VI. GEOFFROI MARTEL CINQUIÈME COMTE d'aNJOU
21 juin 1040-1 6 novembre 1060.
Geoffroi Martel, néle 14 octobi^e lOOô, mourut le 16 novembre 1060, il ne vécut donc que 54 ans. Il se maria plusieurs fois, mais ne laissa pas d'enfants. La fondation la plus importante de ce prince est celle de la Trinité de Vendôme qui eut lieu en 1040. C'est en cette année qu'il succéda à Foulque Nerra, son père.
Voici la liste des principaux actes qui peuvent servir à son histoire.
1036. — Donation faite aux religieux de St-Maur par GeolTrui Mai'tel , étant à Saumur, d'une terre appelée Molium avec une église dédiée à Notre-Dame. Carlul, de St-Maur, n" 61.
LxxAii INTRODUCTION AUX CHRONIQUES
1036. — Geoffroi Martel et sa femme Agnès assistent à la dédicace de l'église de St-Sauveur de Glanfeuil, faite par Hubert, évêque d'Angers. Cartul. de St-Maur, car t. 33.
1040. — Geoflroi, dans les assises générales tenues à Angers, fait rendre justice aux religieux de St- Florent, au sujet de certains droits qu'on levait indûment dans la paroisse de St-Georges des Coutures. Cartul. noir de St-Floreiit, n° 46.
Vers 1040. — Geoffroi et sa femme Agnès conlirment les religieux de St-Nicolas dans la possession des biens, qui leur ont été donnés par le comte Foulque récemment décédé. Breviculum S. Nicolai, p. 9.
1040-1045. — Geoffroi donne aux religieux de St-Maur l'église de St-Hilaire-sur-Are, qui relevait en fief de Guillaume, comte de Poitiers et que Geoffroi, vicomte de Thouars, tenait en bénéfice. Cartul. de St-Maur. n° 26.
1040-1045. — GeoBroi donne à l'abbaye de Beaulieu, fondée par son père, l'abbaye de St-Ours avec toutes ses dépendances. D. Martène, Thésaurus anecdot. t. I, 151.
1044-1050. — Geoffroi, comte d'Anjou et de Touranie, termine le différend qui existait entre Albert, abbé de Marmoutier, et Fredald, surnommé Bigotus, au sujet de treize arpents de vignes, qui dépendaient du domaine de Marmoutier. — Dom Housseau^ n" 6712.
1044-1050. — Geoffroi Martel confirme la donation faite en sa présence à Orléans par son cousin Tbibaud aux chanoines de St-Laud d'Angers. Collect. Housseau, n° 458.
1048-1060. — Geoffroi Martel, étant à Beauvoir avec ses barons, fait droit aux réclamations que lui font les religieux de St-Aubin, au sujet du château de Durestal, qu'il venait de construh-e, Cartul. de St-Aubin, c. 308.
Vers 1050. — Geoffroi Martel fait rendre justice aux religieux de St-Aubin contre Hilduin, son prévôt, qui prétendait faire paître les vaches du comte dans les prés des reUgieux, Archiv. de St- Aubin.
Vers 1045. — Geoffroi, pour dédommager les religieux de St-Julien des torts qu'il leur avait causés en assiégeant la \ ille de Toui's, leur accorde l'exemption de tous droits de péage et de tonlieu, dans toute l'étendue de la teire de Sablé. Cartul. de St-Julien, I. 36 v.
DES COMTES D'AJnJOU. lxxxiu
Vers 10^7. — Geoffroi Martel fonde la collégiale de St-Laud d'Angers. Dom Housseau, n° 457.
Vers 1050. — Geoffroi, comte d'Anjou et de Touraine, remet à l'abbé et aux religieux de Marmoutier certaines coutumes, qui se percevaient à Fontenai sur les terres des religieux. Archiv. de Marmoutier, dom Houss., n" 531.
1050. — Geoffroi et la comtesse Agnès, sa femme, donnent l'église de ïoussaints d'Angers à l'abbaye de la Trinité de Vendôme. Archiv. de Toussaints d' Angers.
Vers 1050. — Geoffroi, comte d'Anjou, donne à l'abbaye de Ste-Geneviève de Paris la voirie du lieu de Bnrreto, qu'il tenait en bénéfice du roi Henri dans le comté de Senlis. Gcdlia christ. t. VII, Instrum. col. 222.
Vers 1055. — Donation d'un four, faite par la comtesse Grecie à St-Nicolas d'Angers, du consentement de Geoffroi. Epitome fundationis S. Nicolcd. p. 48.
Vers 1055. — Geoffroi i-enonce aux coutumes qu'il percevait sur les terres de la Couture appartenant aux religieux de St- Maur. Cart. de St-Maur, c. 37.
1053. — Guillaume, fils de Sigebrand de Passavant, aban donne tous les usages qu'il avait sur les terres de St-Hilaire de Montiliers, appartenant aux religieux de St-Florent. Ce fut fait en 1053, l'année où le comte Geoffroi déclara la guerre à Guillaume, comte de Poitiers. Livre noir de St-Florent, n" 166. — Dom Houss., n° 540.
Vers 1053. — Charte notice contenant une exemption accordée par Geoffroi Martel aux religieux de St-Nicolas de certain* droits de tonlieu sur la Loire et la Mayenne. Breviculuni de 1610, p. 14.
Vers 1055. — Geoffroi exempte les religieux de St-Florent de certains droits, qu'il percevait sur les terres de St Gcorgcs-des- Sept- Voies et de St Elier. Livre noir de St-Florent, n" 5;2.
1056-1060. — Charte notice contenant un jugement rendu à Angers, en la cour du comte GeolTroi, conti-e Eudes de Blaizon, au sujet desexacticms qu'il commettait sur les tei-res des religieux de St-Aubin, situées à St-Rémy-la-Varenne et à Chemiré. Cartulaire de St-Aubin^ f'^ 57.
1058, 1" mars. — Henri I"', étant à Angers, conlirme, à la demande du comte Geoffroi, son lidcle et sou parent, la fond.uioii
LxxAiv INTRODUCTION AUX CHRONIQUES
du monastère de St-Nicolas faite par Foulque Nerra. Epitomc, page 9.
1058. — Acte constatant qu'en 1058 Geoffroi Martel accompagna le roi Henri dans sa campagne en Normandie contre le duc Guillaume. Cartul. du Ronceraie n° 80.
1060. — Geoffroi, étant à Angers au lit de mort, exempte les religieux de Marmoutier de tout droit de tonlieu, pour leurs bateaux naviguant sur la Loire, depuis Nantes jusqu'à Tours. Consentent à cette exemption la comtesse Adèle, sœur du comte, Teutonice, sa femme, Geoffroi, son neveu et son successeur désigné, et Foulque, frère de celui-ci. Dom Rousseau, n"592.
VU. ORIGINE DE LA SECONDE FAMILLE DES COMTES HÉRÉDITAIRES d'aNJOU.
La première maison des comtes héréditaires d'Anjou, fondée en 886 par Foulque le Roux, s'est éteinte dans la personne de Geoffroi Martel, né le 14 octobre 1006. Après la mort de ce prince arrivée en 1060, le comté d'Anjou passa dans la famille des vicomtes d'Orléans ou de Gâtinais, par suite du mariage de Geoflroi de Châteaulandon avec Ermengarde d'Anjou, tille de Foulque Nerra.
Les historiens ont peu insisté sur ce fait On croit que les Plantagenets sont originaires d'Anjou et remontent au temps de Charles le Chauve. La faute en est aux Gesta consulum Andegavorum et surtout au fragment historique, attribué à Foulque Rechin, qui ne font que mentionner, sans y insister, ce changement de dynastie. C'est à peine si le fauxRechin nous révèle le nom de son père, tant il a hâte de raconter l'histoire de ses ancêtres maternels, pour lesquels il n'a pas assez d'éloges. Nos anciens histoliens, qui aimaient souvent la besogne toute faite, ont suivi son exemple, et pour quelques-uns d'entre eux Henri H et Richai'd Cœur de Lion descendent d'Ingelger, regardé comme le premier comte d'Anjou.
