TIantin à Jacques Patnelius

(Plantîn se défend de Taccusation d*être, par sa négligence, cause des fautes restées dans l'impression des livres de Pamelius. Celui-ci doit en porter lui-même la responsabilité, puisque les incorrections des ouvrages imprimés se rencontraient dans les manuscrits de l'auteur.)

S. P. Variis de causis, lectis luis ad me litteris, anxius fui, vir clarissime, neque exemplar tuum remittendum ad te judicabam, priusquam tu ipse vel aliqui docti tuo nomine hic errata abs te iiotata cum autographe contulissent, idque aperte, ut mos est meus. Mercatori, qui tuas mihi reddidit, primum respondi, interrogavique num linguam latinam calleret, quo illum judicem inter me et exemplar constituere possem. lUe vero respondit se utcumque callere linguam latinam, sed non ut posset hujus rei judicem agere aut arbitrum. Sed quorsum, inquies, cum diffiteri non possis me in ipsa erratorum scheduia fassum, fortassis etiam ob amanuensis negligentiam illa accidisse et caetera quae tuis in litteris urges.

Sed, domine mi Pameli, ea quas mihi in hanc sententiam scripsisti verba magis moverunt ut noilem edilionem Cypriani serio, etsi jam sumptus haud parvos ad hujus editionem adornandam (quos mihi magno perire nolim) fecerim, aggredi '; nam, cum de autographi non bene distincta scriptura ioquaris, sintque ea qux* primo adnotas errata non autographi sed ipsius exem-

I . Dans le Livre des ouvriers de Plantin, nous lisons, sous la date du 28 juin 1567: < A Cornélius Mulener, pour la première feuille de Cypriani opéra, graece, fl. 2—9. » Plantin avait donc imprimé la première feuille de l'ouvrage, au moment où il écrivait la présente lettre.

plaris impressiy cogitabam apud me, quid tandem, si post impressa folia nostra tôt nobis attribuerentur errata, fieret. Memini etenim eorum qu^ in Micrologo ' et Cassiodoro ' nobis, cum autographi essent, attributa sunt, si non abs te, a lectoribus, qui causam ignorant et diligentiam nostram. Plura etiam nobis excidere quam vellemus quantamcumque diligentiam adhibeamus, etiamsi ea quae excmplaris impressi [sunt] etiam diligenter perlccti non adscribantur.

Quod autem scribis me nomini tuo detrahere apud doctos, judicent inter me et te illi quibus de te sum locutus, num aliquid dixerim quod te offendere debcat. Amicis tuis amice de te sum locutus, sed cum illi urgerent editionem, vel tuo vel reipublicse nomine, et me accusarent, opposui quid nunc in via nos impediret, et eos judiccs hac in causa constitui et veritatem cum nomine meo defendi, faciamque quandocumque potero, neque est quod quisquam me simulatorem existimet aut assentatorem, tantominus calumniantem. Te namque tuique similes viros doctos et pios veneror, sed non ita ut velim nomini meo maie consultum, cum fortasse non parum intersit etiam reipublica:; nomen typographi bene vel maie audirc vulgo propter frequentia errata.

Cogitabam pra^terea quid futurum fortassis esset, si exemplar a me accusato tam graviter ad accusatorem iratuni mitterem, neque tutum neque consultum id mihi videbatur. Sed tamen vicit humanitatis tuas cum eruditione et pietate conjuncta recordatio, leque judicem

1. Jac 'Pamelius, Micrologiis de ecclesiasticis observandis {i$6'), 8°).

2. Magni Aurelii Cassiodori institutiotiis diviuatum lectionum liber I. Opus per Jacobum Pamelium evulgatum (1566, 80).

nostrae causae statuere malim quam te suspensum diutius detinere vel magis iratum reddere. Q.aare mitto ad te tua omnia ut quae notasti errata bene et sincère pro animi tui candore ad exemplar conféras, et ex aequo et bono judicium tuum ad nos perscribas, nam ex 27 erratis quae notasti, non reperio aliquod alicujus momenti quod non sit exemplaris impressi vel in autographo perspicue scriptum, ex quo videre est quid praestare conati simus. Neque folium impressum ad te adhuc misimus tamquam postrema manu correctoris sed tamquam spécimen ut admoneremur. Imo ne illa quidem forma aut caracteris iisdem progredi erat animus. Nostrosque correctores de M. S. conjungendis et Manutio pro Aldo commutando, si serio aggrederetur opus, monueram, deque observandis litt^ris vel parvis vel majusculis juxta contextum ipsius Cypriani, quae bene notas in tua schedula.

Sed ea quae sunt graviora (ut est i non in suo loco positum, animam pro ammuniy fascibus pro fassis, ubi qui damneant improbos desunt ? Soli etc. pro qui damnent improbos desunt ? Soli tibi qui démentant occurrunt 1 Peremit pro perimity affectione pro affeclationey hune pro hicy in magistratu etc., et postea diaconi super fluum esse ; et talia), cum viderem me non posse ulla ratione effugere posthac, nisi correcto exemplari, et tamen a multis accusari quod opus tamdiu detinerem, te merito editionem urgere, essemque ejus animi ut errata quae non essent nostra nunquam in me recipere vellem aut pati aliquo modo meo nomini adnotari, quid quaeso aliud fecissem, mi Pameli doctissime, quam quod feci, nempe ut amicos tuos et meos sollicitarem ut intercessores essent apud te de exemplari ita castigando ut imprimi

velles ? Scio etenim et doleo quam multa plerumque irrepant, nobis invitis, errata inter imprimendum, scio quid lectores molestiarum typographicarum expertes et plerumque parum candidi de libris impressis judicent ; scio quantum damni typographo emergenti malum nomen aflferat; scio et sentio multa alla quse, si tu asquo animo perpendas et judices, non certe ita in me excandesceres ob id quod dixi vel scripsi : quod quicquid sit, non certe (Deumque optimum maximum hac in re testor) feci quo nomini tuo aliquam infamiae (ut scribis) notam adurerem, cui aeque ac mep bene consultum volo, sed ut amice ab amicis, quando mihi hactenus non credideras, monereris de exemplaribus corrigendis et abs te demittendis eo modo quo velles imprimi.

Si quid autem, omnibus etiam consideratis^ peccatum in te adhuc existimes, condonabis, ut spero, cum intelliges neque erroris nomen, neque quicquam aliud dictum scriptumve esse ut tibi vel nomini tuo detraheretur, idque ut facias et ad hase respondeas, oro, rogo postuloque iterum. Caeterum me tuum esse totum in omnibus quag potero certe scias. Vale, Domine mi, et fac ut, re aequiori animo perpensa, nos ut soles amare pergas^ nostramque libertatem et animum apertum candide interpreteris. Antverpiae, i9Julii 1567.

Tibi perpetuo addictus C. