‹ Choix de testamens anciens et modernes, remarquables par leur importance, leur singularité ouChapitre 54 sur 96 · TESTAMENT DE MELANCHTON · texte numérisé non relu

TESTAMENT DE MELANCHTON

Philippe Mélanchton (nom tiré du grec, par lequel il a remplacé son nom allemand Sckwarz^ Erde^ c est-à-dire Terre-^Noire) ^ est né à Bretten dans le Palatinat du Rhin, le 16 février i497- Il fit les études les plus brillantes, et posséda parfaitement les auteurs classiques grecs et latins. C'est lui qui découvrit et fit connaître la mesure des vers des comédies de Térence, que Ton croyait écrites en prose. 11 fut professeur de langue grecque à l'université de Wittemberg , et c'est là qu'il se forma bientôt une liaison intime entre lui et Luther, qui enseignait la théologie dans la même université. Les premières attaques de Luther contre l'Eglise romaine , loin d'altérer cette union, ne firent que la fortifier, et Mélanchton devint l'un des plus zélés disciples du réformateur. Mais il ne lui ressemblait en rien pour le caractère ; paisible et modeste , d'un esprit doux et tranquille , il n'avait rien du génie impétueux de son maître ; il haïssait les querelles de religion^

et même Ton voit par sa conduite et par ses ouvrages, qu'il n'était pas éloigné de voies d'accommodement, et qu'il eût sacrifié beaucoup de choses pour la réunion des protestans avec les catholiques. Quoiqu'il eût d'abord embrassé toutes les opinions de Luther, il ne laissa pas d'être ensuite zuinglien sur quelques points, calviniste sur d'autres, incrédule sur plusieurs, et fort irrésolu sur presque tous. On prétend qu'il changea quatorze fois de sentiment sur la justi^ fication, ce qui lui mérita le nom de protée d'Allemagne. On assure aussi que , dans le voyage qu'il fit en 1 539 , pour aller assister aux conférences de Spire, où il fit briller son savoir, il eut occasion de voir sa mère, et que cette bonne femme, qui était catholique, lui demanda ce qu'il fallait qu'elle crût au milieu de tant de disputes ? « Continuez, lui répondit son fils, de croire et de prier comme vous avez fait jusqu'à ce jour , et ne vous laissez point troubler par le conflit des disputes de religion. — Mais, lui dit sa mère , quelle religion est donc la meilleure ? — La nouvelle, repli qua-t-il , est plus plausible ; l'ancienne est plus sûre. »

Malgré cet aveu , nous allons voir par le testament de Mélanchton, combien il tenait à la réforme. Cette pièce est curieuse , en ce qu'elle peint bien le caractère de cet homme célèbre. On voit , malgré ses opinions erronées , qu'il a un fonds de religion très-prononcé , un excellent cœur, une belle ame, quoique ternie par le malheur des temps où il a vécu. Il écrivait beaucoup mieux que Luther ; son style est coulant , doux, agréable.

aoÔ TESTAMENT

Nous allons rapporter ce teslament tel qu'il est dans le Commentarius de Lutkeranismo de SeckendorfF, édition de Francfort et Leipsik , 1692 , m-fol., liv. lïl, sect. 21, § 78, p. 269. Mais nous nous contenterons de le donner en latin.

Testamentum Philippi Melanchtonis, sive Schwarz-

Erde (Terre-Noire). '

« In nomine Dei Patris , et Filii , et Spiritùs » sancti.

» Apparet, initio praecipuè condita esse tes- » tamenta, propter hanc causam, ut patres » relinquerent liberis certum testimoniuoi suae » sententiae de religione, quam volebant gravi » auctoritate quasi obsignatam propagari ad » posteros.

» Item 9 ut liberos ipsos ad eamdem sententiam » retinendam et conservandam obligarent , sicut » exempla ostendunt in testamento Jacob et » Davidis.

» Et quia testamenta continebant explicatas, » certas , immutabilesque sententias de doctrinâ » cœlesti, rerum magnitudo auxit testamentorum » auctoritatem.

» Quare et ego meorum liberorum et quorum- 4 dam amicorum admonendorum causa, volui » initio in testamento, et meam confessionem » recitare, et liberis meis praecipere pro officio » patris , ut in eâdem sententiâ constanter ma- » néant.