Il nous a paru curieux de rechercher cette origine, à dessein aissée dans l'ombie, de la famille des vicomtes d'Orléans qui a donné naissance aux Plantagenets. Malheui-eusement les docu-
DES COMTES D'ANJOU. i.xxxv
menls, qui pourraient nous en instruire, sont rares et leurs renseignements insuffisants.
La famille des vicomtes d'Orléans ou de Gâtinais apparaît dans l'histoire en même temps que celle de Foulque le Roux. Dans cette charte déjà citée par laquelle le comte Eudes rend en 88(» aux religieux de Marmoutier les biens qu'ils possédaient en Italie (1), on voit figurer parmi les témoins, en même temps que Foulque le Roux, Alton, vicomte de Tours et Guarnegaud, vicomte de Rlois, un Aubri, Alkerirus, qui est jirobablement le premier ancêtre connu des Plantagenets . Il est vrai qu'on ne possède pas d'autre renseignement sur ce personnage et que, pour descendre de lui à Geoffroi de Châteaulandon, père de Foulque Rechin, nous ne pouvons nous appuyer que sur ce fait, que la vicomte d'Orléans a été possédée alternativement par un Aubri et par un Geoffroi, ce qui fait supposer qu'ils appartenaient à la même famille.
En effet, au mois de mai 942, Hugue le Grand était au lieu dit Fontanas, près d'Orléans, il y ratifia la donation faite aux religieux de Saint-Julien par un de ses fidèles, nommé Robert, de l'église de St-Martin de Chanceaux, située en Touraine (2). La charte, qui contient cette confirmation, fut signée du marquis Uugue et de ses [U'incipaux fidèles, parmi lesquels figui^e, à côté de Foulque le Bon, comte d'Anjou, de Thibaut, vicomte de Tours, de Geoffroi, vicomte du Mans, de Bernard, comte de Senlis, Geoffroi, vicomte d'Orléans, que nous supposons fils d' Aubri mentionné plus haut.
En 9.^)7, ce premier vicomte était remplacé par un autre du nom d' Aubri (3), qui signa en 9G6 la charte par laquelle Geoffroi Grisegonelle remplaça par des moines les chanoines de St- Aubin d'Angers (4). 11 n'est [)as douteux que cet Aubri ne soit le fils du vicomte Geoffroi qui vivait en 942, mais entre lui et Geoffroi do Châteaulandon, mari d'Ermengarde, il a dû exister un troisième vicomte, qui n'a pas laissé de traces dans l'histoire ou du moins
(1) Voy. ci-dessus p. lix, note 1.
(2) Voy. ci-dessus p. i.xiv, note 1.
(3) Pièces justificatives, ii" 10.
(4) Voy. ci-dessus p. i.xix, note 1.
Lxxxvi INTRODUCTION AUX CHRONIQUES
sur lequel on ne possède aucun renseignement. S'appelait-il Aubri comme son père ou Geoffroi comme son grand-père? La seule réponse qui puisse être faite à cette question est le témoignage de Ménage, qui, dans son Histoire de Sablé, s'exprime ainsi : « Geoffroi de Cliâteaulandon, père de Foulque Rechin, ce qui est connu de peu de personnes, était fils de Geoffroi, comte [sic) de Gâtinais et de Béatrix, fille d'Albéric II, comte de Mâcon. » Quoi qu'il ne faille pas toujours ajouter foi aux assertions de Ménage, cjuand elles ne sont pas contrôlées par les textes, celle-ci a pu être puisée dans un document qui ne nous est pas parvenu. Elle a du moins le mérite de s'accorder avec les données historiques fournies par d'auti^es sources, et elle permet de combler la lacune qui existe entre le vicomte Aubri cité en 966 et Geoffroi, mari d'Ermengarde, qui dut naître vers l'an 1000, puisqu'il était marié en 103S ou 1038 au plus tard (1). Ce Geoffroi, comte de Gâtinais, comme l'appelle Ménage, grand-père de Foulque Rechin, est peut-être le comte Geoffroi mentionné dans un diplôme de Hugues Capet comme ayant fait une donation à l'église d'Orléans du temps de l'évêque Arnoult, c'est à-dire peu de temps auparavant.
Il peut cependant rester quelque incertitude snr le nom même du père de Geoffroi le Barbu et de Foulque Rechin. Le fragment historique qui porte le nom de ce dernier les dit fils de Geoffroi de Châteaulaadon ; mais Orderic Vital et une chronique abrégée des comtes d'Anjou (â) prétendent que Foulque Rechin était fils d' Aubri, vicomte de Gâtinais ; si on admet que la chronique attribuée à Foulque Rechin est un ouvrage apocryphe, elle ne peut inspirer plus de confiance qu'Orderic Vital, et alors il restera incertain de savoir si le mari d'Ermengarde s'appelait Aubri ou s'il s'appelait Geoffroi.
Nous terminerons cette notice en donnant la liste des comtes d'Anjou depuis la mort de Geoffroi Martel jusqu'à l'époque où cette province a été réunie à la couronne.
(1) Foulque, lo plus jeune rlo ses fils naquit en 1043 d'après l'ouvrage qui lui est attribué.
(2) Voy. dans ce volume la chronique abrégée attribuée à tort à Thomas de Loches ou de Parce, ]). 333.
DES COMTES D'ATNJOU. i.xxxvti
Geoffroi le Barhii do 1060 à 10G7
Foulque Rechin île 1067 à 1109
Foulque le Jeune de 1109 à M 29
Geoffroi le Bel de 1129 à 1151
Henri II de 1151 à M 89
Richard Cœur de Lion de 1189 à 1199
Arthur de 1199 à 1202
Jean sans Terre de 1202 à 1203
Emile IMabii.t.k
PIÈCES JUSTIFICATIVES
ÉCHANGE DE TERRES SITUÉES A SAINT-LUBIN EN VERGO- NAIS DANS LE COMTE DE BLOIS FAIT ENTRE ROBERT LE FORT ET ACTARD ÉVÊQTIE DE NANTES.
(Mai 865.)
Coramutationes, quas leges Romanae transactiones appellaiit, inter certas personas factas post légitima tempora, id est \wst XXV annos habentes œtatis, sub invocatione nominis dei et designatione régis inviolabiles permanere decernuntur. quas qui solvit ac violât et infamia notatur et quod accipit, committit et summa, quae in scripto continetur, multatur. Igitur ergo placuit atque convenit inter illustrem viruni Piobertum comitem, necnon et Actardum, venerabilem Nanneticœ sedis episcopum, ut inter se terras conimutare vel transagere deberent. Quod ita et fecerunt. Dédit igitur iliustris vir Piobertus cornes j)artil)us Actardi episcopi, de terra comitatis Blesensis et in vicaria Everdunensi sive in villa Gabrio, de ratione Saneti Leobini et hereditate Amalrlci et Frodilae et beredum suorum, quam ipsi beredcs jam cum ipso episcopo commutaverant et sibi hoc complacuisse scripto notaverant, arpennos II minus sex dextros de terra limoso, junco re|)leta, qua; terminatur ab una parte via publica, al) alia terra pruîdicti Actardi, a caîteris vero partibus terra Saneti Leobini vel ipsius praîsulis. Ad banc recompensatiouem dédit Actardus episcopus partibus illustrissimi viri Roberti militis comitatui Blesensi (1), de ratione Saneti Leobini seu partibus praedicto*-
(1) Lf comt(' dr Blois.
xc PIECES JUSTIFICATIVES.
