T^lantin à VÉvêque de Cuença
(Plantin annonce à l'évêque de Cuença l'envoi, par l'intermédiaire de Pierre d'Isonça, des livres dont il est question dans la lettre précédente. Il y ajoute deux autres livres qu'il vient d'imprimer.)
111"'° et Rev™° in Christo Patri ac D"° D"" Episcopo Conchensi, Régis Catholici Confessario.
Valerius Serenus R™* D. V. addictissimus, quod, propter necessariam residentiam canonicatusnuper adepti, Cameraco non posset exire, litteris suis me admonuit l^mam [) Y ^qWq ut sibi a me mitteretur Catalogus librorum novorum ab hinc duobus annis in theologia editorum, et simul curarem compingi aliquot libros in hac schedula descriptos, quos, ut etiam prasscribebat, omnes D. Petro d'Isonça tradidimus, additis duobus libellis a me non ita diu impressis; uni inscriptio est : Humamt Salutis Monumenta auctore B. Aria Montano; alteri vero :
I. Victoire de Lépante, remportée sur les Turcs par don Juan d'Autriche, le 7 octobre 1571-
Catechismus Romanus ex decreto Concilii Tridentini etc. luculentis qu^estionibus, quae mox rei propositaî materiam oculis subjiciant, distinctus etc. opéra Andréas Fabricii Leodii etc.
2^y. — Tlanlin à Pierre Serranus.
(Plantin a entrepris d'imprimer les Commentaires de Serranus sur Ézéchiel et sur le Lévitique, à la demande d'Arias Montanus, son élève, et par respect pour la grande science de l'auteur. Il avait bien recommandé à ses correcteurs de ne laisser échapper aucune faute. A peine, cependant, avaient-ils commencé leur travail qu'ils se plaignirent que le manuscrit était fautif et illisible en beaucoup d'endroits. Arias Montanus qu'il alla consulter, lui conseilla de suivre le manuscrit dans les cas douteux. C'est ce qu'il fit. Grande fut sa perplexité, quand il apprit par une lettre de Serranus à Montanus que de nombreuses fautes étaient restées dans les deux premiers cahiers, dont il avait envoyé un exemplaire à l'auteur. Il rentra chez lui et collationna le manuscrit avec le texte imprimé. Il trouva que certains des errata signalés s'expliquaient par la différence entre l'orthographe adoptée généralement par les correcteurs et celle de l'auteur; d'autres étaient dus à la négligence des correcteurs; le plus grand nombre à l'inexactitude du manuscrit. Plantin reprend une à une les fautes signalées et les justifie autant que possible. Il présente les excuses de ses correcteurs pour les erreurs qui leur sont imputables et fait ressortir combien difficile est leur tâche. Il termine sa lettre en invoquant pour lui-même la bienveillance de Serranus.)
R<J° admodum Patri D"° Serrano etc.
Illustri Viro D"° B. A. Montano propter ejus doctissimam pietatem, anirni candorem, beneficentiam et in reipublic^ Christiana^ utilitatem infinitos labores, non solum omnia quje in potestate mea sunt sed meipsum quoque debere fateor ; proindeque nihil omnino esse quod non ejus gratia libenter suscipiam et quanta possim sedulitate pr^stare coner. Is vero nihil unquam a me
majore contentione petiit quam ut commentarios tuos R. p. (cui se discipulum fuisse maxima cum gratia profitetur) in Leviticum et Ezechielem conscriptos, qua possem diligentia et fide, imprimendos susciperem ; quod, tum ejus primum caussa, tum vero ob doctrinam insignem et prseclaras dotes quas in te sitas esse intelligo, libentissime feci, adquc operis cditionem, quamprimum licuit, me accinxi, correctoribusque meis mandavi ut, quanta possent diligentia, observarent, ne errata inter imprimendum irreperent.
