sia nuda,
De justicia no son nua.
Ve te assi la jornada venguda Que ta tricharia es fenida.
Lo comte Febus estant en son logis, am fota sa gent, la neyt davant la batalha, com fot endormit, vit en sompni hun home blanc que li fazia mot bela cara et rizent. Lo qual , se dits, era sent Voluzia de Foix*.(Etper memoria del dit sompni et visio, per devocio del sent, ordonet que cascun an, en la neyt de la sua festivitat, fos illuminat lo seu cors sent à la gleysa de Foix de una torcha de cera de tres libres ; et aixi s’es observat et se observa cascun an com lo dit comte Febus lo ordonnet.) Et li era avist que Armanhac li venta de tras; et lo home blanc hi virava las esquinas et no “volia
‘ Albret.
3 Jeu de motssur Zebret, nom de la famille d’Albret, et a lebré, le lièvre.
5 Ma volonté.
4 Saint Volusien , le grand patron du Béarn et de Foix.
entendre à luy; mas parlava am rente et L dizia com s’en sieg :
Filh, levals sus, quar temps es Que vos prengats lo gran honor, Que hom no es al mon vivent, Am paucas genls prengues maior.
Tost armats vos, no dobtels res !
Anats avant encontra lor,
Quar d’Armanhac et de sas gens Vos faré hoey senhor.
Et feyt lo dit sompni, lo dit comte Febus se despertet et menet gran rigor en si meleys, cridan fort ,amonestan lota sa gent aperlament fossen armats et à cavalhs. Et disset à s08 valadors et autras gents : que Armanhac li avia rompuda la patz jurada et li volia presentar batalha , confortan tolas sas gens que no dobtassen de res, quar avia bona esperansa en Diu et en son bon dreyt. Et feyt lo dit parlament, et arrengada la batalha de sa partida davant Launac, esperan lo comte d'Armanhac am sas gens, tota hora ab grant ardimen et allegranssa confortava sas gens et dizia :
Jo he per me mon bon dreyt; Alxi fermement jo lo crey; Quar jo he gardada per entier La patz jurada per ma fé.
Ardidament sia sobre mi, Quar jo veulh estre lo primé; Jà no metré lo pé arré,
Per duc, per comte, né per rey:
Lo comte d'Armanhac vent am tola sa gent en batalha arrengada, et se assemblet am la batalha del comte de Foix aixi et en tal manera que de cascuna partida se feriren. Et ja fos que lo comte de Foix agues petita gent à esgart del comte d’Armanhac que era en gran nombre, mas la del comte de Foix eran bona gent, habils en armas et à luy fizels, et feriren asprement contra la batalha del comte d'Armanhac.
Et myausan! la adjutori de Diu, et de l’home blanc que lo comte de Foix se vezia davant, per lo bon dreyt que avia etla bona querella, lo dit comte de Foix conquistet la batalha et vincet son ennemic lo comte d'Armanhac et tols s0s aliats. Et lo dit comte d’Armanhac vencut s'en penset fugir et amagar* per los boscatges ; mas Diu permetent, hun cavalhier de Alamanha,
‘ Moyennant.
3 Cacher.
apelat mossen Anse!, lo qual avant de la batalha anavya visitar la bazelica del baron sent Jacmes en Compostela, la gent del comte d'Armanhec destrossen al dit cavalhier; et com s’en anes al comte d’Armanhac, que lifes restituir et tornar la destrossa, com el fos romieu? et no fos de guerra, no lo volguet ausir ni à luy fer restituir la destrossa ; mas lo dit cavalhier, qui avia ausida la noblesa et notable franquesa del dit comte de Foix, Febus, no agut autre recors sino que à Diu et al baron sent Jacmes de la siena querelha, et del remonlament per complir son viatge al dit comte de Foix, al qual personalment se presentet simplament , en paubre cslat, per so que era estat destrossat cum dit es. Et monstrada per lo dit cavalhier sa querelha et destrossament al dit comte Febus, per luy fot recebut et festeyat noblament et honorable. El li fec donar aur ct argent, et le remontet de cavalgaduras per complir son viatge. Per lo qual remontament el le complit. Et com s’en retornava, com la fama fos divulgada per tot lo pays, et lo loc on la batalha se devia fer, lo jorn et la hora de la batalha, quant fot conquisa et fenida , et lo comte d’Armanhac fugia en hun bosc, am cors de cavalh , empero lo dit cavahier d’Alamanha que las gens del dit comte d’Armanhacavien destrossat, li fot à l’encontra, et arrapet lo dit comte d’Armanhac que no l'en laxit anar , jassia que el lo pregava al dit mossen Anse, Alamanh, que lo lexasse.
Et li dizia en la seguent maniera :
Compans, jo te pregui que tu
Mc ottreyes que te requeri esta vels, Que tu no me empache la via.
Laxa me fugir en aquest bosc; Quar si tu vos de ma moneda,
Jo te daré aur et argent lantost.
Ette promels, on que jo sia,
Que jo te seré car amic cortés.
Et asso dit per lo dit comte d’Armanhac al dit Anse, cl li responet en la forma que s’en sicg :
Trop fesats onta à vosire linatge De fugir tant vilanament;
So es natura de porc salvatge Et non pas de honorabla gent.
Los raynarts estan als boscatges, Ft los Jarros que van panan.
Ara sia Dius à mon dampnatge Si vos anats plus ayant.
4 Hans.
4 Pélerin.
CHRONIQUES BÉARNAISES
Aquestas paraulas ditas per lo dit mossen Anse, son ben notadoras, com lo dit comte d’Armanhac qui, ab tant gent era aqui ajustat, am grand valadors de sa part, no aguet denguna vertut, ans s’en fugia am gran cors, am lac oa jos lo ventre, com fac lo raïnart. Etmenet lo davant le comte de Foix, qui de luy avia aguda la victoria, tot confus et espaordit ab paucas de vertuts et flac coratge. Lo qual comte d’Armanhac parlet am lo comte de Foix Febus, com s’en sieg :
Febus, jo té tort, bé lo sey; , Et si no m'en podé escondir,
Quar, trop gran temps ha, no finé
De perpetrar à tu ontir.
Don las! caylieu! gran paor he
Que breument me fasses morir,
Ho en prizo, quar he merit,
Com hun meschant lonc temps languir.
Responet Jo comte Febus.
Puix que Diu aixi per sa merci A mi donat si gran honor,
Vos no morirets pas en est jorn, Ja sia que trop l’avets servit!.
Mas penas vos faré soffrir,
Quar vos metré en alal tor
Que rez, duc ni emperador
No vos veyran ni jorn ni nyt.
Conquisa la batalha per lo dit comte Febus, et à luy dada la fé par los valadors del dit comte d’Armanbhac, aquels et lor mestre, com prisoners esconfits , foguen menats al comtat de Foix, et tots los castels en foren garnits. Et lo comte d'Armanhac fot menat et metut dins lo casiel de Foix; eta près, lo comie de Comenge ; eton lo dit comte d’Armanhäc estet gran temps, entro que aguet pagada la finansa, et lo castel de Mascras fot açabat. |
Et per memoria valadora del dit coms d'Armanhac et dels autres s0s valadors presoners esconfits , fot feyt lo segueht metre :
L'an mil cec sexenta et dos,
Lo comte de Foix valent et pros, Ajustat am sa baronia,
En dezembre, lo sinque dia, Preny en batalha campal Armanhac son ennemic mortal Et de Comenge son cosin,
Lo comte apelat Martin.
Et après lo comte de Mont-Lazur Que y era per son mal azur,
Desservi, mérité.
PAR MIGUEL DEL VERMS
Et pres lo véscorate de Fesensaguet, Et de Labrit! tot lo tropet;
Et pres lo senhor de la Barta.
Et liges mes? ayant à la carta:
Que lo comte de Foix Gaston Pres lo senhor de Fieumarcon, De Barbasa mossen Manaud
Et mossen Pey de Montaud, De Tarrida mossen Bertrant, Et l’autre son frayre plus gran, Et mossenhor Lorc et Lorcat
E mossen Vezia de Jumat,
De Santeralha mossen Poti,
Et mossen Giraut de Pauli.
Memoria de las companhias.
L'an mil CCC sexanta et sieys las grans companhias fes la gran rotaria; el capitanis de gens d’armcs vengueren en Gasconha per lors metesses®; et sens totas rasons fazian guerra à totas gens, anan per lo pays, pilhan et rauban; et prenian et conquistayan trops de locs ; et destrossayan.
Memoria de la guerra de Castella.