rum heredum, in eodem pago Blesensi et in eadem vicaria Everdunensi (1), prope villam Gabrium (2), aripennos II minus sex dextros, qui terminantur ab una parte via publica, a caeteris pêne partibus teiTa Sancti Leobini et prœdictorum haeredum. Dedit etiam pra^fatus illuster vir Robertus cornes pai'tibus Actardi episcopi, in eodem pago, et in eadem villa Gabrio, de ratione Sancti Leobini comitatus sui et hereditate Gauleni et Fredeberti et beredum suornm, inter pratum et terram arabilem aripennos V, qui terminantur ab una parte et una fronte terra ipsius Actardi episcopi, a caeteris vero partibus terra Sancti Leobini et via publica. Ad banc recompensationem dédit prsedictus venerabilis episcopus Actardus, partibus illustrissimi viri Roberti comitis, comitatui videlicet Blesensi, vel rationi Sancti Leobini, seu partibus prsedictorum beredum in eodem pago, et in eadem vicaria et prope villam Gabrium, inter terram arabilem et pratum aripennos V, in alio loco aripennos III et très partes alterius aripenni, qui terminantur a tribus partibus terra Sancti Leobini, a quarta vero parte ipsius Actardi et via publica, et in alio loco in eodem pago et in eadem vicaria et juxta praedictam villam Gabrium, de prato aripennum unum et quarterium, qui terminatur ex omnibus partibus terra Sancti Leobini et via publica. Dédit praeterea praefatus illuster vir Robertus comes partibus Actardi episcopi in eodem pago et in eadem vicaria et in eadem villa Gabrio, de ratione Sancti Leobini comitatus sui et bereditate Gauleni et Frodeberti et beredum suorum, inter vineolam, casalem, Fontaniles et cortilem, et aliam in latere montis vineolam aripennum I quarterium minus, qui terminantur ab una parte pervio publico, a caeteris partibus terra Sancti Leobini et praedictorum beredum. Ad banc recompensationem dédit praedictus Actardus episcopus partibus illustrissimi viri Roberti comitis, comitatui videlicet Blesensi vel rationi Sancti Leobini seu partibus praedictorum haeredum in eodem pago et in eadem vicaria, prope villam Gabrium, de prato optimo aripen. I, qui terminatur ex omnibus partibus terra Sancti Leobini (3) cum pervio suo. Dédit etiam supra memoratus
(1) L.T vigiierie d'Averdon.
(2) Auj. Saint-Lubin en Vergonais qui dépendait de la prévôté de Suèvres, dépendant elle-même de Saint-Martin de Tours.
(3) Saint-Lubin eu Vergonais, ancienne abbaye.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. ' xci
illuster vir Robertus cornes, partibus Actardi episcopi, in eodem pago, et in eadem vicaria et in eadem villa Gabrio, de ratione Sancti Leobini comitatus sui et hei^editate Witichardi et Otgarii et heredum suorum, inter silvam, boscora et tein*am incultam et particulam terrae arabilis arip. XV, qui terminantur ab una parte terra vel vinea ipsius Actardi episcopi, a cseteris vero partibus terra Sancti Leobini cum perviis suis. Ad hune recompensationem dédit prœdictus episcopus Actardus partibus illustrissimi viri Roberti comitis, comitatui videlicet Blesensi, vel rationi Sancti Leobini seu partibus prœdictorum heredum in eodem pago et in eadem vicaria et prope villam Gabrium inter Sisciam (1), et Ligerim de terra culta et optima inter duo loca aripennos XV, qui terminantur ex omnibus partibus terra Sancti Leobini cum perviis suis vel ipsius et est prope villam Wadi qui dicitur Genevas. Haec omnia superius inserta, pars parti sibi invicem tradidit et confirmavit, ita ut illuster vir Robertus comes et successores sui, seu pars Sancti Leobini et heredes suprascripti de hoc quod acceperunt, faciant sicut de caeteris rébus Sancti Leobini et sui comitatus vel prsefati heredes sicut de caetera sua hereditate, et saepedictus episcopus venerabilis Actardus de hoc quod accepit, faciat sicut de c.xtera sua proprietate. Unde duas lieri placuit cartulas uno pêne tenore conscriptas, unicuique eorum nnam, pro totius rei firmitate retinendam, utrorumque et bonorum virorum hominum manibus roboratam. Placuit eis etiam hoc inserere, ut qui pari suo calumniam ex hoc in postmodum vel successori temptaverit inferre, sub invocatione nominis dei et l'egis Karoli minorum centum cogatur multam persolvere et ha^ commutationes vel transactiones diuturno tempore (îrme valeant perdurare. Actum Bleso castro publiée. Signum Roberti comitis, qui hanc commutationem fieri vel lirmare rogavit.
Data mense madio, anno XX quinto régnante Karolo gloriosissirao rege.
Albertus presbyter scripsit et subscripsit.
Eor. pancarta nigra S. Martini Turonensis, f. 07. — Copie, Armoires de Baluze, 76, p. 320.
(1) La Cisse, qui passe à Saint-Lubin en Vergonai».
PIECES JUSTIFICATIVES
DONATION FAITE PAR ARDRADCS FRERE DU VICOMTE AT- TON, AU CHAPITRE DE SAINT-MARTIN d'uNE VILL^ SITUÉE DANS LE PAYS d'oRLÉANS.
(29 septembre 898.)
Multipliciter multiplex omnipotentis misericordia dei perplurimum honorare voluit genus humanum, dum cuique mortali largiri dignatus est et ex terrenis rébus cœlestia et ex teraporalibus ac transitoriis sempiterna possit pra^mia mercari, ipso domino misericorditer promittente : Dnte elemosinam et omnia munda fïent vobis. Quapropter Ego in dei nomine Ardradus de tanta omnipotentis dei promissione bene securus, tractans modum inlirmitatis humanae, pavensque molem mearum nequitiarum et pertimescens utruraque diem judicii, ut eundem omnipotentem dominum factorem et redemptorem, de cujus misericordia nullatenus dubito, piissimum in die meœ necessitatis invenire merear, insuperque pretiosissimum confessorem ejus sanctum, cui me totum et anima et corpore committo, et sub cujus protectionis alas de ipsius mercede bene confisus confugio, piissimum intercessorem invenire merear, pro remedio genitoris mei domni Attonis ac etiam genitricis meae, necnon et remissione meorum facinorum offero omnipotenti Deo et sancto confessori ejus Martino, ad usus suorum canonicorum alodum juris mei, villam videlicet Bainam, cum domibus, vineis, silvis, pratis, aquis, mobilibus et immobilibus, et cum hominibus, ac mancipiis utriusque sexus, cum terris cultis et incultis et cum omnibus suis appenditiis, in quibuscunque adjaceant locis, utilitatibus et adjacentiis, de nieo jure et dominatione in jus et potestatem Sancti Martini suorumquc canonicorum cedo, dono, trado, atque transfundo perpetualiteiad possidendum. Eo siquidem rationis tenore ut sub praetextu Sancti Martini ac consensu pr;pdictoi-um suorum cnnonirorimi
PIECES JUSTIFICATIVES. xciii
frater ineus Alto, ipsuni aloduin sub oinni integritate, quandiu advixerit, extra communionem suoruni omnium parentum et amicorum teneat et possideal, reddens fratribus in die depositionis meae ob memoriam meam, meorumque omnium parentum et amicorum, argenti libràm unam. Quod si ex hac institutione neglegens aut tardus extiterit, id ipsum contra fratres legaliter emen-
dare studeataut res statim amittat. Post suum vero digressum,
ad quem sine dubio venturus est, prsefatas res omnes potestas sancti Martini ad peculiares usus, ut diximus, fratrum sine alicujus exspectata consignatione aut contradictione revocare studeat, sicut sunt sitae in pago Aurelianense in vicaria (I ) habentes licentiam secundum propriam legem faciendi exinde quicquid voluerint. Si autem fuerit aliquis uUo unquam tempore, quod nullatenus fieri posse credo, scilicet uUus de beredibus ac proheredibus meis, seu etiam alia quselibet aliunde intromissa persona, qu;c contra hanc devotissimam meara elemosinam, aliquam repetitionem movere temptaverit, in primis iram omnipotentis dei et offensam sancti Martini , nisi citissime resipuerit, incurrat, et insuper contra quibus litem intulerit legali decreto, auri ad purum excocti Ubras LX coactus exsolvat, et insuper hujus meae contulitionis et elemosinae auctoritas meis ac fratris mei Attonis, aliorumque parentum meorum, sive nobilium virorum manibus corroborata, firma, et inviolabilis ac diuturna ubique permaneat.