Quod cum se bona fide factures recepissent, inchoato vixdum opère, conquesti sunt exemplar esse mendosum, dictiones aliquas requiri , nonnulla se non intelligere. Ego vero illos ad dictum D"""" Ariam Montanum comitatus sum ab eo consilium petituri. Is, cum quasdam legisset in quo vix nos juvare posset, jussit in dubiis exemplar nostrum, in apertis id quod certum foret sequeremur. Quod se omnino factures spoponderunt neque de fide eorum unquam dubitavi, donec a dicto D"" Patrono nostro B.A.Montano vocatus, majori quam verbis, nedum scribendo, explicare possem pudore correptus et animi dolore, ne dicam perturbatione, affectus fuerim, cum intelligerem quot et quantis in duobus tantum missis ternionibus vitiis indicatis illorum summam oscitantiam accusares, neque ob id pacari poteram, quod jam opéra ipsa paene ad finem usque impressionis perducta essent. Domum itaque anxietate pressus et curis plenus festinavi.Autographum arripui, in ordinem redegi, ad impressa folia loca accusata contuli, bene inter se qu« alicujus erant momenti convenire deprehendi, leviora autem vitia (quas non adeo multa sunt ; utinam tamen, quod numquam in libris impressis vidi, nulla essent)
correctores, graviter accûsati, partim institutioni aut consuetudini seu juri suo tamquam municipali, partim su« fragilitati humaine adscribi debere et sibi condonari petunt, flagitant et postulant, ut qui omnem diligentiam, fidem et studium se adhibuisse profiteantur quo libri isti tui in publicum prodirent paucioribus quam fieri posset mendis inspersi. Neque etenim est aliquis mortalium tam sagaci aut perspicaci ingenio et judicio pr^editus quem non frequentius fugiant mend^ et vitia correctoria (si ita vocare placet) quam quis in hac arte omnium artium certe difficiliima et periculosissima, non diu serio et bene exercitus percipere, credere aut fateri possit. Paucis proinde mihi quteso, Pater Révérende, pace tua liceat quae nostra sunt vitia meo et illorum nomine deprecari et qu^ exemplaris sunt excusare. Quc^ primum itaque contra fidem exemplaris correctores ad orthographiée rationem pertinentia, in dictionibus littera, qmttuor in primis et id genus, illos peccasse scribis, fatentur et veniam sibi abs te non denegatum iri confidunt, si tibi id, quodres est, probaverint: se non deindustria, negligentia aut oscitantia uUa quicquid illud est vitii commisisse, sed mera fragilitate humana, ut qui jamdiu consuetudine et quasi jure quodam municipali se et nostrorum aliquot coUectores typorum formaverint ad eam sequendam orthographia rationem, quam in oratorum et poetarum antiquorum libris et suis scribendis et imprimendis sequendam et servandam contendunt, plerique hujus temporis humanarum litterarum periti : inter quos primas tenere videtur Manutius in hbro suo quem de orthographiae ratione conscripsit, eu jus quasi Epitomen olim a nobis impressam fidei faciendœ gratia mitto. Vix namque inter probas, ut aiunt, legendas potuerunt
primo talia vitia omnia observare, et rejicere quorum contrarium in multis aliis libris nobis vitio verteretur. In sequentibus vero foliis spero illos cautiores et exercitatiores sese praestitisse.
Alia vero singulatim ut bene et ordine expendamus culpaque maxima ex parte nos et nostros facilius pro tua ^quitate absolvere velis, ecca remitto ea folia exemplaris in quibus videas et judices ipse graviora vitia ilii adscribenda vel qui scripsit vel ei qui, ut debuit fieri, postea cum vestro autographe contulerit.
1 . Erratum itaque primo notatum est f° 4 ' versu 22, ubi originale, ita ut impressum, habet admovere ^ ; d manifeste in recta ipsius contextus linea primum et a postea, ut videtur, additum.
2. De secundo, folio 6, infra num. 25, quod est continens pro concinnens, manifestius etiam est cum ex priori csit factum /, de cujus auctore cum alio atramento pictum sit, quis posset dubitare, nisi unicum n satis testaretur, scriptorem continens et non concmnens firmasse.
3. Tertium, quod est dmnmandum pro danmandum, etiam si aliter haberet exemplar, fragilitatis su^ humanas faterentur, cum manifestum sit omnino ita debuisse.
4. Quartum : suspicantur pro suspicabantur est etiam exemplaris.
5. Quintum, ubi scribis déesse verbum awmré/wr, manifestissimum etiam vides non esse correctorum culpa factum, qui, ut vix unquam dictionem aliquam in exemplar iscriptam prœtermitti sinerent, ita nunquam addere ex pra^scripto nostro auderent.