En l’an mil CCC sexanta et sieys dessus dit, comenset guerra en Castella entro lo‘rey En* Pedro que era rey de Castella ab Henric son frayre bort”, comte de Tarasquamera* que li fazia guerra. Et lo princep de Gala de Bordeu en fora passet en Castlella à secors del rey En Pedro, et hat aqui batalha. Et lo princep de Gala vencet al dit comte &e Tarastamera, lo qual s’en fugit en Bearn al cofnte Febus, et d’aqui en fora al rey de Fransa, am qui estet tot l’estieu. El après, l'an meteys, enta Martro’, lo dit comte Tarastamera tornet en Castella et passet per Andorra et per Palhas, et fec guerra al rey. Et gran partida dels gentils foren ab lo dit comte de Tarastamera; et fazian partida per el, et lo receberen per senhor, per la gran offensa , opressios et noyelletats que lo rey lor fazia. Et mes lo seti à Toleto; et lo rey, vezen que los gentils li fazian parlida, amasset gran gent de cristians et de Moros ab los quals venia levar lo seti. Et lo comte de Tarastamera li
* Albret.
8 On lit de plus que.
3 D'’eux-mêmes.
4 En dans les langues catalane et limousine répond au don des Castillans.
5 Bâtard.
6 Transtamare. — ? La Toussaint.
venguet à l'encontre, et va esconfir al rey et à tota la gent. Et lo rey s’en fugit en hun castel trop fort, et aqui fot assetiat per lo dit comte; et après fot pres lo dit rey; et lo dit comte li fec estremar lo cap. Et en aprés lo dit comte fot coronat et recebut per rey. Et regit com rey, sens tot contrast.
Memoria de las eausas seguens.
L'an mil CCC setanta et set, las gens del dugat de Guiana, specialement lo comte d’Armanhac et lo senhor de Labrit et tots aquels que eran de lors sequellas se appelleren deu rey d’Anglaterra et del princep de Gala al rey de Fransa, de algus greuges et imposicios novelas que lors fazian. La qual appellacion recebet lo rey de Fransa, et cilet lo rey d’Anglaterra à responre à la appellacion. Lo qual no comparit, quar dizia et affermaya : que la haula senhoria et bassa et lot lo haut ressort et lo appel era sieu, segon la patz et l'accord. Et la gent del Dugat appellans dizian : que l’apel era lor ; et no pax del rey no el podian ordenar ni alienar ; quar d'aquels que s’apelan es l’apel et non d'autre. Et meteren se en salva-garda en la ma deu rey de Fransa. Et per esso comenset la guerra entre lo reg et las grans companhias. Et se partiren los uns ab lo rey de Fransa, et los autres ablorey d’Anglaterra. Etcomensaren à fer gran guerra. Et lasbets!, lo comte d'Armanbac et lo senhor de Labrit, et d’autres senhors, villas et locs, qui davyant se eran feyt Engleys, se viren* et se feren Frances, et leyxen lo rey d’Anglaterra à qui aven feyt hommatge.
L’an mil CCC setanta et dos, après Martro”, lo Leonatt duc de Lancastre, filh deu rey d’Anglaterra , ab grans gens d’armas passet la mar, et s’en intret en Fransa, et corret tot lo pays. Et vent davant Paris, et passet en Alvernhe ; et se tornet à Bordeu, quar no trobet home que li presentes batalha. Ni fec denguns autras besonhas, ni pret dengus locs, ni metet seti en denguna part, quar los locs et villas eran enfortefits , establits et deffensables et ben provezits, que. agueren feyt grans resistansas; avants perdet la maior partida de sas gens per fatiga et per malautia , et s'entornet en Anglaterra. |
: $ Alors. —!Tournérent.
SLa Toussaint, 9 Lionnel. : 1 ,
Ilem, Après, lo duc d'Anyo et lo duc. de Lancastre demoreren en patz, entro l’an mil CCG setanta et hoeyt; en lo qual an lo duc d'Aayo metet seli à Basat on eran los Engleys, et ab finansa s’en yssires. Eten après, la maior partlida del Ducat se renderen Frances,
La guerra de Foix, d'Armanhac et de Comenge.
L'an mil CCC setanta e sinq morit lo comte de Comenge, mossen Pey Rogier, marit de ma dona Johana comtessa, demorant una filhela petila que se dizia heritiera. El mossen Gaston, comte de Foix, dit Febus, filh de ma dona Alienor de Comenge, com la plus propda, dizia
etaffermava: que filha no devia heretar, et que à
luy se appartenia lo comtat de Comenge, com à home, segon la ordenansa et testaments des comtes de Comenge passats. Et la comlessa dizia lo contrari : que am ella et sa filha s’apertenia de dreyt y de costuma. Et per asso comensel la guerra. Et lo comte d'Armanhac et Jo senhor de Labrit, ennemics de l'ostal de Foix et de Bearn, s’en lrayerseran et eslaren valadors de la comtessa de Comenge.
En l’an mil CCC setanta e sinq dessus dit, en la sepmana de Sent-Valenti, lo dit comte Febus partit de Morlas am tota sa host, on era lo senescale maior de Gasconha, Engles, et losenescale de las Lanes!', Engles, et mossen Pey Arnaut de Bearn, capitani de Lorda per los Engles, et los Bcarnes et algus Bigordas. Et eran entre tots ben sept cens homes d’armas et ben mil homes à pé, per venir en Comenge et per demandar lo comtat de Comenge, et tractar matrimoni de Gaston, filh de mossenhor lo comte de Foix nomnat Febus et de la dita filha del comle de Comenge. Et lasbets fec aportar ab si la ossa del cors de ma dona Alienor sa mayre, que era sebelida per lasbets en la gleysa dels frayres predicadors de Ortes, lo qual aportet ab tota ladita companhia de gens d’armas , et de gens à pé entro al monaslier de la Habundancia- Diu, autrement apelat de las Salencas, on se era laxada en sa vida. Et fot sepollorada honorablement en lo dit monastier de las Salencas, 10 qual el meleys avia feyt et ordonet à perpetual memoria de luy, et feyt dotar à son dit filh de rendas.
Et lendema que ma dona fot ee. lo dit mossenhor lo comte Febus periii d'aqui et anet
* Landes,
CHRONIQUES BEARNAISES,
à Murel per aber parlament ain la cormlessa de Comenge per lo matrimoni jà dit; et parleren ensems sus le pont de Murel, la barrera en mieg. Et se espartiren sens acord, quar lo comte d'Armanhac se traversel en mieg et volguet la filheta am de son filh. Et d’aqui en fora lo dit comte de Foix! s’en anet entro Maseras am (olas sas gens, et après s’en anet à Montesquieu de Volvestre; et d’aqui en fora fec guerra en Comenge ; et pres Sent-Julian per forsa , et se renderen à luy.
Item. L'an dessus, hun jorn d’abril, mossen Manaud de Barbasa, capitani de Comenges et dels Armenhagurs, que era valador de la dite comtessa de Comenge, prenguet Montesquieu de Volvestre, hun matin cus l'alba, per escalament. Et la gent de là que pogueren s'en fugeren ; et las donas foren relaxadas. Mas els tengueren lo loc et lo pilheren, et y metegueu establiment. Et romanguet® capitani Bernadet de Labret. Et Peyrot de Galhart prenguet Gozens* aixi meleys per escalament; et las gens s’en fugeren. Lo quel loc de Gozens es près de Montesquieu.
Item. En lo mes de juli, loditmossen Manaud, plen d’enveja‘et de iniquitat, ab los Comenges de l’establida de Montesquieu, d'aqui à cent et sexanta lances, per la serra dessus Panuas’, descendet bas et passet al pont de Calop. El los siens corredors passarer ad Almans:, el d’aqui enfora correren entro à Bolbona. Et lo dit mossen Manaud, quant fot à Montaut, los Foixens et los de Lorda, et los comunas de Pa- Hmias, on era mossen Pey Arnaut, lo agueren aconseguit et dat darrier à Montaut, et aqui feren feyts d'armas. Et mossen Manaud fot pres per los Foixens et naffret malament, am xxv homes d’armas am luy. Et aquy fol menat à Montaut lo jorn meteys, et puis à Pamias b dimenge après, en lo castel ; et après menat al castel de Foix. Et son filh, mossen Manaud, et lo senhor de Menaduc, et Ralon de Vandorra, et un Tibaud, Armanhagues, ensems arm lo dit mossen Manaud, demoreren en lo dit castel de Foix per hun gran lemps.
Item. En lo dit an, lo dit loc de Montes-
{ Le comte Gaston Phebus
£Resta.
3Saint-Gaudees.
4 Envie.
# La montagne au-dessus de Pamiers.
*Saint-Amand.
PAR MIGUEL DEL VERMS
aies ii mes à finence, de res melia franx ; et layxeren lo loc.
