studiisque retento
.^ ara fuisset.
.. "^ jibrmia damna juventse
aura et nescia flere) o lacrymarum sistere fluctus, /mans quodcumque admiserat setas *, exsecransque diem, quae prima dedisset oianibus gladios, animamque secundos .item easus in aperta pericla vocasset . . .
vos tamen, Andegavi, gens humanissima, scitis Bigotium nunquam, seôvus nisi cogeret hostis, Conseriiisse manus aut invasisse priorem.
Exanimor, mecum haec repetens, videorque videre Pectus in hoc iterum gladios incumbere ssevôs, Bombardasque in me horrifîco mugire fragore Et funesta peti miseram per compita vitam.
Hinc quoque Normanos durosque urgere Britones, lUinc Andegavos, atque arma seolastica cerno. Di quibus ingenuum est studium doctrinaque curae, Si bene vos colimus, si dona frequentia vestris Aris offerimus, nos ex quo Teutonis ora .
Detinet, bas studîis turbas avertite nostris.
Sin, Grynaee, jubés magnum renovare dolorem, Ut fuerit nobis inhonesto vulnere Isevœ Exsectus poUex, sub ea, oui pendula nomen Pilea dant, porta, quum circumfunderer hoste, Cogérer et capiti tutricem obtendere Isevam, At saltem lateant aeternis mersa tenebris, Nec tradat luci ulla dies, nec vate sciantur
Bigotio, quse nobilitas, quam Landria Tuiris Nominat, huic capiti defixit vulnera, qiiaeque Funera praetendit, terraque marique secuta.
O si nil miseret, Turris, te, Landria, nostri ; Si nihii exsilio, ferimus quod sponte, moveris. Si nil te placidae musse, quas pectore toto Jamdudum sequimur; si nil te denique lenit Quinque quod a patria carisque parentibus annos Abfuimus, morum et linguse populi hujus inertes Te saltem pudeat demittere stemma superbum Vilis in exitium figuli, qucm sola parentum Nobilitat proba simplicitas virtusque suorum.
Generosum effinge leonem
A vili et cedente fera qui continet ungues....
Ad Ambrosium Blaurerum Wurtemberg ensis Dticatm antistitem et summum tkeologum, 1535.
Me quia ssepe mea de conditione rogasti.
Si tibi" quando vacat, nostra Catoptra lege.
Sin née onus cieri, nec concio docta frequensque
Hoc patitur, super his haec metra rébus habc. His ex carminibus ne me reputato poetam :
Sed nec opus monitis, hoc satis ipsa docent.
Annos pœne decem nuUus mihi carminis usus;
Annos ante decem nec bonus usus erat.
Annos ante decem fucum veneresque sequebar,
Quale hsec eloquium ssecla subinde ferunt.
Quinque deinde malo suasu seducta ju venta
Me certaminibus pluribus implicuit.
Quinque alios gravibus studiis impendimus, uno
Dimidioque dato mense poematibus.
Nunc vero ad Musas rediens, Blaurere, severas
Dico poematibus tempus in omne vale.
Si genus inquiris, mater de sanguine regum est,
Qiïeis Agothoclea fert. fama fuisse satum;
Seque suosque pater jactat textrice Minerva
Esse satos atavos : hsec miïii nobilitas.
Jam mihi conandum ne exempla domestica fœdem, ,
Neve a stirpe mea degener esse ferar.
Somnium. 153 6,
Visorum miras species- et somtiia rerum Conscia magnarum, quales Germania mores Prseferat, in patria quo sperem auctore quetiem Post durum exsilium, victrix ut Gallia Carlum Reppulerit, canimus ....
Laute pransus eram biberamque meracius illo Forte die, Fossane, tua est ita splendida mensa ! Ergo probe pastum, simul ac me in tecta recepi, (Ut facile insuetos, ubi paulo cœna paratur Liberior, dapibusque solet potuque gravare) Invadit sopor.... et caput inclinare suadet : Explicor in reliquum corpus recubansque supinus. Ut dorso inniti consuevit cetera moles Corporis oppleti, somnos et somnia carpo, Somnia quels, si vera notant, nec imagine falsa Eludunt, vel opes Arabum praeferre recusem....
