CHAPITRE CCLXX
Comment le seigneur infant En Ferrand de Majorque envoya chercher des chevaliers et hommes de pled; et comment, avant leur arrivée en Morée, ledit infant trépassa de cette | vie; el comment monseigueur Jean , frère du roi Robert, s'empara de lou le pays.
ΤΙ s’écoula peu de temps avant que le seigneur infant envoyät au seigneur roi de Majorque un message par lequel il lui demandait, qu'il voulôt bien lui envoyer par moi des cavaliers et des hommes de pied. Madame la reine sa mère et le seigneur roi de Majorque me firent donc dire de me préparer moi-même, et de faire en sorte de me procurer une bonne troupe, tant à pied qu'à cheval , pour la lui conduire, et qu’il me ferait compter jusqu’à vingt mille livres à Valence pour mes troupes. Je m'occupai aussitôt de me procurer une compagnie, et j'eus à donner aide à beaucoup à mes propres frais; mais quinze jours n'étaient pas passés qu'il m'arriva, par un courrier, ordre de ne plus m'occuper de cet objet, parce qu’Arnaud de Caza venait d'arriver de Morée sur la grande nef du seigneur infant , et qu'avec cette même nef il se procurerait à Majorque des gens qui passeraient avec lui. Ainsi ils révoquèrent à la male-heure l'ordre que j'avais recu et je n'y allaï pas. En Arnaud de Caza ramassa à Ma jorque des gens de toute espèce, et y resta tant
et tarda tant que, lorsqu'il arriva en Morée, le seigneur infant venait de trépasser de cette vief; et ce fut la plus grande perte qu’eût en-
(1) Je trouve dans un cahier de pièces manuscrites de la propre main de Ducange, déposé à la Bibliothèque royale, ua morceau fort curieux sur les événements qui se sont passés en Morée au moment de la mort de l'infant Ferrand de Majorque. C'est une sorte de procès-verbal en forme, Qn voit qu'il a été rédigé par un Catalan, car plusieurs mots latins ne sont qu'une traduction de mots catalans ; et Pinfant y parle méme parfois Lout-à-fait catalan. J'ai publié cette pièce pour la première fois à la suite de la seconde édition de l'histoire de Constantinople de Ducange, que j'ai donnée en 1836, en 9 vol, in-8. Je la revois sur le seul manuscrit conan. Cette pièce est intitulée dans Ducange {L. Il, p. 585 εἰ suiv.) :
. 7 Extrait d'un petit cahier en papier, intitulé : Encipit declaraτὸ summaria super facto εἰ morte domini infantis Ferrandi de Majorica.
« Factum inclyti domini infantis Ferrandi de Majoricà.
a Hæc tria capila seu tres partes continet :
«1 Caput est, de pralio in quo vivus caplus fuit.
«1 Caput, de terrarum suarum desolalione et traditione per suos inimicos faclà.
« HE Caput est, de bonorum suorum mobilium de se moventiun exsilatione et direptione per suos fact et fieri permissa.
« Quæreodum est primo quo jure vel titulo ipse acquisieral et possidebat terram prædictam quæ dicitur de Clarentià, vel pars principatus Achaiæ, vel de la Morcyhe,
a gitur , in {primis sciendum est quod domina Helisabelh, conjux prima domiui infantis et dumina ejus mater fueruot graviter oppressæ per principissam de la Moreyhe et ejus geutes et procuralores, el specialiter per comitem de Xipheloniä et episcopum Ole et Nicolaum Moura, qui dictam doman matrem dictæe dominæ Holisabeth ceperunt, et arrestata tenuerunt, eLmultis injurüis affecerun1. Et dicebant sibi : «Τὰ dedisi filiam tuam Catalanis!4mala fortuna erit til, quia totam terram luam perdes. » Εἰ de facto, bona ipsius mobilia rapuerunt, οἱ terram sua, scilicet comitatum de Mathagriffo, occuparunt δὲ occupalum lenuerunt; et licet requisiti solemniter ex parle domini infantis restituere, renuerunt, Et super hoc dominus infans babito consilio cum domino rege Frederico, et ipso annuente et adjuvante, fecit armatam suam per maré el perrexit in Clarentiam; οἱ requisitionibus factis debitis gentibus et procuratoribus dictæ principissæ, οἱ ipsis persistentibus εἰ obdurantibus in su malitià et denegationc Juris et justitlæ, invasit cum armis locum Clarentiæ, et ccpit cum, et alla loca plura ; terram aulem suam el domine uxoris suæ primæ habero non potuit, quamvis ad ipsam habendam couatus fuerit Lolo passe.
