Antoinc de Sienne- ' à Tlantin
(Il propose à Phntin d'imprimer la Somme de S» Thomas annotée par lui. Ses annotations lui paraissent surtout utiles parce que, chaque fois que le grand docteur renvoie à l'un ou à l'autre passage de la Somme ou cite un auteur, elles donnent l'endroit exact de la Somme auquel S^ Thomas renvoie ou du livre auquel la citation est empruntée.)
Multum Magnifiée Domine,
Ad aures meas pervenit non multis ab hinc diebus, dominationem vestram esse illius animi ut velit imprimere partes S. Thomru sine Cajetano. Si mcum super hoc requireretur consilium, dubitarem an esset futurum
I. Antoine de Sienne ou de la Conception naquit vers l'an 1539 à Guimaraens en Portugal, entra jeune dans l'ordre des Dominicains et prit le nom d'Antoine de la Conception qu'il changea depuis en celui d'Antoine de Sienne, par dévotion pour S'e Catherine de Sienne. Il étudia à Coïmbre et cà Lisbonne et se rendit en 1564 à Louvain. Dans cette ville, il prit successivement tous les grades académiques et fut reçu docteur en théologie le 2$ juin 1571. En 1575, il se rendità Rome et mena depuis lors une vie errante, le roi d'Espagne lui ayant interdit le séjour dans ses états, parce qu'il s'était déclaré partisan de Dom Antoine, compétiteur de Philippe II au trône du Portugal. Il mourut à Nantes en 1585. Il composa un grand nombre d'ouvrages de théologie dont plusieurs sont consacrés à l'explication de la Somme de St Thomas. Il écrivit également quelques ouvrages historiques de peu de valeur. (Voir Paquot, Mémoires pour servir à l'histoire littéraire des dix-sept provinces des Pays-Bas, XIII, 429-)
utile dominationi vestrx, cum summa S. Thomœ sine commentariis Cajetani (nisi Lovanii) a paucissimis putem fore qua^rendam ex aliis universitatibus. Sed ut intérim hoc omittam, quod prcEsentibus occurrit scribcndum, hoc unum est : quod ego sunt jam duo anni quod sum occupatus in eadem Summa S. Thomse, nec inutiHter per Dei gratiam, quamvis multas noctes insomnes duxerim multumque desudaverim. Scopus autem mei laboris fuit in omnibus partibus S. Thomas ha^c qua; dixero accurate perficere ut sic meo talento multis prodessem.
In primis ubicumque S. Thomas dicit in tota summa (dicit autem hoc sa^pissime) :<i ut supra dictum est », vel : « ut infra dicetur î, adnotavi semper in margine quasstionem et articulum ad quem se remittit, ut sic cuivis Icctori sit facilior doctrina ilhus, quia per taies citationes cognitis locis suprapositis vel infra scribendis prresens magis crit pervia doctrina tanquam ab ilhs dependens. Secundo eamdem summam totam a multis vitiis et falsissimis citationibus hbrorum et capitum repurgavi, ut res ipsa facillime comprobabit et ostendam. 3° Quia S. Thomas ex omnibus quos citât authoribus nullius unquam testimoniam citatum dicit in quo capite habetur, nisi solius Dionysii Areopagitœ aliquando, et capita omnia librorum omnium quos ille edidit, satis prolixa sunt, in margine etiam adnotavi in qua parte uniuscujusque capitis unumquodque dictum est, ita ut nullo ncgotio reperiri mox possit a lectore. 4° Et quod fuit mihi omnium laboriosissimum, est quod, quia S. Thomas Augustinum, Ambrosium , Hicronimum , Aristotelem, Macrobium, Ciceronem similesque authores et sacros et prophanos citât innumeros, et fcre infinities, neque unquam expri-
mit caput et sncpissime nec librum exprimit. Vcrbi gratia, cum sint XV libri de trinitate apud Augustinum saspissime S. Thomas nil facit nisi dicere : « ut dicit Augustinus in libro de trinitate », non nominando aliqucm librum in spécial i, nunquam autem citando caput, undc lector, si similia testimonia citata vult videre, nimio cruciatur labore et magnam temporis facere jacturam in uno solo testimonio quasrendo cogitur, pr^^sertim quia etiam multoties S. Thomas nec etiam in generali ullum librum citât contentus dictum Augustini vel Ambrosii vel cujusvis sic referre : « ut Augustinus dicit », « ut Ambrosius dicit », « ut Arisioteles vel etc. dicit », lectorem nunc his omnibus angustiis et laboribus do liberum et in eadem Summa S. Thonic^ in margine uniuscujusque testimonii citati cujuscumque est authoris sacri vel prophani librum noto in margine et capitis principium, vel médium, vel iinem, in quo unumquodque citatum habctur testimonium, ita ut sine ullo prorsus labore lector mox reperiat ha;c omnia testimonia, si ea velit in proprio fonte videre et ita melius S. Thomam intelligere, in lus autem etiam comprehendo glosas. Loca plurima tam canonici quam civiUsjuris, qux omnia ac, ut summatim et uno verbodicam,quotquot citât testimonia cujuscumque sunt generis omnia in margine prœdicto modo adnotantur. Quod opus (ut intérim taceam quod fuit mihi laboriosum)essefuturum omnibus supra modum gratissimum, non est cum possimus ambigere, cum et modo viri docti quam plurimi et aliqui etiam ex magistris nostris, postquam me huic ncgotio intellexerunt addictum, nil aliud faciunt quam intcrrogare quando excussioni dabitur opus, mihi de suscepto labore plurimum congratulantes, nec vereor asserere futuram ut studiosi omnes vclint
hatic Summam S. Thomœ cum hujusmodi lucubrationibus impressam carius quam alias quascumque emere uno vel duobus florenis, et quamquam in magna copia cxcudantur exemplaria, ea omnia admodum brevi distrahenda fore habeo pro comperto, quamvis multo minoris vendantur partes qure nunc Lugduni vel Antverpia^ imprimuntur, et ita erit opus reipublicc-e christiana,^ Litilissimum et in quo dominatio vestra non médiocre lucrum faciet. Quod ergo ex his omnibus reliquum, est quod, si dominatio vestra voluerit hoc opus imprimere, quod erit omnibus gratissimum et dominationi vestra; non parum proficuum, ibo Antverpiam, Deo favente, et id tractabimus inter nos et statim in proximo testo Pentccostes illi dabo très partes, videlicet primam partem, primam 2* et secundam 2*, ut simul mandet prelo ; inde vero ad duos menses, Deo dante, dabo et tertiam. Quartam vero ad Summam S. Thomas sine Cajetano^ si dominatio vestra adhuc sit ejus animi, possemus nos taliter disponere hoc ut aggrediendo prius hanc quam cupio cum commentariis Cajetani fieri, postquam esset in medio impressionis^ inciperct simul hanc quam cupit facere sine Cajetano. Itaque h^ec impressio, quam cupio fieri cum Cajetano, absolvatur prius quam alla per duos vel très menses, et ita poterit etiam in hac Summa, quam vult imprimere sine Cajetano, ponere has meas lucubrationes, secundum quœ convenerimus inter nos, et ita dominatio vestra rem omnibus gratissimam faciet et utilissimam et sibi. Quid dominationi vestra.' videatur super hac re Hbenter audiam, si vult hoc opus imprimere, quia ego, et totius rcipubHca; et mex consulens utilitati, vellem cito id operis impression! mandare. Non est quod pluribus morer. Dominationem vestram pluri-
mum valere opto. Datum Lovanii, 23 februarii 1567, in isto nostro Monasterio Prasdicatorum. '
I. Nous publions cette lettre d'après une copie écrite de la main de François Raphelengien et conservée aux archives du Musée Plantin-Moretus. Comme on le verra par la lettre suivante, Plantin avait envoyé l'original à un confrère. La lettre transcrite ne porte point de signature, mais elle a évidemment Antoine de Sienne pour auteur. Elle soulève une question de paternité littéraire curieuse et assez obscure. Plantin publia en 1569 une première édition de la Somme de S. Thomas d'Aquin, en trois volumes in-4<'. L'ouvrage est précédé d'une dédicace au pape Pie V et d'un avis au lecteur, tous deux signés par Augustin Hunnseus. Après ces pièces, vient un avis au lecteur de Plantin et le privilège, puis on trouve une dédicace à Dom Antoine et un avis au lecteur tous deux signés par Antoine de Sienne. Chacun des deux théologiens parle de l'édition comme si elle était son ouvrage personnel ; le premier dit qu'il a corrigé le texte d'après un grand nombre d'anciens manuscrits ; le second dit également qu'il a corrigé dans le texte de nombreux passages très corrompus et insiste sur l'importance des notes marginales qu'il a fournies. Le titre ne porte pas de nom d'éditeur ; un avis imprimé au revers de ce titre ne mentionne d'autre commentateur qu'Antoine de Sienne, mais il est rédigé de façon à faire attribuer la grande part de l'ouvrage à Hunn^us. ^
En 1575, Plantin publia une nouvelle édition de la Somme de S^ -i^y.
Thomas en deux volumes in-folio. Dans celle-ci, la préface et l'avis d'Antoine de Sienne ont disparu et Hunnasus a ajouté aux liminaires unenouvelle dédicace à Grégoire XIILDans l'avis, au revers du titre, la mention des travaux d'Antoine de Sienne a disparu.
Il faut conclure de cela que les deux théologiens ont collaboré à la première édition; la suppression de la préface d'Antoine de Sienne doit être attribuée au bannissement de ce théologien des états du roi d'Espagne et à l'interdit jeté sur ses écrits. Cette suppression donna lieu à une protestation de la part d'Antoine de Sienne adressée à Plantin. Nous n'avons pas conservé cette dernière pièce, mais dans un brouillon, tenu par Jean Aloretus, nous trouvons un projet de réponse à cette réclamation. L'imprimeur rejette la faute de la suppression sur Hunnïeus.En 1568, Plantin reçut 225 florins pour l'aider à supporter les frais de l'édition de la Somme annotée par Antoine