» Primùm autem ago gratias Deo patri domini » nostri Jesu Christi pro nobis crucifixi , condi-

» torî omnium rerum, quod me vocavil ad pœ- » nitentiam et ad evaugelii agnitionem, ac oro, » ut propter filium auum , quem pro nobis yoluit » esse victimam, mihi condonet omnia peccata , » me recipiat, )ustificet, exaudiat, et à morte » œternâ liberet : sicut credo verè facturum esse. » ]Nam ità jussit nos credere ; et impietas est , » pluris faceré peccata nostra quam mortem fîlii 9 Dei ; hanc antefero mcis peccatis. Rogo autem » . ut haec initia fidei in me Deus confirmet spiritu » suo sancto propter filium mediatorem. Excru- » cior quidem et meis peccatis et scandalis alio- » rum 9 sed antefero mortem filii Dei , ut gratia » exuberet supra peccatum.

» Secundo , affirmo me verè amplecti symbola , > apostolicum et nicœnum , et de totâ doctrinâ » christianâ sentire , ut scripsi in locis commu- » nibus et romanis ( Comment, in epist. ad  Romanos ) postremae editionis (i) , in quibus » explicatè de singulis articulis , sine ambiguitate

(i) Voici ropinion d'Erasme sur le Commentaire de Mélanchton in epistolain ad Romanos,

t Yenditur istic Commentarius no vus Philippi Me- » lanchtouîs in epistolam ad Romanos ^ in quo sibi placet, » et multa praeclarè dicta fatur, sed in multis displicet. » Torquet multa, arroganter rejicit Origenem et Àugus- 9 tinum ; non pauca transtulit. Legi quaternlones aliquot^ » videtur fuisse nactus opus aliquod theologi scolastici , » cujus argumentum parvo emitur. !Non essetingraium, » si mitteres Sadoleto , sed admouito , ut aurum légat è » stercore. »

« On vend ici un nouveau Commentaire de P. Mélanchton sur répître aux Romains, dans lequel il se

9 conatus dum dicere quod sentio. De cœnà » Domini amplector formulam concordiae hic » factam. Adjunxi tne igitur nostris ecclesiis ; et » has judico profiter! catholicae ecclesîae Christî » doctrinam , et esse verè Christi ecclesias ; ac » praecipio meis liberis, ut in nostris ecclesiis 9 maneant ac réfugiant papistarum ecclesias et » conjunctionem. J\am papistae in multis arti- » culis profitentur corruptissimam doctrinam : » prorsus ignorant doctrinam de justitiâ fidel et » de remissione peccatorum , nihil tradunt de » discrimine legis et evangelii ; de învocatione 9 Dei habent ethnicas ac pharisaïcas opiniones. » Ad hos errores addunt et alios multos et ma- » nifestam idololatriam , in missis suis et cultu » mortuorum hominum. Peto igitur à meis li- » beris , ut mihi propler mandatum Dei in hâc » re obtempèrent , nec se ad)ungant papist^. Et » quoniam video impendere ad posteros novas » conturbationes dogmatum et ecclesiae , ac for- » tassis existent spiritus fanatici ac levés, qui » labefactabunt articulos de filio Dei et de Spiritu

complaît , où il y a en effet de belles choses , maïs où il y en a aussi beaucoup à reprendre. Il force beaucoup de passages ; il rejeUe Origène et S. Augustin. Les transpositions n'y sont pas peu nombreuses. J'en ai lu quelques cahiers , cela ressemble à quelque production d'un théologien scholastique 9 de très-peu de valeur. Il serait à propos 9 si vous l'envoyez à Sadolet , dites-le lui bien , qu'il séparât l'or de ce fumier. »

Ce passage est extrait des lettres d'Erasme (la Sg.*), dont un recueil est à la bibliothèque de Bâle ; son testament est à la suite de ces lettres.

DE MÉLANCHTON. 20g

» sancto , volo praeinonitos meos , ut constanter » retineant sentenliam , quam profiteur in locis , » cum catholicâ Çhristi ecclesiâ, ubî damno Sa- » mosatenum , Servetum et alîos dissidentes à » symbolis receptis. Erant (lege erunt) etiam » fortassis novae dogmatum conciliationes sophis- » ticae post hanc aetatem , ubi restîtuentur veteres » errores nonnihil fucati, et hae conciliationes » corrumpent doctrinae puritatem, quae nunc » traditur. De his quoque prœmoneo meos , ne » sophisticas conciliationes approbent, sed hic » eruditi hortandi sunt , ut advigilent , ne specie » pacis et publicae tranquillitatîs recipiant dog- » matum confusionem , qualis in syriniensi sy- » nodo facta fuit.

» Yerè hoc possum affirmare, me conatum » esse, ut verè et propriè explicarem nostrarum » ecclesiarum doctrinam, ut juventus rectiùs » intelligere nostras sententias posset , et ad pos- » teritatem conservare. Haec forma si prodest , > rogo Casparum Crucigerum, et alios qui nos » audiverunt, ut eam in scholis conservent.

» Scio quosdam aliquando suspicatos esse me » quaedam moUri in gratiam adversariorum. Sed » Deum testera facio , me adversariis non palro- » cinari voluisse, sed quaesivisse proprietatem » in expUcando , ut juventus bas res rectiùs per- B ciperet , sine ambiguitatibus , et quàm difficile » mihi fuerit , hune ordinem et modum in ex- » plicando reperire multi nôrunt qui sciunt, me » formam in explicando saepè mutasse; et constat » augustinianam formam non satis explicatam » esse. Idcô affirmo , me bono studio hanc me-

» thodum instituisse quae extat in Romanis, et » quidem cupîo post me relinquere sententias » certas sine ambiguitate, quia ambiguitas posteà » paritnovasdiscordias. Necmeumconsiliumfuit » ullam novam opinionem serere, sed perspicuè » et propriè exponere doctrinam catholicam, » quae traditur in nostris ecclesiis , quam quidem » judico singulari Dei beneficio patefactam esse » bis postremis temporibus per D. J). Martinum » Lutherum, ut ecclesia repurgaretur et instaura- » retur^ quae alioqui funditùs periisset. Ergo » banc lucem, quamdiù possumus, conserve- » mus. Ac precor Deum patrem servatoris nostri > Jesu Ghristi, conditorem omnium rerum, » ut piorum studia adjuvet, et conservet aliquam » ecclesiam , ac prœsertim benedicat nostris ec- » clesiis quae propter evangelium sustinerent » certamina diuturna.

» Ago autem gratias reverendo D. doctori » Martino Luthero , primùm , quia ab ipso evan- » gelium didici ; deindè pro singulari erga me » beneyolentiâ, quam quidem plurimis beneficiis » declaravit , eumque volo à meis non secùs ac » patrem coli. Ego quia vidi etcomperi, praedî- » tum esse excellenti et heroïcâ vi ingenii , et » multis magnis yirtutibus ^ pietate ac doctrinâ » praecipuâ, semper eum magnifiée dilexi et » colendum esse sensi.

» Ago etiam gratias illustrissimo principi ducî » Saxoniae electori , domino Johanni Friderico , » eu jus erga me fuit singularis clementia et libe- » ralitas. AcoroDeumutserveteumincolumem, » defendat et gubernet, ad suam et communem * salutem ecclesiae et multarum gentium.

» Fuit mîhi etiam pergrata benevolentia viri * clarissimi domini cancellarii Fontani, quein » et ipsum propter egregiam vi ingcnii et vîrtu- » tem dilexi, eique pro omnibus beuef|ciis » gratias ago.

» Ago gratias et caeterîs bonis viris qui constan- » tîani in aniicitiâ nostrâ perpctuam praestiter unt, » Georgio fratri meo , Joachimo Camerario , » domino cancellario Francisco (id est Burcardo) , » D. Jona3, D. Pomerano, Crucîgçro, D. Au- » gustino (Schurffio) , D. Milichio , Paulo Ebero, » Vito. Ac precpr Deum ut eos servet. Necjudico » extingui bas amicitias meâ morte. Sed sentio » nos paulo post in cœlestî \itâ conventuros esse, » ubi veriùs frui licebit amicitiâ nostrà et erit » multo dulcior familiaritas. Precor etiam omnes » ut mihi amanter dent veniam erratorum meo- » rum , si quâ in re quemquam offendi. Certè » petulanter non volui offendere. Etiam omnibus » in academiâ doctoribus ac collegis meis gratias » ago, quod me amanter multis ofBciis in re » publicâ et privatim adjuverimt. »

Ce testament , sur lequel nous n'avons aucune réflexion à faire, parce qu'il se réfute de luimême dans les passages dictés par la passion, ce testament, disonsnious, est sans date ; mais il y a apparence qu'il a été fait peu de temps avant la mort de Mélanchton , arrivée à Wittemberg , le 19 avril i56o, quatorze ans après celle de Luther.

Page 1