Prids dicendam est de personà domini infantis, quomodo et qualiter se gercbat in armis et aliis factis suis. Εἰ certè ipse erat prudens, strenuus, οἱ magnanimus in moribus suis. Siq dem prudentia ejus in hoc apparut, quod cum dom. Sancius rex Majoricarum frater ejus haberet cum exosum propter suggestionem quorumdam consiliarioram suorum, ipse fraudulentiam eorum altendens, sciensque fratrem suum sine prole, in posterun prævidens, duxit uxorem dorinam Helisabeth
CHRONIQUE DE RAMON MUNTANER
core éprouvée depuis longtemps la maison d’Aragon par la perte d'aucun fils de roi; et je ne vous dirai pas qué ce fut seulement la maison
prædictam, quam invenit in Sicillà desolatam, ex quà suscépit flium domiaum J4cobum, nunc regem Majoricarum, quem infaotulum, defunetä de partu ipsius dictà dominà conjuge su4, post quinque vel sex mensium vel circà, misit per mare de Siciiä ad dominamn Sclarmundam matrem sua, reginam Majoricarum; et luc ipse cum armalà sud post parvum temporis venit Clareptiam, ut prætactum est, et ibi similiter duxit uxorem secundam, dominam Helisabeth, consanguineam reais Cypri, ex quà ortus est domious infaus Ferrandus qui une est, secundo-genilus ipslus domini prædicti. Et in alfs ctiam apparuit éjus prudentia, quia erat dives et opulentus, ut jofrà apparebit, Magnanimitas verd ipsus siuul cum prudeutià in hoc paluit, quod requisitione debilà præcedeute super injusticiä et oppressione δὲ injurlis sibl et inclytæ dominæ con. sorti sum ac matri ejus illatis , et negatà sibi penitus justicià, agonizare satagens, cum paucis, vec illis omnibus bonis, expugravit Clarentiam οἱ alla locaïplura , et obtiouit et triumphavit de injuriantibus : ia quod comes de Xiphelonià et Cpiscopus Olinæ et Nichola Maura, qui pro principissa hæc faciebant, bumiliaverunt se sibi, et fecerunt sibi homaglum , cum alits biuribus generosis οἱ popularibus ; δὲ ipse bouigoë et clementer recepit eos, el fecit magnum convivium. Tandem posteà exploratä familiä dom, Infantis , οἱ inveutà forté instabili et Curruptà , abierual retro el transfugerunt ad principissam , nou ex fide, sed potiüs quia cum mullis militibus Gallicis νοὶ Burgundis scicbant cam noviler advenisse , et matrimonitun cüm quodam nobili de Burgundià contraxisse, qui ut princeps paravit se contrà dom, infantem prædictum, comite pradicto sibi assistente, et omnc malum coutrà dominum nfantem procurante, Lam cläm quam aperté, Domious autem iofaus , audit quod princeps veniebat , contra ipsum paravit se ad cuodum versus eum ; et quum quidam dissunderent sibi quod non iret, utiuäm bono zelo, respondit οἱ dixit : quod non susti= peret quod princeps vaslaret lerram suam. Quare est contra falsitatem quam Audreas Guiteri proposuit , dicens quod domiaus infans mandavit in (eslamento suo quod dicta terra reslitueretur; quin enim exponeret se mort pro terrâ pra dictà, si eam mandasset restitui; et quare pluries comminatus fait His qui sibi suggerebant quod restitueret eam , et boc validé molestè fercbat. Et sic exivit de Clarentià cum paucis, ütinam bouis, die ter mensis juli quæ fuit dies sabbathi, in occursu dico principi; οἱ venit ad Jocum vocatam PEspero ; et inde venit die dominicä sequenii versüs principem, ἃ quod exercitus utriusque partis invicem se vidébant ; et noctis illins die provocaverunt in quodam nemorc ibi propé, ità quod ba listarii jackébant sagitias invicem.
