Tlantin à Vendius

(Plantin fait savoir à Vendius qu'il lui est impossible d'imprimer sur vélin un exemplaire de la Bible royale pour le duc de Bavière, parce que le roi d'Espagne a retenu pour lui-même les treize exemplaires sur parchemin qui pourront être tirés de Touvrage. Il lui offre de réserver pour le duc de Bavière un des dix exemplaires sur grand papier impérial d'Italie. Il lui explique en détail où en est l'impression de cette Bible et ce que chacun des volumes comprendra. Il annonce l'impression de la Bible de Pagninus, et finit par recommander le jeune libraire dont il est question dans la lettre précédente.)

Clarissimo doctissimoque vîro D. Vendio 111™^ Ducis Bavarias Secretario fidelissimo.

Annus jam elapsus, clarissime doctissimeque Vendi, ex quo, e nundinis Francofordiensibus reversus, ad tuas, quas in nundinis cum centuni florenis, ad pergamenum emendum pro uno exemplari Bibliorum maximorum 111°** Duci Bavarias imprimendo, acceperam, respondi, et me dolere, quod domum reversus intellexerim aperte Regem nostrum Catholicum (jussu et auctoritate cujus illa Biblia quinque linguarum imprimo) ppn velle ut alicui praîterquam sibi in pergameno im-

primerem. lUe namque sibi soli vult habere 13 exemplaria principibus viris, quibus placuerit, donanda.

Imprimo vero decem exemplaria in carta elegantissima Italica, cujus risma hic emo 25 florenis. Haec autem erunt, ut etiam tum significabam, illis pergamenicis multo nitidiora et elegantiora. Ex eis unum exemplar destinavi 111"° Ducî, non tam cène pecuniarum acceptarum gratia, quam quod illi tamquam unico in Germania Catholicae religionis propugnaculo et defensori summo debeatur.

Ex eo vero tempore an meas, quas magistro postarum hic ad vos mittendas dederam, acceperis, neque quicquam de operibus Eckii imprimendis intellexi. Ostendit . veromihi D. Rabus *, paucis ab hinc hebdomadibus, litteras tuas ad D. Hannardum, in quibus videbaris dubitare an pergeremus in illis Bibliis imprimendis. Ego autem statim illi quousque progressi essemus et quanta diligentia laboribus et sumptibus impensis in illis progrediamur indicavi, quod ut tibi significatum curaret rogavi, quod et nunc paucis tibi ipse aperire volui.

Nos, Dei gratia, non ineleganter, ut spero et, ut judicant omnes qui viderunt apud nos, féliciter absolvimus libros Moysis uno satis magno volumine ; libros Josuê, Judicum, Ruth, Regum 4 et Paralipomenon 2, altero ; Esdras 4, Tobiae, Judith, Esther, Job, Psalmorum, Proverbiorum, Ecclesiastis et Cantici Canticorum, cum Sapientiae et Ecclesiastici, tertio etiam satis magno volumine. Pergemus nunc in Prophetis et Machabaeorum libris quarto volumine, eosque duos libros hebraice,

I. Justin Rabus, né à Cracovie, se convertit au catholicisme pendant un voyage à Paris et entra dans la Société de Jésus en 1569. Il enseigna dans différentes villes, et mourut à Cracovie en 1612.

chaldaice, graece, latine ex Vulgata et recepta editione, atque versionibus aliis latinis ex graeco et ex chaldaice duabus impressos damus. Novum Testamentum syriace syriacis characteribus et rursum eadem lingua hebraicis characteribus gra^ce itidem et latine ex versione recepta, cum aliis versionibus ex graeca et syriaca lingua, occupabit quintum volumen.

Apparatus Bibliorum, varias lectiones diversorum exemplarium et rationes versionum et quaedam alia ad introductionem lectionis sacrorum voluminum conducentia complectentes, sexto volumine imprimentur.

Lexica hebraica, chaldaica, syriaca et graeca locupletissima, cum suis grammaticis, septimo et octavo comprehendentur volumine.

Jamdudum praeterea et aliud volumen laboriosissimum et sumptuosissimum, si unquam visum sit, habemus sub praslo, quod vel nonum erit, vel cum prioribus suis partibus divisim poterit compingi, nempe Biblia iterum hebraica, in quibus supra unamquamque dietionem hebraicam latin am illi respondenteni adprimimus ex versione Santis Panigni, si fieri possit; ubi vero non reddidit Panignus ad verbum, adposita aliis charracteribus propria interprétation e dictionis hebraicae versionem dicti Panigni rejicimus ad marginem, ubi praeterea radices seu themata dictionum hebraicarum certis signis illic et in texta designata exprimimus, ita ut nihil, nostro quidem judicio, neque docti, neque linguarum imperiti ad sua in Bibliis sacris sancta studia juvanda merito sint a nobis desideraturi *.

I . Suivant la table imprimée dans les liminaires de Touvrage, la Bible royale comprend quatre volumes de l'ancien Testament, un du nouveau et trois volumes de TApparatus sacer : en tout huit tomes.

— lOI —

Faxit Deus opt. max. ut ad honorem suum et Ecclesiae Catholicae utilitatem et haereticorum linguarum peritiam mentientium confusionem istud laboriosissimum et sumptuosissimum opus nobis liceat absolvere, quod, nisi nos valetudo et facultates ad sumptus hos ingentes ferendos deserant et deficiant, intra sesquiannum futurum speramus. Nam, cum abhînc sesquianno duobus praelis illud sumus prosequuti, nunc rationem quaerimus addendi adhac duo praela, ut sic quatuor praelis, qnae supersunt, citius absolvere possimus»

H^c paulo fusius tibi, quod ex supra memoratîs litteris ad D. Hannardum dubîtare videreris, an aliquid ex opère praedicto a nobis poUicito expectandum esset, scribenda esse duxi, ne quid de nostra fide scrupuli animo tuo frustra inhaereret. Centum vero florenis, quos Francofordiae superiore anno me ad pergamenum emendum recepi, quandoquidem id ad quod numerati sunt praesiare non est integrum,libenter reddam cui et quando praemonitu significaveris .

Bonum etenim nomen, ut decet, apud quemcunque, maxime vero apud vos, ita retincre volo, ut in aliis commendandis aliquid valere possim. Mihi namque non soleo tam diligenter laborare quam reipublicas et amicis, quorum causa auctoritate apud te tuique similes, hoc est viros clarissimos doctissimos et prudentissimos, nonnihil valere desidero.

Le second volume de PApparatus contient les textes hébreux et grecs avec traduction interlinéaire. C*est ce dernier volume dont Plantin expose ici le plan. Au moment où il écrivait la présente lettre, il voulait donner trois volumes d*Apparatus, sans compter Touvrage dont il parle ici et qui aurait formé un quatrième volume,

Quod si jam de me aliquo modo tibi persuasum est, rogo et obsecro ut, in negotio hujus juvenis, nostro, imo reipublicae litterarias, in istis regionibus nomine declarare non dedigneris. Is vero quid tuo favore ab 111"° Duce et ab Academia Ingolstadiensi petat paucis melius tibi aperiet. Qjuod vero pr^estiteris ei beneficium, mihi et ejus amicis praestiteris, eflScietque, ut spero, ne unquam ejus commendatione pœnitear. Si quid vero tuo vel amicorum tuorum [beneficio] possim in his regionibus, vel quocumque terrarum, imperare poteris : obsequar et exequar libens. .

Vale, vir clarissime, etPlantinum tuum,quasso, amare perge, Antverpias, 20 decembris 1569.