Signum Ardradi, qui hujus Elemosinœ auctoritatem consentientibus suis parentibus fleri et affirmare rogavit. Signum Attonis fratris sui vicecomitis. Signum Gunberti avunculi ipsorum. Signum Fulconis vicecomitis. Signum Maingaudi nobilis vasalii. Signum Rainaldi vicarii. Signum Ebuli vicarii. Signum Gauzelmi. Signum Gualterii. Signum Abbonis legislatoris.
Data est autem hujus donationis auctoritas III kal. octobris in basiUca Beati Martini ad ipsam sepulturàm, ubi isdem sepeliebatur Ardradus, anno I régnante domno Karolo rege.
Archanaldus levita gregis beati Martini ac scolae secundicerius rogatus scripsi et subscripsi.
Archives de St- Martin. — (^opie, Armoires de Baluze, 76, p. :iS.
1; Le nom élalt resté en blanc dans le cartulaire.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
DOK&^TION FAITE A SAINT-MàRTIN PAR ARCHAMBAULT ET SA FEMME INGILRADE, DE PLUSIEURS BIENS SITUES IN TOLRAINE DANS LA VIGUERIE d'eSVRES.
(5 juillet 905.)
Multipliciter multiplex omnipotentis misericordia dei perpluiimum voluit honorai'e genus humanum dum cuique lidelium mortalia largiri dignatus est, ut ex temporalibus serapiterna et ex caducis et transitoriis rébus cœlestia possit régna mercari, ipso domino in evangelio misericorditer poUicente : date Elemosinam et omnia munda fient vobis. Si ergo locis sanctorum et divinis cultibus mancipatis r«;s nostras offerimus et devotis mentibus condonamus, id nobis in perpétua beatitudine retribuere confidimus, dicente domino, centuplum accipietis et vitam seternam possidebitis. Nos igitur in dei nomine Archambaldus et uxor mea Ingilrada de tanta omnipotentis dei misericordia bene confisi, et quo pretiosissimum confessorem ejus domnum nostrum Martinum in die ultima nostrœ necessitatis piissimum intercessorem invenire mereamur, offerimus.... pante, condonamus omnipotenti deo et
praetitulato egregio confessori ejus Martino videlicet suoruni
usus canonicorum partem rerum nostrarum ; hoc est alodum pro-
prii juris nostri hereditario ordine possidemus, situm in pago
Turonico, in vicaria Evenense (I), in villa cum terris cultis et
incultis, vineis arpennis duobus, aquis, arboribus et omnibus suis aliis adjacentiis et utilitatibus perpetualiter ad possidendum. Donamus etiam iliis alterum nostrum alodum similiter in j)ago Turonico situm et in prsescripta vicaria in villa nuncupante Fontanas (2),
(1) Lii vigiierie d'Esvies, canton de 3Iontbaz,oii, airoiidissoiuenl f!( Toiu-s (Indre-et-Loire).
(2) La Fontaine, commune d'Esvres.
PIECES JUSTIFICATIVES. xcv
cuin doinibus, pratis, terris cultis et incultis, aquis aquarumque decursiljus, pascuis, omnibusque aliis suis adjacentiis, in quiljuscunque adjacent locis. Et in tertio loco, in ipso pago et in ipsa vicaria, in villa quae dicitur Linarias condonamus similiter Cavo arbore aloduoi nostrum, cum terris cultis et incultis, qua;sitis et iuquirendis, arboribus et omnibus suis aliis adjacentiis. Hœc quidem oninia superius praelibata pro amore dei et sancti Martini ac remissione nostrorum criminum, de nostro jure ac dominatione in jus et potestatem Sancti Martini donamus, tradimus atque transfundimus perpetualiter ad possidendum. Ea tamen ratione ut quandiu advixerimus , eosdem alodos sub omni integritate teneamus, reddentes annis singulis ex ipsis ad missam sancti Martini hiemalem, in usus suorum canonicorum, censuni sol. II, et post nostrorum amborum decessum lilius noster Gerardus nomine, gregis ipsius sancti Martini canonicus, per consensum suorum confratruni quandiu advixerit res easdem cum omni emelioratione, sub praefata censura similiter teneat et possideat. Si vero ex instituto censu neglegens exstiterit , id ipsum emendare studeat. Si autem fuerit aliquis ex nobis aut ex heredibus nostris vel quœlibet intromissa persona, quse contra hanc nostram auctoritatem et liujus contulitionis elemosinam aliquam repetitionem movere temptaverit, quod repetierit non evindicet, sed contra quibus litem intulerit argenti libras XX coactus exsolvat, et insuper hœc nostra donatio nostris aliorumque nobilium virorum manibus corroborata iirma et inviolabilis ubique permaneat.
Signum Archambaldi et uxoris sua; Ingilradaj, qui hanc cessionem fieri et firmare rogaverunt.
Siguum Fulconis Turonorum et Andecavorum vicecomitis. Signum Gauzleui comitis et yppocomitis palatii. Signum Guarini vasalli dominici. Signum Guarnegaudi vicecomitis vel graphionis. Signum Burchardi comitis vel graphionis; signum Bernerii ; signum EboH ^^carii. Signum Gualchcrii ; signum Adalardi ; signum Gauzelmi. Signum Gualterii ; signum Eudonis; siguum Ebbonis. Signum Amalrici legislatoris.
Data est autem hujus cessionis auctoritas III nonas [julii] niissa videlicet sancti Martini, ante altare ipsius, post lioram primam, cum prœscriptus Gerardus clcricatetur, et lirmata lU non. julii ad Lucas castrum inprato anao VIII Karoli régis.
xcvi PIECES JUSTIFICATIVES.
Archanaldus gregis beati Martini Levita rogatus scripsi et su!jscripsi .
Jrchncs de St-Martin, — Copie, Arm. de BaUize, 7G, p. 51).
DONATION FAITE AU CHAPITRE DE SAlNT-MARTiN PAS LES EXÉCUTEURS TESTAMENTAIRES DE GAUZUIN, DOYEN, CONFORMÉMENT A SES DERRIÈRES VOLONTÉS, DUN ALEU SITUÉ EN TOUR AINE DANS LA VIGUERIE DE MONTLOUJS.
(30 octobre 909.)