Et die lunæ sequeuli manë, cum princeps moveret exercitum suum et irel versus Clarentiam cum acie suâ, Guillelmus de Fontibus et Guillelmus Den in equis suis equitantes dixeruut domino infanti : « Privceps cum suo exercitu facit vel (e net viam Clarenliæ; et posiquam estis à animatus ad præeliandum, feriamos in retroguardià corum, et dabimus οἷς imagoum damoum. » Hic est multum in istis verbis advertendum , quôd, cum debuissent tacereselexspectare moram, vel juserim domini infantis, maxime cûm princeps non veniret adversüs
d'Aragon qui fit en ceci une elle perte, mais alnsi fit le monde tout entier, car c'était le chevalier le plus brave, le plus intrépide qui
cum, ipsi excitaverant cum quem sciebant magnanimumn, et quem sub colore audaciæ iustigaverunt ad præliandum, cüm potiüs debuissent eum avertere, vel sallem sikere, el stare parati, dum princeps lougius pertransisset, polissimè çüm foret Principe cum magno exercitu Gallicorum et Burgundorum, et dominum infantem cum paucis, ac Hlis non bonis, imo apertè vacillantibus et paventibus ac diversa consulentibos, quia modo dicebent unum et stalim aliud, Et hoc fuit causa ruine domini infantis, quia si unanimes fussent, dominus infans nou fuisset interfectus, Et Lunc dominus infans, non benè discerbens ipsorum motus οἱ voluntates, sicut ille Judas Machabeus qui in uliimo prælo suo quo mortuus est, ait : «Surgatnus, οἵ eauus ad adversarios nostros » Dixit : πὸ πὸ, feriams à {tot (nou, non, férons sur eux ous} ; et dixit omnibus : « Rogo vos omnes quod teneatis me aprop (de près}, quia semper inve Mietis me ματιὰ vexitlum, » Et Lune Adhemarius de Mossélo, et Guillelmus de Fontibus οἱ Guillelmus Den, et quidam ali milites sicut erant vel videbantur meliores, posuerunt se circà domioum infantem, ut dictus Adhemarius dicil; et cüm appropiuquase sel ad acies principis dominus infans, dixit : « Nunc est hora! » Licet Guillekous Den dicat et dixerit, non τανε in judicdio, quod dominus infans dixit : He, tant son? (Sout-ils si nom breux Ὁ) sic idem. EL ipse Guillelmus Deu respondit : « Nou est modo hora, sed data est paimada!n volendo dicere quod ποὺ polerant retrocedere, Et super hoc dominus infans brocavit in exercitu privcipis, el specialiter aggressus fuit aciem comätis, qui erat principalis hostis suus, et reffrontavit eum forαἰνὸς. Et ille qui portabat vexillum dicti dom, infantis cecidit, et tuuc omues fugerunt, exceptis paucis, usque ad septem vel circà, qui pro majori parte erant de terrà illà, et fecérant sibi homagium, qui in dicto prælio céciderunt. Et dom. infans transivit ultrà, et invenit se solum cum Adhemario de Mosselo, et Guillélmo de Fontibus, et quodam scutilero Bertrandi de 8. Martiali, et quodam puero Guillelmi Den, qui equitabat in equo alforrato (armé à la légère). Et dum prædicti loquerentur cum τὸ, persuadendo sibi ut fugeret, prout dictus Adhemarius dicit, vérsûs Clarum-Moutem, D. infans dicchat : « Non adhuc. » Et cûm iterum sibi dicerent : « Domine, evadalis, quia ve\illum vestrum esperditum : » Dominus infans dixit : « Non adhuc, » Et tune Guillelmus de Fontibus dixit sbi: Vaia; que can volret, no poret, (eh bien! quand vous le voudrez vous ne le pourrez plus. Et cûm iterum dicerent sibi : « Domine, penzate evadere, quia ecce una banderia principis et una alia alba Burgundorum veniunt , aliàs mortuus estis; » ipse dixit: « Equus mous non polest ire. » Et dum irent sic loquendo versùs Clarum- Montem, dominas infans vidensquosdäm milites de familiä suà, à longe clamarvit, et vocavit scutiferum Bertrandi deS. Martial, dicendo: « Raymunde, vade ad alios milites de familià ut vemiaut. » Et Adhemario dixit: « Equus meus non potest ire. » Et Adbemarus dixit el :« Descendatis defequo vestro, οἵ ascendatis quem ducit ille puer, » bixil de dicto puero Guiïllelmi Den. Εἰ super islis verbis dictæ banderiæ appropinquaverunt ; et irruërunt Inimici in dictum dominum infantem, quem dictus puer ostendit εἶδ; et, ut Adhemarius dicit, diviscrunt cos sic, quod dominus infans remausit solus inter inimicos suos, et dic-