Post longum exsilium patriam repetisse videbar, Rura Lavalla, meam, f^opulo gratissimus omni....
(Bigot répondant aux questions de ses compatriotes décrit le caractère des Allemands et raconte ses aventures parmi eux : )
Natio fêta armis et prseclarissima belle, Quod faciunt natura soli asperioris et aer Arcticus, et permissa viris gestamina ferri Protinus a puero, vitaeque licentia major.
Forsitan et mores Bacchi dissolvit abusus.
Miratrix turba ipsa sui, contemnat Achillem ; Hectora collatis secum fastidiat armis....
Pauca scias, Budaee, .parum sis, Bembe, disertus
Ni vos ediderit felix Germania : tantus Communi stupor est et ismia philautia clera.... Sis exter, moriare famé prius atque didactra Munerave ulla feras. Gallorum primus honesta Munia doctoris gessi hac in gente rogatus.... Gens eadem dominos odit frenumque gravatur Libertatis amans (licet iste relangueat ardor Hisce sub imperiis), tum rerum Iseta novarum Eventu rapitiir di versa in dogmata praeceps....
NuUus honor rectis studiis ^ ; nos fabula vulgi Ludibrioque sumus pueris, longeque minores Quam qui prima docent in agris elementa magistri. ^^Egre hoc fert animosa sui et bene conscia virtus !
Sapientia....
Sub pede grammatico misère caleatur, et auctor Ejus Aristoteles, reliquus quem suspicit orbis, ' A doctore rudi servatur prseda triumpho.
(Mais Bigot défend vaillamment sa science : )
Acer ut et fidus canis irrumpentibus obstans In prsesepe iupis, conatus explicat omnes, Latrat hians, ringitque minax et dentibus urget. Illi indignantes rabido se dente tuentur Intenti prsedae, sed ovem non deserat ille Ni prius immodico fessus raureseat hiatu :
Hic mihi sic sophiam elamosa voce tuenti Evenit
Apologia Bigotii pro sua libertate ad D. Blauremm^ regionis kujus antistitem dignissimum.
Superioribus his diebus intellexi, humanissime Blaurer^^» ex nonnullis advenis, parochum et aliquot ejus consiliari^^^ se in proxima reformatione constituisse redacturos me eu '^ bursariis in ordinem ac servitutem, quo sic parochus ssevi^^^^^
' Allusion ail séjour de Bigot à Tubingue.
me ulcisci posset, a quo esset ob indiligentiam notatus. Qua qiiidem de re illud scias velim, conditionem hic me accepisse ea lege, ut nihilo minus essem quam Maguntiae liber. Ibi autem eram liber ut si quis alius ordinariorum professorum, neutrius coUegiorum (sunt enim duo) servituti obnoxiuç, et in pari cum ordinariis honore semper habitus, quorum etiam nullo stipendium non habui auctius. Prsetereo (quse non vulgaris fuit in me honorifiçentia) ssepissime esse juxta meam sententiam de studiis communibus constitutum. Sed delibertate hac non feci licentiam. Sed quo majorem in me sensi gentis ejus humanitatem, eo me reddidi ad bene diligenterque docendum et affrictiorem et serviliorem. Qua quidem re optimi cujusqueanimum facile mihi lucrifeci, nisi theologastri unius, quanquam excipiendus non venerat, ut qui pessimus indoctissimusque esset. Cujus tandem ut suffugerem calomnias, meoque discessu illum apud universitatem, quam ei reliqui infensissimam, ulciscerer, facile in conditione presenti acquievi, sed legibus paribus retinendse libertatis. Quid litteris Grynaei ad me, vel meis ad eum testibus opus, cum ne adversariisquidem hoc denegent? Igitur gravem aliquam caussam subesse oportet, qua nixi in servitutem redigere me velint, utrum quod expectationem de mea eruditione Grynaei et aliorum fefellerim ? Minime, cum toties Grynseus in faciem mihi pronuntiarit diversum, sitque pollicitus impetraturum se ex Principe auxesim ; quanquam si tacuisset, non "Sum tam pingui judicio, quin satis cognoscam tantum me praestare, quantum