Multiplicité!' multiplex omnipotentis misericordia dei perplurimum voluit honorare genus humanum, dum cuique fidelium mortali largiri dignatus est ut ex terrenis cœlestia, et ex temporalibus atque caducis rébus sempitei-na possit régna mercari, ipso domino misericorditer pollicente : Date enim, inquit, elemosinam et omnia manda fient vcbis. Nos igitur in dei nomine Elemosinarii qui fuiraus domni Gauzuini gregis beati Martini sacerdotis atque decani, Tetolo videlicet et Hildebertus sive Ledramnus sacerdotes, Archanaldus quoque sive Erlandus levitae, necnon et Bartholomeus subdiaconus, secundum prseceptum et devotissimam commendationem ipsius domni Gauzuini qui sanctum Martinum suum heredem pia et devota mente esse voluit atque constituit, vice ipsius domni Gauzuini ut deus omnipotens per intercessionem piissimi patris sui ejusdem domni Martini, quem seraper ardenti desiderio et sitienti corde diligebat, suorum dimittere ac solvere dignetur vincula peccatoruni, cedimus pariter et concedimus atque condonamus eidem omnipotenti deo et pretiosissimo confessori Christi domno Martino, ad peculiare suorum canonicorum aloduin quendam suum, quem per legitimam commutationem ex potestate Sancti Pauli Cormaricensis (I)
(1) Saint-Paul de Cormeri, abbaye, canton de Montbazon, arrondissement de Tours.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. xcvii
cura domno Aiinone abbate et monachorum grege ejusdem apostoli Pauli, sibi coramisso adquisierat, hoc est terram arabilem, habeatem in se totum in circuitu perticas CCCXLI, ad perticam legitimam de pedibus VII et jnedio, ac digitis très, in qua terra arabili idem domnus Gauzuinus de vinea aripennos II jam plantâtes babebat. Est autem ipse alodus vel terra arabilis cum mansione et ipsa jam plantata vinea atque calcatorio situs in pago Tm-onico, in vicaria Montis Laudiacensis (1 ) , in villa Noviento (2) ; terminatur autem de uno latere et una fronte terra ipsius Sancti Pauli, de alio vero latere via publica et ex altéra fronte terra Sancti Martini ex thesauro, quam tenebat domnus Gauzuinus, sed modo tenet eam nepos ipsius Erlandus ; intra istas terminationes totam et ad integrum. Condonamus etiam ipsi Sancto Martino similiter, ad peculiare fratrum, alodellum alterum, quem suis pretiis de Bernuino legaliter comparaverat, situm in prœscripto pago et vicaria atque villa, habenlem in se inter vineam et terram arabilem ad praedictam perticam aripennos III ; terminatur autem ex una parte alodo domni Erberni archiepiscopi, ex tertia vero parte vinea Sancti Mauricii, quam modo tenet Erlandus et ex quarta parte via publica, et in alio loco aripennum de pralo pertinentem ad ipsum alodellum, Terminatur ipse aripennis de prato ex una parte silva communi, ex altéra parte beria quae dicitur Meldedonus, ex tertia parte prato cujusdam hominis nomine Constantii et de quarta parte prato Sancti Pauli, quem tenet Erlandus. Intra taies terminationes hœc orania supei^ius comprehensa, de nostro jure in jus et potestatem Sancti Martini suorumque canonicorum ad eorum peculiare concedimus et condonamus atque transfundimus, perpetualiter ad possidendum, ita ut quicquid ab hodierna die, ex ipsis rébus facere voluerint, secundum propriam legem, liberam et firmissimam habeant potestatem quod voluerint faciendi. Si autem fuerit aliquis ullo unquam temporc, qui contra banc tam devotam eleniosinain et donationem aliquam calumniam vel repetitionem generare aut movcre temptaverit, quod repctierit non evindicet, sed e contra quibus litem intulerit libras argenti XII coactus exsolvat, sua(jue repetitio
(1) La viguerie de Montloiiis, arroiulissemcnt de Tours.
(2) Noiii, commune de Monllouis, arroiiclissemeiit 'le Tniirs
XGVHi PIECES JUSTIFICATIVES.
nulliun effectum obtineat. Hœc uutem donatio nostris aliorumque nobilium virorum manibus corroborata firma et inviolabilis semper et ubique permaneat.
Theotolo prsecentor, et levita, primus domni Gauziiini elemosinarius huic donationi subscripsi. Ego Hildebertus secundus huic auctoritati subscripsi. Ego Archanaldus tertius domiii Gauzuini elemosinarius huic donationi subscripsi. Erlandus quartus elemosinarius et nepos ipsius propria firmavit manu. Ego Bartholomœus quintus elemosinarius propria firmavi manu. Ledrannus levita et sextus elemosinarius firmavi hoc.
Signum domni Fulconis Andecavorum comitis ; signum Tedbaldi Turonorum vicecomitis.
Data est autem hujus elemosinae auctoritas III kal. novembris in civitate Turonis, anno XII, régnante domno Karolo rege.
Ex Pancarta nigra Sancti Martini, f. 96. — Copie, Jrni. de Baluze, 76, p. 96.
BIENS DONNES EN PRECAIRE PAR LE CHAPITRE DE SAINT- MARTIN DE TOURS A GUMBERT ET A Sa FEMME BERTHE.
(30 mai 914.)
Nos igitur Robertus in dei nomine gregis atque rerum incliti confessoris Christi beati Martini abbas necnon et filius noster Hugo, cui post nos cum seniore nostro rege Karolo omnes honores noslras impetratas habemus, percognitum et manifestum esse volumus successoribus nostris ejusdem Sancti Martini abbatibus quoniam accesserunt ad nos familiaritatis quidam pernobiles ac deo devoti homines, Gurabertus scilicet et uxor ejus Bertaidis, offerentes deo et sancto confessori ejus domino nostro Martino, ob remedium animarum suarum suorumque infantium, more precario, res quasdam ipsorum proprias, id est mansum unum indominicatum, cum terris cultis et incultis, pratis, silvis, culturis domini-
PIECES JUSTIFICATIVES. xcix
catis, pascuis et farinario, ad quein pertinent alii mansi quinque, similiter cum omnibus eorum utilitatibus et adjacentiis, cum mancipiis utriusque sexus in eisdera commanentibus, Eringerio videlicet et Gerbaido et uxore ejus Ermengardi, Godomo etiam, Ingilgerio et uxore ejus Adalburgi, Brodoino denique et uxore ejus Gelia, Adalardum insuper atque Sulpicium cum omnibus aliis rébus l)raedicto manso pertinentibus et camba I. Est autem ipse mansus ad quem alii pertinent situs in pago vel Comitatu Hainoense, in vicaria Banciasense, in villa a Peiz vel Petia, perpetualiter habendum ; obtulerunt etiam eidem sancto Martino inalioloco, alterum mansum illorum indominicatum, cum ecclesia constructa in bonore sanctae Mariae, cum terris cultis et incultis, silvis, pratis, aquis, pascuis et aliis mansis, ad ipsos pertinentibus et cum mancipiis eisdem pertinentibus, Franchin, Magenfrid, Leutgard, Ragenein, Brodechin, Gelegt, Otoard, Edran et raolendino I sito in pago Bracbantisse (1), in villa Guatremal (2) similiter perpetualiter habendum. Dederunt etiam in tertio loco, mansum tertium indominicatum situm in comitatu vel pago Tornacensi (3) in vicaria Tornaica, super ripam Scalti (4) fluminis in villa Guislinc, cum terris cultis et incultis, pascuis, pratis, aquis aquarumque decursibus et raolendino, silvis, et omnibus aliis adjacentiis, inter prae scriptos dominicatos mansos, alios mansos V, ad ipsos pertinentes cum omnibus eorum adjacentiis et utilitatibus perpetualiter possidendos. Simulque pariter precabantur ut ex rébus Sancti Martini cujus defensores et abbas esse videbamur, mansum unum indominicatum sed ex triginta rétro annis a Normannis penitus déstructura et inhabitabilem, cum campis, silvis, pratis, pascuis et cum locis duobus ad duas ecclesias, quae quondam ibi fuerunt reaedificandas, unam in honore sanctae Fareldis et alteram in honore sancti Salvi, situm in pago et in comitatu Austrobannensi (^)) super fluvium Scaldi in villa Lancianis (6) cum ahis sex mansibus
(1) Le Bral)anl (Belgique;,
(2) Waterinael (Belgique), prov. de Brabaul, arrondissement de Bruxelles, commune d'Overrysche.
(3) Le Tourualsls.
(k) L'Escaut.
(5) L'Ostrevant.