Jtom. En l'an meteys, et lo mes d’aost. lo senescale de Gasconha am los Bearneses metet lo seti à Bersalona d'Armanhac. Et estet equi entro al dissapte d'avant Sent-Miguel de s<ebembre. Et après Sent-Miguel de setembre; los Armanhagues prenguen Caseres de Marsà à mieya neyt; en lo qual loc eran totes las cavalgaduras et los joyeus del senescale de Guane et de lota sa companhia dels Ingleys, et tenian lo seti al dit loc de Barsalona d’Armaæmhac. Lo qual senescale de Guiane se levet del seti et se mettet d'avant Caseras de Marsà er tota sa gent; et los Arnranhagues se renderen al dit comte Febus que era véngut al dit . seti.
Item. En l'an mil CCC setanta et hoeyt. lo Xav jorn de may, que era di-vendre!, los borts de Comenge et mossen Menaduc ab algus Armankagues prengueren la comtessa de Comenge et sa filha en lo loc de Murel, et lo castel et la villa, et doneren la dita fha à Johan d’Arma- #shac, filk del comte d’Armanhac.
La patz del matrimoni de Foix et d’Armanhac.
L'an mil CCC setanta et hoeyt, lo di-mars* à enze d’abri , entre Ayreet Barsalona , fot feyta la patz entre mossenhor lo comte de Foix et lo come d’Armanhac ; et fot jurat lo matrimoni de Gaston et de là Mha d’Armanhac, son nom madona Beatritz, vulgarment appelada La Gaya Armanhaguesa. Et lo di-mars après, à xvij d'abril, lo dit Gaston et La Gaya Armanhaguesa auzerem messa en Armanhac et feren las nuptias en lo loc de Manset. Et no avia am Goston que üj cavalhiers et setze escudiers.
Com lo comte Febus fot governador de las tres senascalsias, et de sa querela am lo duc de Berry.
L'an dessus, eslan lo comte Febus, Lo rey de
Fransa Karles morit. Et fot governador la
dit comte de Foix Febus de las tres senescal-
sias, so es, de Tholosa, de Carcassona, et de |
Belcayre. Et per lo dit governament bailhar, vent al dit mossenhor lo comte de Foix en Bearn hun cardenal.
Item. L'an après, l'an mil CCC setanta e nou , lo dit mossenhor lo comte Febus pres en garda lo comtat de Bigorra.
L'an mil CCC et hoeytanta, lo jorn de r'Ape-
Vendredi. — ? Mardi.
ricron, bo eormte Fébes venguet de Bearn enfora el comtat de Foix am mil homes d’armas ; et pres per amparansa' Tholosa et las senescalsias de Carcassona et del Belcayre à las requestas de las comunas, et s’en anet à Tholosa et fit son hostal à Sent-Subra ; et aqui lo receberen per capitani. Et renhet governador per tol aquel an. Mas per so que orgulh, enveya et conveytisa son frayres, el razitz de tois mals, l'an aprop mil CCC hoeytanta e hun, lo duc de Berri, oncle de lo rey, ad instigacio et importuna et inveyosa prossequicio dels comtes d'Armanhae , de Comenge, de Labrit, et de tota lor sequela, se ingeril loc-tinent de rey; et venguet à Aïbi, après la Nativitat de Sent-Johan-Babtista, per contrastar al dit comte de Foix Febus, et per fer contradictio à son governament. Et aqui meoleys, en lo mes de juli, l’avesque de Langres en Fransa et mossen lo Galoys Ysalguiet de Tholosa foren tractadors entre lors el acordadors ; et feren ab lo duc de Berri que lo dit comte de Foix Febus anes à parlament al dit duc à Carcassona ; et prengueren hun delay de venir en assemblament et parlament ensems, Et pendent lo delay, la gent del duc de Berri, la sepmana d'avant la Magdelena, correren Lauraguës, et rouberen, et pilheren, et s’en lornaren am lo pilhatge entro Rabastens d'Albigès ; et aqui foren aconseguits, lo dimengs vigila de la Magdelena, per la gent del dit comte Febus, et del capdal de Bug, et del senhor de Duras, et per les Foixens el Bearnes, et per lo comte d’Alzona, et per lo conte de Cardona et per Rogier de Palbar , et per Tristan de Castelbon el Alvari de Rabastens.