caeterorum quempiam. Parce, mi Blaurere, quod me contra istos mediocri laude tuear; hoc enim concedit Gicero praesertim in caussa justa. An quod libertate hac factus sim aut deterior, aut negligentior? Non certe deterior, cum a scortatione, comessationibus, ebrietate, fuerim alienissimus. Neque similiter negligentior, qui, quamvis morbo aliquando detentus, sumpto etiam pharmacho, ne lectionem quidem unicam praetermiserim , ut taceam quam acriter, sedulo et fideliter (qui meus mos est) docuerim. Rogo, non praestet libertati suae relinquere, qui semper ita summittat se servumque ultro praebeat, quam ad servitutem
cogère, qui sit deinde refractarius? Non didici servire, homo alioqui et natura et génère ingenuus, sed didici iibertate uti modestissime acsubjectissime, nisi cum pro defensione veritatis attollendi sunt animi. Quse quidem veritas, ut cseteris suis cultoribus saepe atrocia odia peperit, ita me, in hoc discrimen vocavit. Judicant isti tum se rempubiicam universitatis exagitaturos pro libidine, cum ex ea Milonem sustulerint, id est, cum me abegerint, quod non dubitant se facturos, si Iibertate me mea spoliarint. Esto igitur, abigar, habéat per me Tubinga in grammatica magistros, quando professorem bonarum artium tam infense persequitur et hostiliter. Non jamdudum a Deo servamur, nos ut conditiones deficiant.
Habes, miBlaurere, mentem meam. Potius quidvis faciam, quam ut istorum libidini paream, principi quidem ejusque vicariis et rectori pariturus, cseterorum nemini. Sed (utspero) désistent isti, nisi manifestissime invideant summam et utilitatem et celebritatem universitati, quse professione nulla apud exteros commendari suspicique poterat magis quam aristotelica, prsesertim ab eo, qui ea in [re] non dubitat cum maximis viris pedem conferfe, nedum cum istis sjcophantis.
Utcumque sit, si persistant isti, deturque perfidise eorum locus (nam perfidiam voco ubi non servantur con venta), perficiam publicis scriptis (nam si natura negat, facit indignatio versum) ut hsec passim innotescat malignitas, discantque csôteri talibus quam antea cautius fidere. Honestior erat praetextus abigendi mei, si quam petii canditionem dixissent non se (nunc) posse per serarii publici inopiam mihi condicere. Potuissem tantum dicere : « Tubingam vocatus primus e professoribus veni, primusque abeo.... Ens entium, miserere mei. »
Hsec ad te fusius, quae rogo illis ostendas, aut ipse ad illos acerbiora rescribam, qui se nihilo inferiorem nisi titulo deprimere frustra nituntur. Bene vale, vir humanissime, et veritatem, quod prsecipuum est antistitis munus, tueare.
Gulielmus Bigotius (si diis placet) in bursam redigendus.
Tubing», 1536.
Épistre de Bigotiits a Saincte Marthe. 1540.
Vn mien Amy, dauant qu'auoir enquis Mon iugement sur rythmes : m'a requis, Qu'un Epigramme à toy ie luy baillasse, Cuiddant que ce, que ie blasme, louasse, le blasme fort (sans rien dissimuler) Voire et du tout ie uouldrois annuler, Si ie pouuois, tes uers que fais en rythme :
Veu mesmement, que plus aurois d'estime.
Si te uoulois addonner aux sciences, Desquelles as du Seigneur, les semences, le ne dy pas, que Dames et Seigneurs, Pour resiouir et recréer leurs cœurs.
Commettent cas lequel soyt d'eulx indigne, D'escrire en vers quelque matière insigne :
Aussi à ceulx qui n'ont assés d'esprit.
Pour attenter haultain cas par escript :
Ou bien s'ilz ont leur esprit admirable, Hz n'ont esté (par sort desraisonnable) En leur Jeunesse, aux Escholes instruicts :
Concedderay tel vers, pour leurs deduicts :
Mais les Bcauants trouueroyent fort estrange. Si un Langey, en un rythmeur se change.