(6) Valenciennes(ÎSord)
c PIECES JUbïlFlCATiVES.
ad ipsum j)ertinentibus et mancipiis ad ipsos aspicientibus XX, quorum haec sunt nomina, Ingelbert, item Ingelbert, Erad, Guarembert, Guibert, Salomon, Teinbalt, Aldon, Restet Sicart, Adalven, Aleu\'in, Tatolet dominicus, Ilucbertus, Ledeuvart, Bernehart, Sigebald, Arevelt, Farcinta, Deodata, Rotberga, et omnibus aliis rébus ipsis pertinentibus, ipsos etiam très ipsorum mansos indomuiicatos supradictos, cum decera aliis mansis quos Sancto Martino condonabant, ad ipsos aspicientibus eis et duobus tantum infantibus ipsorum, Stephano videlicet et Gumberto, per consensum sancti Martini canonicorum nostrorumque aliorum lidelium sub censum institutions concederemus. Quorum deprecationem non indebitam cognoscentes, concessimus eis priescriptas res omnes, ipsas videlicet quas Sancto Martino condonabant, ipsas sub omni integi'jtate, quas ex rébus Sancti Martini possidebant, in quibuscunque adjaceant locis, eo siquidem rationis ordine et tenore ut studeant ipsi et post discessum ipsorum duo praescripti filii, Stephanus videlicet atque Gunbertus, reddere annis singulis ad usus canonicorum Sancti Martini cujus res esse videantur, licet in nostrum dominium teneantur ad missam ipsius hiemalem solidos CD. et sic diebus quibus advixerint, et qualiscumque ex ipsis quatuor super nos extiterit quieto illos ordine cum omni emelioratione teneant et possideant. Si autem ex instituto censu negligens aliquis extiterit, id ipsura eis emendare liceat et quod voluerint non amittant.
Signum sanctaj crucis domni Roberti abbatis, qui hanc precariam iieri et affirmare rogavit. Signum Hugonis filii sui, qui sub eodem eam firrnavit. ïetolo sacerdos et decanus subscripsit. Robertus levita atque archiclavis subscripsit. Signum Erberti comitis. Signum Gauzlini comitis. Signum Hervici Sancti Martini advocati. Signum Fulconis vicecomitis.
Data est hujus praecai'iae auctoritas III kal. junii, in civitate Turonis, in pleno fratrum capitulo anno XVII régnante domno Karolo rege.
Ego Archanaldus diaconus ac scholae magister scripsi et subscripsi.
E.t: Punrarta ni ^ra Sancti AJa/ d/zi, ]). 130. — C()[ne, Jrni. de Buluzc, 7G, p. SiS.
PIECES JUSTIFICATIVES
DONATION DE FOULQUE LE ROUX, COMTE D A^•JOU, A. SMNT- AUBIN d'aNGKRS.
In nomine domini nostii et salvatoris Jhesii cliristi, Ego Fulco, Andecavorum cornes et abbas quoque Sancti Albini Sanctique Licinii, necnoii et uxor mea Roscilla, et filii niei Widdo ac Fulco nuUius cogentis imperium, sed nostra plenissima volunlate, fatetiir nos pro dei amore et pro remedium me;e animae, vel animae Ingelgerio genitore meo atque Ingelgerio filio meo, necnon pro anima Warnerio socro meo, et uxore sua Tescenda, ut pius dominus de peccatis nostris indulgentiam habere dignaretur lurti Chiriaci cum silvis vel pratis, totum ad integrum in inqui.iitum quantumcunque in ipso loco, in mea videtur esse potestate, vobis ti-ado atque firmo, ut ab bac die ac deinceps liabeatis, teneatis, possideatis, neminem contradicentem. Est autem prefata curtis super alveum Ligeris. Si quis autem ausu tenierario, contra banc donationem venire aut infrangere conaverit, primitus iram dei omnipotentis incurrat sanctieque Virginis Mariae, sancti quoque Albini ac sancti Licinii necnon omnium sanctorum dei, et boc quod repetit non vindicet, et insuper coactus libras X exsolvat, et presens scriptio (Irma ac stabilis permaneat cum stipulatione subnixa.
Signum Fulconis vicarii. Signum Hervei episcopi. Signum Letgaudi prepositi. Signum Adbolardo decano. Signum Otberto arcbidiacono. Signum Ifcrveopresbitero. Signum Rainaldopresbitero. Signum Ysacbar diacono. Signum l^isierno subdiacono. Signum Warino. Signum Alveo. Signum Heldemanno. Signum Herneiso. Signum Bernardo. Signum Marcoardo. Signum Widdoni. Signum Siesfredo. Signum Ulgerio.
Actuni Andecavis civitate, régnante Rodulfo rege anno VU. Odiitumis monarhussrripsit. — Cnrtul . de Saint- Auhin ^rluirlc 7 1 (I .
PIECES JUSTIFICATIVES
HUGDE, DUC DE FRANCE ET ABBE DE SAIINT-MAUTIN DE " TOURS, DONJVE AU CHAPITRE DU DIT LIEU SON ALEU DE CHATILLON SUR LOIRE EN BERRI ET CELUI DE MORIGNAN EN TOURAIWE.
(26 mars 931.)
Multipliciter multiplex omnipotentis dei misericordia perplurimum voluit honoraire genus humanuin, dum cuique fidelium mortalium largiri dignatiir ut ex terrenis rébus cœlestia et ex transitoriis sempiterna possit régna mercari, ipso domino misericorditer poUicente : date, inquit, elemosinani et omnia munda fient vohis, et iterum per prophetam, sicut aqua extinguit ignem, elemosina extinguit peccatum. Quapropter nos in dei nomine, Hugo rector abbatiœ Sancti Martini, de tantis omnipotentis dei promissionibus bene securi , pro amore ejusdem omnipotentis domini atque Sancti Martini egregii confessoris sui et elemosina domni et genitoris nostri Roberti quondam régis ac genitricis nostroe domnœ Beatricis atque nostra, omniumque parentum nostrorum alodum juris nostri, quem ex materna hereditate jure et legaliter nec non (juieto ordine possidei'e videmur, Castellionem nomine (1), cum ecclesiis, id est, Pantiacum (2) et Pometum atque Sanciacum, situm in pago Biturigensi, cum omnibus rébus ad ipsum alodum pertinentibus et in ipso pago sitis, cum mancipiis utriusque sexus desuper commanentibus et ad ipsum aspicientibus cum terris cultis, vineis, silvis, pratis, pascuis et omnibus suis aliis utilitatibus, in quibuscunque adjaceant locis, et in pago Turonico Maurinia-
(1) Châtillon-sur-Loire, avec les églises de Saiiit-Firmin, Saint-Brisson et Saint-Martin (sur Ocre).
(2) Variante : Spantiacura.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. cm
cum(l) alodum similiter nostrum, cum terris cultis et incultis, vineis, silvis, pratis et omnibus' uliis adjacentiis, et quicquid Arbertus quondam fidelis noster ex nostro proprio tenuit, in quibuscunque habeatur pagis sive locis, ut praescriptum domnum nostrum Martinura , in die ultimae nostrae necessitatis jîiissimum intercessorem habere mereamur, ut pro araore ipsius piissimus redemptor noster omnia nobis peccata dimittat et secum sine fine gloriari permittat. Hsec omnia de nostro jure et dominatione in jus et potestatem Sancti Martini, ad perpetuum solatium suorum canonicorum cedimus, tradimus, atque transfundimus ]ierpetualiter ad possidendum, ut habeant licentiam ex ipsis rébus operandi quicquid voluerint, habentes memoriam nostram in die obitus nostri quocumque acciderit tempore et refectionem in ipsa die, sicuti genitor noster de Nantolio quem sancto Briccio dédit, aliam refectionem in die natalis sancti Briccii dare fratribus similiter jussit. Si autem fuerit aliquis ullo unquam tempore, nos ipsi aut ullus ex heredibus nostris seu quœlibet alia intromissa persona, quae contra hujus nostrœ auctorilatis elemosinam aliquam repetitionem movere temptaverit, inprimis iram dei et sancti Martini , nisi se exinde citissirae correxerit, incurrat, eL insuper contra quos litem intulerit argenti probata^ monetae solidos DG coactus exsolvat et ejus repetitio nullum effectum obti-" neat, insuperque auctoritatis nostrae elemosina nostris aliorumque nobilium virorum manilîus roborata, firma et inviolal^ilis semper et utique permaneat.
Signum sanctae crucis domni Ilugonis abbatis, qui banc elemosinam devotissima mente fieri et affii-mare rogavit. Signum Ilugonis comitis filii Rotgerii cnmitis. Signum domni Fulconis. Signum Tedbaldo vicecomitis.
Data VII kal. aprilis, Turonis in Castro Sancti Martini, in basilica ante sepulchrum ipsius. Anno VIII régnante domno Rodulfo rcge gloriosissimo.
Ego Ebroinus vice Archanaldi diaconi et scolae primicerii scripsi et subscripsi.
Ex Pancarta ni^rn^ f" 77. — Armoires de Baluze, 7fi, p. 100.
(1) Morignan, commune de Mantlielan (Inclre-et-Loirp).
PIECES JUSTIFICATIVES
PLAIT TEND EN PRIÎSENCE DE FOULQUE LE ROUX, COMTE DANJOU ET DE SON FILS FOULQUE LE BON, AU SUJET d'un domaine RÉCLAMÉ PAR UN NOMMÉ TESMUNNUS.
(Aoiit 941.)
Notitia qualiter venit quidam sacerdos Sancti Martini nomine Tesmunnus, Ambaziacis castri, idibus Augusti, ante presentiam domni
Fulconis et filii ipsius quoque Fulconis, caeterorumque nobilium
virorum ibidem residentimn, reclamans.... alodum suum qui est in villa Avon situs,quem ei avunculus suus Ansebaldus quieto ordine dlmiserat, etipse légitime tenuerat usque illo tempore, quo Normanni eum prœdaverunt et in transmarinas partes captum duxerunt, Isembertus malo ordine et contra legem ipsum alodum tenebat. Tune interrogaverunt eum Domnus Fulco videlicet et praefatus fdius ipsius, propter quam causam, ipsum alodum tenebat. Respondit dem Isembertus quod suis ratis pretiis prœfatum alodum comparaverat, de Guidone, qui habuit quondam consobrinam Tesmunni et ideo eum tenebat. Dixerunt etiam prœscripti seniores nt ostenderet cartam aut testimonia, quomodo praescriptum alodum comparaverat. Respondit Isembertus quod neque cartam, neque testimonia exinde habebat. Interrogaverunt etiam prœfiitum Isembertum si talem advocatum habere posset, qui contra advocatum praelibati Tesmunni in campum hoc approbare auderet, quod prœtitulatus alodus plus pertinebat Isemberti per comparationem, quam prœfati Tesmunni per paternam atque aliorum parentum hereditatem. Respondit denique Isembertus quod ad statutum placitum advocatum suum ad hoc defendendum praeparatum haberet. Judicaverunt ergo ut utrique advocatos suos ad primum mallum adramirent, qui ita unus contra alterum.... potuisset, quod ita et fecerunt. Quando enim ad mallum
PIÈCES JUSTIFICATIVES. cv
pervenerunt, praetitulatus Isembertus.... hal)ere potuit, qui contra
advocatum Tesmunni hoc defendere ausus fuisset, quia omnibus
qui ibi aderant, quod praescriptum alodum injuste et contra legem tenebat. Tune fecit illi domnus Fulco solidos LX reguadiai'e propter hoc, quod suum advocatum ad statutum placitum adra-
mivit habere non potuit. Exinde judicaverunt omnes^quiibi
aderant, quod nullum alium judicium Tesmunnus facere deberet, quam super sanctas reliquias, quia sacerdos erat, propria manu.... quod statim fecit. Et praedictus Isembertus se exinde recredidit
et per festucam guerpivit. Tune nec praefato Tesmunno, ut
ex tali diffinitione notitiam quaereret, quam statim fieri jusserant. His praesentibus et videntibus acta fuit.
Signum domni Fulconis. Signuni Fulconis filii ipsius. Signum Erardi advocati et legislatoris. Signum Arduini legislatoris. Signum Heldemanni vicarii. Signum Guanilonis vicarii. Signum Bernardi. Signum Marchoardi. Signum Fulculfi. Signum Odulgerii. Signum Rainaldi. Signum Adalelmi.
Data mense Augusto, anno domini incarnationis DCCCCXLI, sive anno IIII régnante Hlodovico rege filio Karoli,
Archiv. de Saint-Julien. — Arm. de Baluze, t. 77, f** 74.
HUGUE, DUC DE FRANCE ET ABBE DE SAINT-M\PtTIlV DE TOURS, RESTITUE AUX CHANOINES DE SAINT-MARTIN LFS BIENS AFFECTÉS A LA PORTERIE DU MONASTÈRE.
(26 décembre 943.)
Sicut ab ipso primordio sanctae matris ecclesiaî nascentis et per intervalla temporum usque ad fmem sncculi tendentis taies semper in gremio ipsius personan valuerint, quœ ejus uberibus (idcliter educatae eam ex augmentando et subUmando, veluti matri, vicem rependerint, ac fraternae dilectionis amore flagranter chris-
cvi PIÈCES JUSTIGICATIVES.
tum in suo corpore glorificando, portare et portando glorificare non destiterint, implentes illud quod ipsa veritas ait : Diliges dominum deum tuum, ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex omnibus viribus tuis et proximum tuum sicut te ipsum ; sic e contra taies in ea haberi non dubium est, qui quodam nequitiaî suae divortio vitse communis usibus invidentes, ipsas oblationes rerum seu facultates, de qnibus in suis pauperibus recreari debuit christus, ad augendam cupiditatem suam, simplicioribus subducere et per astutiam saecularem sibi proprias facere in quantum prévalent, élaborant : hujus etenim socordise malum quanto plus est générale, tanto magis fit in membris Christi et ecclesiae aerumnosum et grave, quo enim diffusioribus praediis quisque locus deo sacratus istis temporibus constat esse fundatus, et gi'a\'ioris ruinae pondère solet esse contritus, et quo altior gradus eo gravior casus. Cum igitur grex Sancti Martini his communiter calamitatibus et aliis quampluribus, partim ex saevitia Normannorura, partim vero ex cupiditate pravorum hominum, intus et de foris emergentium, diulissime et sine intermissione concussus atque vexatus haberetur, tandem compulsus est eam quam patiebatur incommoditatem, una cum auctoritate praeceptorum regalium, necnon et apostolicorum privilegiorum, ad notitiam domni Hugonis reverentissimi abbatis perduceret, et quam cupide communes res, unde vivere et vestiri debuerant, ex aliqua parte sibi fuissent subtractae studiosius intimare. Et ut ad praesens negotium compendiosius explicandum intermittantur caetera, Venciacum (1) cum suis omnibus adjacentiis et integritatibus, Gaudiacum (2) videlicet atque Brittannaico (3), et si quid aliud ad servitium portariae, ab ipsis canonicis olim fuerat deputatum, reddi sibi ab abbate expetiere devoti. Siquidem nostri majores, hoc est praecedentes patres, studio pietatis omnimodis insistentes etzelo caritatis ferventes, quoslibet ex supradictis villis portariae Sancti Martini pertinentibus reditus in communes fratrum usus deputaverunt. Verum e contra extiterunt aliqui superbite festibus elati ac pravae cupiditatis, quae radix est omnium malorum , scabie respersi , qui ministerium
(1) Vencé, aujourd'hui Saint-Avertin, canton et arrondissement de Tours (Indre-et-Loire).
(2) Joué, canton et arrondissement de Tours.
(3) Berthenai, commune du canton de Tours (Indre-et-Loire).