À hora de soleilh levant, se ajusteren ct feren grandas caramussas ; et se feren grans morls. Empero foren vencuts las gens del duc de Berri. Etlà moriren de la siena part, vij homes d'armas et ij millies pilhars ; et foren pres sept penons del dit duc de Berri, losquals, ab d'autres personiers , foren menals à Maseras al dit comle de Foix Febus, entro al nombre de dets capilanis. Et lo bastart de l’Audorra fot personyat en la dila scaramussa.
Et lo dissapte, à tres d’aost, foren amenats al caslel de Foix dos capitanis:; lo hur avia nom mossenhor Tristan et l’autre Miehili. Et fore» metuts al fons de la torre en fers, en cadenas, et en manolas ; et al castel de Varilhas lo baslart de Savoyas, el lo bort* de Caseras ; et al
1 Il prit pour protection, secours. — * Bâtard
castel de Pamias lo Negre de Valencia am los maiors de sa sequela ; et à Maseras hun capitani appelat Benazit, am tota sa sequela.
Gran proces y aguct entre lo dit comte Febus et lo dit duc de Berri et tractament entre lors, que seria lonc per scriver. Empero lo duc de Berri non s’en tornet sens pensament ni sens resposlas.
Per lo proces d’amont dit apper : que la professia d’amont dila per lo comte pros, mossen Gaston, quant volguel anar en Aldesira, avisant son filh Gaston nomnat Febus, fos avisat que trop inimics agucra', venguet en elfeyt. Mas, per la gracia de Diu, lo dit comte Febus à lots fit resistencia ; else deffendit baronilment per la gracia de Diu, el de Lols aguet victoria. Et encara demoret en debat entre lor, entro après que aguel acord entre els. Et fot feyt à Nostra- Dona de Marselha, cum s’en sieg.
La palz et l’acord del comte Febus am lo duc de Berri.
L'an mil CCC et hoeytante et hun*, lo quart jorn d’aost, mossenhor lo comte de Foix Febus , partit de Maseras per anar à parlament am lo duc de Berry ; et abia ab s1 2,000 homens d’armas. El s’aloget sus la plassa davant Limos; et lo duc de Berry s’aloget à Cuissa, que es de l’archevesque de Narbona Et lo di-jovis* après s’ajostaren à la glesia de Nostra-Dona de Marselhia; et aqui se firen gran festa ; et firen patz, ct ausirent messa, et partiren lo cors de Diu ab dus‘; et sus l’acord del regimen prenyaren quinze jours que fossen à la Pomarede. Empero no se tenguet la jornada.
Et après, lo di-lus”, en 1x de setembre, lo duc de Berry vent à mossenhor lo comte de Foix Febus à Maseras ; et lo dit mossenhor lo comte li yssit entro à Canenes. Et aqui se fi- * ren gran fesla sus l'encontre ; et s’en venyerent ansems à Maseras. Et lo duc de Berry s’aloget al castel de Maseras ; et lo dit comte de Foix se aloget à La Grange. El lo dit comte fec grant festa et grant honor al duc ; et se partiren amics et en bon acord.
5 Ll a cité cette prophétie en parlant du père de Gaston Phébus au moment de son départ pour. Algésiras. 2 1381.
5 Jeudi.
lis communièrent de la même hostie.
Lundi,
CHRONIQUES BÉARNAISES
Memoria de las Communas de Mont-Pellier,
L'an mil CCC setante et nou, le di-mars’ d'avant Martro*, la communa de Mont-Pellier aussiguet* et metet à mort lo senescale de Belcayre, et le cancellier de lo duc d’Anyo, et maistre Arnault de Lar, garde del sagel de so meistre, et trops d’autres officiers del rey de Fransa , entro al nombre de cent officiers, per las oppressions que fazian per rey de Franza. Et après, l'an mil CCC hoeytantes lo duc d’Anyo am grans gens d’armas venguet al loc de Mont-Pellier : et tractat lo cardenal d’Albano et lo conseilh del pape per acord.
Et quant fot al loc, el pres la maior partida de las gens de Mont-Pellier et tot quant avian, contra l’acord. De que Tholosa et las autras ciutats se esmoveron fort contra luy, dobtan que axi fosse dels lors, per que tenian embarrals los locs et las ciutats, et no les leixavan intrar. Et sa molher la duquessa partit de Tholosa ab sos enfans soptament, et s’en anat en ciutat de Carcassons. Et las comunas trameteran al rey de Fransa, per fer querella del duc d’Anyo, per las imposicions et las destruccions que fazia en la terra. Per que el et sa molher, ab lors enfans, partiren de la terra et s’en tornaren en Fransa. Et lo rey , à la requesta ds las communas, trametet de part de ça mossen Bertrand de Claquin, conestable de Fransa, per capitani : et aqui morit per malautis.