Tu me diras possible, que Dolet, S'est bien demis à quelque triolet.
Je te respons ce qua luy mesme ay fait.
Que d'esprit grand doibt sortir grand effect. Mais si tu ueulx a caste fin la tendre.
Que par tes uers puisses proffit prétendre, (Car auuourdhuy rythmes sont en uigœur.
Et hault scauoir recullé en langœur : ) Je te pourray par tel sy, excuser.
Que, sans iamais^ aux rythmes t'amuser.
Retourneras à ton meilleur estude.
Je ne suis point un stoique si rudde,
Que ie n'entende assés bien de moj mesme, Qu'est mal aisé de monter roidde terme Au bon cheual, qui n'a heu sa pasture :
Aussi ne peut qui paouvreté endure, Phjlosopher, né haults faicts entreprendre.
Si ne doibs tu, ô Saincte Marthe, entendre.
Que ceste noble, et illustre Princesse, Que tu as prinse en refuge et addresse.
Te prisç plus par, ta Francoyse rithme.
Que ne feroit pour un Oeuure Sublime.
Tesmoing l'en suis, car lorsque ie lisois Dedans Paris, ou'Cardinaulx i'auois.
De mon scauoir tous portants tesmoignage :
Recullé fus par aulcun personnaige, Qui ne porta proffit aux Escholiers :
Car espéroyent, que Sophistes lourdiers, Serojent par moy exterminés de France.
En ce temps la qu'on me fist telle oultrance, Chascun craignait pour moj parler au Prince, Ceste Princesse, en print bien la Prouince :
Disant, qu'auojs (comme on m'a recité) Le bruit & ^ris, de l'Vniversité.
De ce, me sens à elle tant tenu.
Comme si l'eusse aulcun bien obtenu De ce hault Roy, de Vertu décoré.
L'esprit duquel (l'en suis bien asseuré) Si l'on souffroit ce diuin Art entendre, 11 passeroit en scauoir Alexandre :
Car il est Prince, en tout cas si parfaict, Qu'onques un tel la Nature n'a fait.
Pour reuenir donques à mon propos.
Si la Princesse a heu cueur tout dispos, Dauant le Rov tant bien me soubstenir, le te requiers, cela de moy tenir, Qu'en délaissant dorenauant tels raettres.
Prennes plaisir retourner a tes lettres.
En aduanceant ces langues en practique.
Desquelles as si bonne théorique.
En ce faisant, honneur tu gaigneras, A la Princesse aussi, plus complairas, Et au Seigneur, qui pour orner le Monde, Veult, qu'un chascun tant seulement se fonde. Et tienne ferme, à la uacation A laquelle, à son inclination.
Si tu me dj, que mojmesme ie rithme, Certes aussi point ne t'en desanime.
Pourveu, qu'après labeur de grand' durée Soit seulement l'Esprit qui se recrée.
Carmen supplex. 1549.
Humanum qui .morte tua genus eripis orco Concilia sque Patri, certus mediator et idem Cum Pâtre rex, regnique dator sublimis olympi, Solvo equidem primum grates tibi, Christe, supremas De prsesenti animo, mihi quem discrimen ad omne Sufficis, haud patiens a te discedere victum. Quis nisi tu nitro excussis tôt glandibus, et tôt Me gladiis, me naufragiis, me pestibus atque Ereptum vario tali discrimine servat ?
Quis tamen orbe locus, quae gens testetur et ausit Dicere Bigotium, nisi trux compelleret hostis, Conseruisse manus aut invasisse priorem?
Me vix anniculum, quum nutrix extera peste Et reliquus flagraret ager, regalis ad oram Tramitis expositum servasti, Christe, periclo. Nostra scit hoc regio et memini narrare parentem, Qui tune prseteriit maturans altéra qusedam.
Se, duce te, reperisse vêpres natum inter acutas. De cujus ibidem arridentia mora legentem.
Te nostrse rectore famis. Quae me altéra demum
Clava contra défendit acutos
Ardentesque duos angues?
Ira unus tigrim, sphingem alter fraude prseisset;
. Mons malus hûnc genuit, Calveria Gorgonis illum. Denique quo, nisi te, nostrum ulciscente dolorem Ac ignominiam, sit amicis nocte prehensus, Mique per hos, quos ante minis spe carceris ursit, Poplite cum gemino, geminis cum naribus, aures Principmm pœnae dederit Fontanus adulter.
Colla brevi te idem laqueo spirante daturus?
Tu quam furta gravas mœchorum, quamque Tolosa es Dura veneficiis et quanto examine libras Hospitis incaestus hac, spero, morte probabis. Quid? quod (mira fides semperque stupenda) Nemauso Mille satellitibus me tune quœrentibus unum.
Par fora perque vias perque interiora domorm. Par fora, perque vias eduxti, Christe, periclo?....
Gratia par etiam quod opus te hoc auspice tantas Inter ego curas potui conscribere, demum Quod duce te didici (tua quae mihi gratia rara est) Omnia quae novi, latiae nisi semina linguae, (Atquse haec pauca quidem) nuUo praeeunte magistro.
Amplius oro tamen, Patris o sapientia luxque, Ne mihi nequidquam dederis tua symbola, divse Gestamen sophiae, neu me lustrasse sagacis Naturae sécréta velis, ut talia nunquam Prae turbis tegnisque fori miracula prodam. ...
Genus affecte logica mihi lege docendi
Liberius, nec adhuc trito uUi tramite pergo.
Pergo per anfractus, per rupes, perque salebras, Explanans his ante viam, qui pone sequantur, Haec ad summa brevi sophiae ducturus et ipsos. Tum vero quantis animis et pectore surgo, Res sacras si quando notha ratione profanus Urget Aristoteles? Quoties ego cominus illum Ense suo jugulo? Quoties vel sacra taceret Pagina, veridici nec haberent ista prophetae, Quae tetigi, contendo tamen sic esse proloque?.... Cedite, Daedalea; Junonis cedite, pennae :
Quas pennas facit ipse Deus, non magna verentur
Flamina, non solis radios, non denîque soleml...
.... Erit ut reditus mihi dent mea jura secundos Ut spero, et versis cedat juri injuria fatis, Et tibi victrices, victrix academia, palmas Victor ego referam, et quam servitute laboro Acer et invictus septenos jamque per annos Eripere, eripian : mené hoc desistere csepto Incolumem; quem nec Putei lethalis abyssus, Terruerit, divine minax fuget hasta Georgi ^ ? Haud ita, nec stabilis sic prodam signa colomnae!...
Methae, mi electae, quanquam fora garrula pellant, Nobilibus certe invitis et plèbe, Nemauso, Ne me propterea foribus reppellite vestris.
Non ego vanus ero, nec for^tan indecor hospes. Mosellam Ausonius, Mosellanas ego Methas ^mulus extoUam, quanquam arte et carminé dispar....
Epistola antilogica. 1549.
Quod [Baduellum] oppugnem, non tam oppugnandi quam repugnandi animo, id fecere me intelligi volo, qui nisi quadamtenus hic oppugnem nunc, et in mea detentione jam oppugnassem, ipsumque ostendissem eum esse, quod ad religionem attinet, quem me fingit, idque înquisitione constare, non eram ejus et sui sequacium contra me testantium ostensurus neque levitatem, neque odia, neque testimoniorum ad hsec consequentem suspicionem. An non levitatem suam produnt et inconstantiam feminese dubio procul simillimam? Femina vult, non vult; isti sentiunt, non sentiunt; probant, improbant. Quae siquidem abominanda pleraque de religione et sentiunt, et sentiendis illis se unos sapere, spiritumque Evangelii tenere jactitant, illa in me ad mei perniciem comminiscuntur et testimoniis astruunt suis. Quod qui est, nisi
* Allusion aux Grands Jours du Puy et à la place Saint-Georges de Toulouse, où se faisaient les exécutions.
qiise probant improbare? Jam quod odium odio sectariorum, praBsertim Christum de hocmundo toUentium, esse capitalius potest?
Vixi inter germanos superiores, qui de corporis praesentia nobis assentiuntur, quae jampridem sentio et sentiens ibidem et disputans liberrime, nihilo propterea factus eis neque odiosior, neque officiis recipiendis ab eisdem diminutior. At quum ad Galliam per signarios, qui signum praesentiae, non prsesentiam ponunt, reverti, ibique aliquamdiutius mansi, Deus bone î quam, religiose et superstitiose abhorrebant isti a me î rêvera plusquam ab Ethnico et Publicano. Romani cum ceteris de gloria, cum Gallis de vita dimicabant; cum superioribus germanis de veritate nobis, cum signariis de vita pugnandum est. Quid? si meorum mihi malorumuna scaturigo est Eucharistia, sicut Athanasio suorum persona secunda Trinitatis?
Egone, si linguis loquantur angelorum et charitatem non solum non habuerint, sed in suum proximum sseviant, evangelistas credam, pieque et sinceriter sapere confitear, quasi in animam malevolam introeat sapientia, et se Deus, qui infinita sapientia est, communicet istis vasis electionis, hoc nihilo sapientius facturus, quam si vinum generosissimum peracido vasi reponas? Nos autem, qui Dei verbum non reliquimus, nec ita proinde sumus ab ipso relicti, quin inimicorum saluti bene consultum velimus, eis ea de re opusculum scribemus, his exempti miseriis, quod subjecta fide simul et cognito nostro Prœludio (cujus a lectione consulo ne suo nostri odio absistant) spero futurum luce meridiana clarius. Nunc ad propositum reveiix).
BadueUus, hostium meorum prsesidio conflrmatus, de liberis, psedagogisque eorumdem, iis potissimum, quibus verborum quam rerum copia ut facilior, ita gratior erat, sibi exercitum confiât. Apud quem habita gravi concione, et ea lectionis loco, multa dux militise fortissimus in nos et de nobis conquestus est, quorum summa erat philosophiam perniciosissimam esse et moribus et pietati; quare se et eam, et philosophum, et philosophastros optimatum civitatis
ope abacturum. Qaantum autem vox ista gratise et residua coneio ejus, quam non dixerat, sed vomuerat, apud altères emunctae naris auditores invenerit, ex eo licet intelligere, quod sororius ejus, Carolus Rozellus, philosophise jam tum praelector eximius, nec modo legali scientiaminor, non affinitate conjunctissima retineri potuit, quin strenue illi resisteret, et rationibus illum pudefaceret et conturbaret exquisitis, ut de caetero non ausus sit nequeaperto marte congredi, neque se belli fortunae committere. Quid igitur? divertit ad insidias, certe nocturnas, quse tamen interdiu nulli non paieront. Quasnam illas? Famosos in me libelles noetu affigi vicatim jussit, quibus et alia in me sane quam multa et in primis illud mihi vertebat maxime probre ; me admodum et latini sermonis rudem et barbarum, barbariseque propugnatorem , nec proinde in universitate jam per Baduellum politiori ferendum.
Barbarus autem sim, au perpolitus, quid ad professionem meam, quam re non oratione velelegantia volunt stoïci tractandam? Verumtamen perpenderit Baduellus, non quemadmodum barbarus ego sum, ita Getba sit ipse quispiam,
Vervecum in patria, crassoque sub aère natus,
qui tam rudis sit rerum semel omnium ut (quod de Gethis proditur) vix norit ad quaternium numerando pervenire. Veteri proverbio receptum est, scientiam non habere inimicum prseter ignorantem, idque recurrit, ut, qui eam oderit, ipsam ignoret. Profligat autem philosophiam Baduellus; quid igitur in hac ille tenere judicandus est? Ciceroniana quaedam, fateor, Platonem spirantia verbis mutatis opusculis suis inserit ac inculcat; verum ostentatione, non judicio hoc illum facere suae pbilosophicse lectiones, deque ipsis querimonise syndici cum lite nostra judicandae satis ae supra déclarant. Quomodo me puerum versus facientem memini Pleiadas, Bootem, et id genus astronomica solitum e Virgilio mutuari, non judicio, sed juvenili gloriola. Jaûi in poesi et bistoria quid iste habeat, qui vix Csesarem, nequaquam Terentium, quànquam hune Ciceroni familiarem, illum ejus-
dem TuUii sententia pure scribentem, in collegio vix docere passus sit. Ubi omitto dicere qua temeritate et violentia non primarius in meas primarii partes ac officium invaserit. Jam scripta illius, qiiis non videt quam jejuna, quam macilenta exsistant et exsucca? ut excurrendo légère illa possis, relegere dedigneris, tanquam quae nihil habeant solidi, nihil faciant ad famem, quae nihil succi, nihil ad sitim. Egone Baduellum, qui suo sit et suoruna judicio orator Gallise maximus, nec ciceronianus, sed potius Cicero alter, concessero talem esse, nisi oratorem mihi definias, qui ad Ciceronis corticem hserens semper medullam attigerit nunquam....