PIECES JUSTIFICATIVES. cvii
ipsius portariae non a fratinbus gratis ut erat consuetudinis, sed per abbatis imperium datis muneribus quaesierunt, cupientes totam illam potestatem a fratrum communione pi^ivare; quod et fecerunt. Qua denique congruentissima gregis jam prœlibati petitione idem venerandus abbas crebro pulsatus tanto ei in hujusmodi re praebuit assensum, quanto erga fidelitatem domni Martini egregiique confessoris Christi suumque servitium ipsum cognovit esse promptissimum. Super qua re igitur notitia facta est qualiter venerunt postmodum non parvse dignitatis legati sanctae congregationis eximii confessoris Christi beati Martini, Nefingus videlicet levita atque decanus, Guntelmus quoque seque lévites et archiclavis ; Rainaldus \'idelicet atque Gualterius et Ernulfus ad ^dcem reliquorum canonicorum omnium, adParisius civitatem; ibique ante presentiam domni Hugonis dulcissimi et saepenominandi abbatis, rénovantes iterum et intimantes piissimse familiaritati ipsius flebiliter lamentabilem et lamentabiliter flebilem jam praephatam suam suorumque confratrum necessitatem et querimoniam multis ante temporibus inexorabilem et submissa prece rogantes, quatinus ipse sua pietate eis in hac gravi etdiuturna jacturalaborantibus, pro amore dei et Sancti Martini subveniret et pauca dignaretur ad tempus sibi indulgere terrena ut ei a domino muita recompensarentur seterna. Quorum legitimis petitionibus misericorditer annuens, non solum neglecta et perdita quorum gratia vénérant, emendaturum et restauraturum, verum etiam multa eis bénéficia in posterum provisurum se esse promisit. Mox accitis non tantum episcopis, qui ilîi aderant, immo quibuslibet lidelibus suis utriusque ordinis, aperuit illis causam et pernecessariam petitionem fratrum, requirens abeis quod vel quale consilium de hac re sibi dare vellent. Ad haec illi tam utile, tamque prodcuum unaniniiter dedere consilium ut nunquam de illorum propriis et ad se specialiter pertinentibus rébus, quas per praecepta regalia et apostolica privilégia, sicut praemissum est, canonici Sancti Martini insolubiliter possidere cernuntur , alicujus dispendii detrimentum ipsos aliquo modo sustinere permitteret ; addentes quod nemo unquam regno dei aptus esse poterit, quicumque pra;taxatas Sancti iMartini auctoritates infringi et violari consenserit. Quorum salubri ac consentaneœ subgestioni tantf) spontaneum adhibcnsconsensum, quanto apud deum et homines considerans sibi esse j)roricuuni , reddidit eis pro amore dei et Sancti Martini, necnon pro remedio aniniio progenitoris sui
cviii PIECES JUSTIFICATIVES.
ilomni Rotbertl, quondam piissimi régis atque genitrlcis siiae, seu pro remedio avunculi siii domni Odonis, seque gloriosi régis, suorurnque parentum omnium et amicorum, prsefixam portariam cum omnibus suis adjacentiis et integritatibus, quae vel ad j)ortariam pertinere dicebantur, vel quae cupiditate quorumdani usurpata fuerant, per consensum,ut dictum est, illic instantium iidelium suorum, ad eorum scilicet vitam temporaliter sustentandam, sicut in prœcepto domni Karoli gloriosissimi régis apostolicorum privilegiis obserato habetur insertum, ita ut ab hodie et deinceps sicut et reliquas suas res absque alicujus ejusdem Sancti Martini loci abbatis, quicumque extiterit, contradictione seu refragatione saepius nominatam portariam stipendiario more teneant atque possideant. Ut autem hujus noticiae auctoritas omnibus temporibus ab hinc et in reliquum firma et inviolabilis permanere valeat et a successoribus suis, scilicet Sancti Martini abbatibus, certiorem in dei nomine obtineat lirmitatem, ipse domnus Hugo semper nominandus abbas manibus propriis eam sub signo sanct.-e crucis corroboravit, et tam episcopos qui praesentes eraut subscribere, quam etiam fidèles suos, veneraJDiles quidem viros, firmare rogavit.
Signum sanctae crucis domni Hugonis gloriosi abbatis, qui hanc auctoritatem fieri et affirmare rogavit.
Gualterius Parisiorum episcopus subscripsit. Tetolo Levita et Turonorum archiepiscopus subscripsit. Ermenteus Aurelianensium episcopus subscripsit. Guido Saxonensium episcopus subscripsit. Hugo Remensium episcopus subscripsit.
Signum Erberti comitis. Signum Bernardi comitis. Signum item Erberti comitis. Signum Fulconis comitis. Signum Tetbaldi comitis. Signum Ernaldi comitis. Signum Aimonis vasalli dominici. Signum Ervei vasalli dominici. Signum Rodulfi vasalli dominici.
Data est autem haec auctoritas VII. kal. januarii Parisius. anno V régnante Ludovico rege. Ego Gualterus sacerdos Sancti Martini et cancellarius per jussionem domni Hugonis gloriosissimi abbatis scripsi et subscripsi.
Ex Pancarta Nigra Sût?ct! Martini, f° 120. — Copie. Jrm. de Baluze, 76, p. 139.
PIECES JUSTIFICATIVES
THIBA^UTLE VIEUX, COMTE DE TOURS, SE DESISTE EN FAVEUR DES CHANOINES DE SAINT-MARTIN DE TOUS LES DROITS qu'il AVAIT SUR UN SERF NOMMÉ LETBRAN A CONDITION QUE CE SERF ET SA POSTÉRITÉ DEMEURERONT ATTA- CHÉS A. LA TERRE DE SUEVRES.
Notitia qualiter et quemaduiodum venit doinuus Tetbaldus cornes Turonis, castello scilicet Sancti Martini, ante sacrosanctum ipsius sepulchrum, die niartis, pridie videlicet kal. Aprilis, et ibi devota mente, pro amore dei ac sancti Martini, vel etiam pro remissione suorum criminum atque precatu fratrum, quendam hominem sui juris Letbrannum nouiine, filium scilicet Erluini curtis nostrae Pseudoforensis (1) majoris, et ex marterna parte pertinentem ex potestate Sancti Stephani Autisiodorensis, quam in bene- (icium tenere videbatur , prœfato Christi confessori Martinp et fratribus ejusdem congregationis perpetualiter hiibendum vel dominandum, voluntarie condonavit, atque guerpivit, eo quin etiam rationis ordine et tenore, ut quamdiu ipse advixerit Letbrannus, tam ipse quam post ipsum omnis illius successura soboles, hereditario jure in jam dicta Pseudoforensi maneat potestate et ibidem colonili more propriam deserviat hereditatem, tanquam unus sajpefatae curtis colonus hereditarius, nulli unquam aliquod reddens servitiura nisi beato Martino et ipsius loci canonicis. Sivero, quod absit, vel quod nunquam evenire credo, fuerit aliquis, filius scilicet meus, vel aliqua intromissa pcrsona, quœ hujus meae donationis auctoritatem malivolo animo infringcic voluerit, inprimis iram et maledictionem onmipotentis dei et piissimi confes-
(1) Sur\res, caillou dcMci, airoiidisscmciit rlf lîlois (Loii-i-l-Clicr).
ex PIECES JUSTIFICATIVES.
soris ejus Martini incun-at et ipsos se offenses sentiat, nisi citissime se ex tam pessima voluntate cori'exerit, et insuper per districtum Sancti Martini abbatis quicunque extiterit aiu"i libras V coactus exolvat, et sua i-epetitio nullum effectum habeat, sed haec mea promptissima donatio meis filiique mei , aliorumque nobilium virorum fidelium scilicet meorum, vel etiam quorundam episcoporum manibus roborata ilrma et stabilis semper et ubique valeat permanere.
Signum sanctae crucis domni Tetbaldi comitis, qui hanc donationem libenti animo fieri rogavit et corroboravit.
Signum Tetbaldi fllii ipsius. Joseph Turonorum achiepiscopus subscripsit. Ermenteus Aurelianensium episcopus subscripsit, Richardus Bituricensium episcopus subscripsit.
Signum Alberici Aurelianensium vicecomitis. Signum Odulfi. Signum Landrici. Signum Adalardi. Signum Guanilonis vicarii. Signum Ascelini. Signum Bernerii. Signum Arberti.
Data est ergo hujus notitiae auctoritas VII kal. aprilis Turonis, Castello scilicet Sancti Martini, ante sanctum ipsius sepulchrum, anno adbuc tertio regni Hlotharii régis.
Ego Adalmarus gregis beati Martini levita et ejusdem cancellarius rogatus scripsi et subscripsi.
Archiv. de Saint-Martin. — Copie. Arni. de Baluze, t. 76, p. 242.