L'an mil CCC hoeytanta et hun* morit lo rer Carles de Fransa que era de bona vida et honesta, et l'an meteys la comuna de Paris occiguet * trops officiers del rey per las imposicions.
Et l'an meteys, la dernera sepmana de mai, la comuna de Tholosa metet lo seti à Buzet, lo qual loc los Armanhagucs avien pres, per consentiment del capilani que era de Tholosa, et d’algus autres. Lo qual loc, de la dita comuna dens petits jorns fol pris d’assaut ; et morit lo capitani et los que sy consenlirent.
Après, d'aqui en fora averen ancora Barrien, près de Mont-Alban, on se era mes mossen lo
3 Mardi.
3 Toussaint.
4 Tua, du latin occidere,
1 Tua. “e
PAR MIGUEL DEL VERMS
Menadue, ab grans gens d’armas de Armanhagues-et de Comenjas. Et dins paucs dias, lo dit loc fot pres per la ost' de Tholosa, et aquels que eran dins s’en fugiren. Et fot deroquat lo castel. En après la dita comuna anet metre seli à Bozel, on eren Armanhagues et Comenjas, que corian la terra et d’aqui en fora fora fazian grans mals.
De la gran afection del eomte Febus per Lo rey de Fransa.
Es noladora causa que lo comte de Foix Febus , aguet trops et diverses ennemics enveyoso6, et se aguet ad ajudar et defender se ab unas gens et ab autras ; quar trop, ab la ma deu rey", li fazian guerra. Empero tost temps estet flzel al rey de Fransa, sens denguns re-
proch. Et per senhal et demonstransa de las
causas dessus ditas, lo dit comte Febus se figurava esser lebrier blanc del rey de Fransa, com le lebrier sia can amoros et gentil. Et per s0, en tropas de parts del ostel de Maseras, et en autres locs, fec pinher la flor de lis vestida de la corona real, ab hun lebrier blanc de cascuna part de la corona real, en significansa de humelita et de obediencia à la corona de Fransa. Et los lebriers blancs denotan vertadiera amor sens corrupcio. Et per s0 se figurava lebrier del rey de Fransa. Encara mes, la dita figura fes metre al portal de Foix, per lo qual hom geys à Nostra-Dona de Mont-Gauri. Per la qual causa se mostrava verladier sosmes ‘ deu rey de Fransa ; et lo metre al principal loc del comtat de Foix on pren son titol , so es saber à Foix.
L'an mil CCCetnonanta: lo rey Karles, payre del rey que hoey es, venguet de Tholosa ; et Jo comte de Foix Febus lo fec venir à Maseras, el lo aloget al castel, et aqui li fec gran fesla.
L'an 1391, lo primer jorn d’aost, trespasset de la vida present lodit comte de Foix Febus, sens dengun heret de son cors que fos legal ; quar Gaston son filh jà era mort. Et successit al comtat de Foix et à las autras terras, mossen Mathieu, vicomte de Castelbo, filh d2 l’autre vescomte son payre et de madona Girauda de Noalhas, cum plus propde de sanc et de linhatge.
* Armée. — * Par la main du roi.
? Sujet soumis. — * 1390.
* Pêre du roi actuel, c'est-à-dire de Charles VL!, sous quel fut écrite. cette chronique.
MATHIEU DR CASTELBO,
Quatorze comte de Foix.
Lo dit comte MATHIEU DE CASTELBO fot ricebut per comte de Foix. Et prenguet per molher la filha del rey d'Aragon. Et foguen novis' à Barsalona. Et à prop? lo rey d'A:
ragon morit, et lo comte de Foix fec guerra encontra los Cathalas, que demandava lo royalme d'Aragon per sa molher. Et fec ajustament de gens d’armas el de gens à pié. Et passet, après la festa de Martro:, à l’intrant de l’ibern, en Cathalonha ; et fec paucas de besonhas. Et à prop, lo dit comte Mathieu morit, l’an 1399, lo primer jorn d’aost, sens que heret no abia de soa persona.