Tlantin à Pierre Serranus
(PI an tin a entrepris dMmprinier les Commentaires de Serranus sur Ézéchiel et sur le Lévitique, à la demande d'Arias Montanus, son élève, et par respect pour la grande science de l'auteur. Il avait bien recommandé à ses correcteurs de ne laisser échapper aucune faute. A peine, cependant, avaient-ils commencé leur travail qu'ils se plaignirent que le manuscrit était fautif et illisible en beaucoup d'endroits. Arias Montanus qu'il alla consulter, lui conseilla de suivre le manuscrit dans les cas douteux. C'est ce qu'il fit. Grande fut sa perplexité, quand il apprit par une lettre de Serranus à Montanus que de nombreuses fautes étaient restées dans les deux premiers cahiers, dont il *^avait envoyé un exemplaire à l'auteur. Il rentra chez lui et coUationna le manuscrit avec le texte imprimé. Il trouva que certains des errata signalés s'expliquaient par la différence entre l'orthographe adoptée généralement par les correcteurs et celle de l'auteur; d'autres étaient dus à la négligence des correcteurs; le plus grand nombre à l'inexactitude du manuscrit. Plantin reprend une à une les fautes signalées et les justifie autant que possible. Il présente les excuses de ses correcteurs pour les erreurs qui leur sont imputables et fait ressortir combien difficile est leur tâche. Il termine sa lettre en invoquant pour lui-même la bienveillance de Serranus.)
R**° admodum Patri D"° Serrano etc.
Illustri Viro D"° B. A. Montano propter ejus doctissimam pietatem, animi candorem, beneficentiam et in reipublicae Christianae utjlitatem infinitos labores, non solum omnia quae in potestate mea sunt sed meipsum quoque debere fateor; proindeque nihil omnino esse quod non ejus gracia libenter suscipiam et quanta possim sedulitate pra^stare coner. Is vero nihil unquatn a me
majore contentione petiit quam ut commentarios tuos R. P. (cui se discipulum fuisse maxima cum gratia profitetur) in Leviticum et Ezechielem conscriptos, qua possem diligentia et fide, imprimendos susciperem ; quod, tum ejus primum caussa, tum vero ob doctrinam insignem et prasclaras dotes quas in te sitas esse intelligo, libentissime feci, adque operis editionem, quamprimum licuit, me accinxi, correctoribusque meis mandavi ut, quanta possent diligentia, observarent, ne errata inter imprimendum irreperent.
Quod cum se bona fide facturos recepissent, inchoato vixdum opère, conquesti sunt exemplar esse mendosum, dictiones aliquas requiri, nonnuila se non intelligere. Ego vero illos ad dictum D""" Ariam Montanum comitatus sum ab eo consilium petituri. Is, cum.quaedam legisset in quo vix nos juvare posset, jussit in dubiis* exemplar nostrum, in apertis id quod certum foret sequeremur. Quod se omnino facturos spoponderunt neque de fide eorum unquam dubitavi, donec a dicto D**° Patrono nostro B.A.Montano vocatus, majori quam verbis, nedum scribendo, explicare possem pudore correptus et animi dolore, ne dicam perturbatione, affectus fuerim, cum intelligerem quot et q nantis in duobus tan tum missis ternionibus vitiis indicatis illorum summam oscitantiam accusares, neque ob id pacari poteram, quod jam opéra ipsa paene ad finem usque impressionis perducta essent. Domum itaque anxietate pressus et curis plenus festinavi.Autographum arripui, in ordinem redegi, ad impressa folia loca accusata contuli, bene inter se quae alicujus erant momenti convenire deprehendi, leviora autem vitia (qua; non adeo multa suni ; utinam tamen, quod numquam in libris impressis vidi, nulla essent)
correctores, graviter accusati, partim institutioni aut consuetudini seu juri suo tamquam municipali, partim suas fragilitati humanaî adscribi debere et sibi condonari petunt, flagitant et postulant, ut qui omnetn diligentiam, âdem et studium se adhibuisse proâteantur quo libri isti tui in publicum prodirent paucioribus quam fieiri posset mendis inspersi. Neque etenim est aliquis mortalium tam sagaci aut perspicaci ingenio et judicio praeditus quem non frequentius fugiant mendie et vitia correctoria (si ita vocare placet) quam quis in hac artc omnium artium certe diflScilIima et periculosissima, non diu serio et bene exercitus percipere, credere aut fateri possit.
Paucis proinde mihi quaeso, Pater Révérende, pace tua liceat quae nostra sunt vitia meo et illorum nomine deprecari et quae exemplaris sunt excusare. Q.uas primum itaque contra fidem exemplaris correctores ad orthographiée rationem pertinentia, in dictionibus littera, quattuor in primis et id genus, illos peccasse scfibis, fatentur et veniam sibi abs te non denegatum iri confidunt, si tibi id, quod res est, probaverint: se non deindustria, negligentia aut oscîtantia uila quicquid illud est vitii cornmisisse, sed mera fragilitate humana, ut qui jamdiu consuetudine et quasi )ure quodam municipali se et nostrorum aliquot collectores typorum formaverint ad eam sequenidam orthographias rationem, quam in oratorum et poetarum antiquorum libris et suis scribendis et imprimendis sequendam et servandam contendunt, plerique hujus temporis iiumanarumlitterarum periti : inter quos primas tenere videtur Manutius in libro suo quem de orthographiae ratione conscripsit, cujus quasi Epitomen olim a nobis impressam fidei faciendae gratia mitto.
Vix namque inter probas, ut aiunt, legendas potuerunt
primo talia vitia omnia observare, et rejicere quorum contrarium in multis aliis libris nobis vitio verteretur. In sequentibus vero foliis spero illos cautiores et exercitatiores sese prasstitisse.
Âlia vero singulatim ut bene et ordine expendamus culpaque maxima ex parte nos et nostros facilius pro tua aequitate absolvere velis, ecce remitto ea folia exemplaris in quibus videas et judices ipse graviora vitia illi adscribenda vel qui scripsit vel ei qui, ut debuit fieri, postea eu m vestro autographo contulerit.
1 . Erratum itaque primo notatum est f* 4 * versu 22, ubi originale, ita ut impressum, habet admovere ■ ; d manifeste in recta ipsius contextus linea primum et a postea, ut videtur, additum.
2. De secundo, folio 6, infra num. 25, quod est continens pro concinnens, manifestius etiam est cum ex priori c sit factum t, de cujus auctore cum alio atramento pictum sit, quis posset dubitare, nisi unicum n satis testaretur, scriptorem continens et non concinnens Armasse.
3. Tertium, quod est dammandum pro damnandum^ etiam si aliter haberet exemplar, fragilitatis suse humana^ faterentur, cum manifestum sit omnino ita debuisse.
4. Quartum : suspicantur pro suspicabantur est etiam exemplaris.
3. Quintum, ubi scribis déesse wcvhum avocareiur y msLnifestissimum etiam vides non esse correctorum culpa factum, qui, ut vix unquam dictionem aliquam in exemplar iscriptam prsetermitti sinerent, ita nunquam adder^ ex praescripto nostro auderent.