Portasse quseris de belli tandem inter nos exitu. Quis, rogo, miretur contra velitemhunc etlevis armaturse militem nos bello factos superiores, prsesertim usos prsestantibus armis, nimirum socraticis, patientia videlicet et moderatione incredibili? Quibus victus iste ac fusus Carpentoractum ad scholas regendas cum parte copiarum evasit. Ubi digladiatus iterum cum Jacobo quodam Normano doctissimo, et id nihilo quam mecum felicius, ipse partim eo pudore, partim causa graviori, quam paiilo post subjiciam, Nemausum inexpectatus indesideratusque rediit. Quid ego tum illi? Reddidi sane bonum pro malo. Nam tum causam secundam ejus fugœ ignorans, quacumque valui apud populum fide et gratia perfeci, suum ut illi stipendium redderetur. Vah! ingratissimûs homo minime propterea conquievit quin, partim ex hostibus impulsus meis, partim suapte natura dominandi percupidus nec invidia minorte exustus (eum enim loliginis tingit succus), in me bellum instauraret. In quo iisdem rursus armis, quibus antea, fractus, tolerantia et aequanimitate, Montempessulum cum reliquiis factionis suae scholam moderaturus confugit. Ubi jurgiis iterum ac sua insolentia fecit, ut, quum scholam haberet nullam, nisi audi tores octo scholam quis esse putet, Nemausum rursus cogitarit, nusquam alibi suae licentiae perfugium tutius opinatus futurum.
Qùo pœne tempore, qui quintus dies Idus juniasfuit, meus mîhi dolendus semper ac deplorandus supervenit casus. Ex quo ad aulam teque, tanquam ad asilum residuae meae salutis
refiigi. Prseclaram igitur rei bene gerendae occasionem mei hostes nacti, Baduelluxn accersunt, non id penuria doctorum impulsi : quandoquidem tum viri pro me uno quinque, totidem lectionibus pro una mea dandis, se ultro civitati in absentiae meae supplementum obtulerunt, sic illi profecto génère omni doctrinae exculti, Baduello ut fecerint, vel in se disputândi, vel responsandi sibi ipsis optionem frustra et delectum. Nam mercedis loco ac didactri atrocia plurima verba, carcerum minitationes, repulsam violentam, denique si non verbera, verberum certe afûnem depulsionem reportanint. Itaque Baduellus, etsi mihi cum hostibus de meo hic statu causa pendebat, vi tamen in conditionem meam intruditur, nulla juri prorsus reverentia superstite. Potitus igitur rerum securusque, ut confidebat, dominii, regnare cœpit, ut si alias unquam, insolenter. Formam sedepol quamdam, figuramque dixisses proscriptorum et occisorum, quse, post civilia bella, nutu ac libidine victoris eduntur. Hei Bigotianis omnibus ! Discipuli nostri conturbantur, excluduntur provisionibus, exterminantur civitate; breviter in eos, quidquid libet, licet.
Fragment d'une leçon de Bigot sur le libre arbitre, 1549.
{Prœl. PML Christ, p. 463. Fin.) •
Ego uti de me exemplum aflferam : sexto decimo abhinc anno, armis sponte positis, om nique abjurata simul insania juvenili, me ardore magno ad philosophiae intermissa studia regressurum constitui : scilicet hoc mihi proposito delectoque studiorum meorum fine, ut, quia disciplinas ceteras conspiciebam illitstrari passim, philosophiam vero jacere unam atque negligi, rem me dignam rebar, si optimam corporis constitutionem, acres spiritus, ingenium haud languens et id genus Dei et naturse in me dona, utilitatis communis et patrise mese ornandse causa, ad illustrandam olim scribendamque philosophiam converterem.
Et hune quidem finem ac scopum meorum mihi studiorum, tacitis naturse igniculis incitatus, quum propositum
haberem atque jam tum appeterem, ecce practicus in me intellectics, appetitu hoc et desiderio impulsas, de mediorum inventione eo conductonim cogitavit. Ea vero quum singularia esse debeant (nam talium solorum actio executioque est), nihil autem intellectiis practicus in se gérai apud se singulare..., practicus meus intellectus ]^vim\im, phan^ tasmatis per illustratam phantasiam sibi prsesentatis, rationeque sua eis prospectis admota, indicavit societates perniciosas sibi abjurandas horum et illorum. Sed quinam devitet? Durum est enim assueta relinquere. Aliis îgitur inter haec appulsis et consultis a se phantasipatis variorum locorum, qusesivit et consultavit ad sylvasne et abdita loca, an potius Lovanium, universitatem exteram studiîs florentissimam, adeat.
Ratione igitur adductus elegit et praeoptavit Lovanium; sed dubitavit amplius de alio hue pertinente medio, nempe de viatico et necessaria ad illud institutum pecunia; quare patrem adeundum putavit et nixis ratione precibus ad hoc posterius inducendum; atque ita demum ad hoc se determinavit. Hic finita exstitit mediorum ad optatum ânem conducibilium inquisitio inventioque, appellari solita consultatio. Cujus quidem consultationis resolutionem \sive conclusionem postremam continuus excipit appetitus, motor scilicet nostri, ad id primo complectendum, quod fuerit consultationis ejusdem extremum. Unde non maie illud Aristotelicum, id quod in inventione ultimum, primum fîeri in executione, nempe in hujus operatione appetitus. Adivi ergo patrem ante omnia, perfeci suppeditaret proposito necessaria, post Lovanium appuli, ibique et inde post, qui adeundis periculis antea vitse non peperceram, nihilo magis in consequendae eruditionis causa volui studendo immodice mihi parcere.
Un peu plufi loin se trouvent ces syllogismes : Indignum •est philosophum christianum, et eum innocentem, Anitiana 'Comitia et judicum ibi formidare censuras; ego sum philo- «ophus christianus et ejus insons, cujus prsevenior culpaB : indignum est igitur me comitia illa suffugere. Ecce quo
syllogismo protinus et actu ipso appetitus meus me Anitium movet. Ille vero alter, scilicet : studia publica sunt anteferenda privatis; Lovanium est studium, seu universitas percelebris ; ergo secessui est Lovanium jraeferendum, non est quin actu moxque ac immédiate impellat, sed interventu privatse opinionis....
Corrigit ac emendat ratio sensum : Gratus est tertiana laboranti frigidse potus; at ratio medici judicat hune jecur obstructurum et proinde febHm adaucturum. Sic me hortantibus amicis ut per hos ardentissimos aestus ego, vix morbo gravissimo liber, valetudinem curem, laboribus parcam, breviter me otio et deliciis ea causa dedam, quae res sensu perjucundse sunt; sed mea me ratio ac intellectus practicus ab hisce dehortatur, persuadetque mihi potius brevi moriendum, vitam ac honorem meum hoc labore defendendo, quam vitam eamdem per dedecus, cum inimicorum ludibrio, diutius protrahere.
C'est ainsi que Bigot tire presque toujours de lui-même ses exemples. Il répète sans cesse : Bigotius est albus, par allusion soit à la blancheur précoce de ses cheveux, soit à celle de son teint. Il ne nous laisse pas non plus ignorer qu'il avait les j/euœ verts et le visage coloré.
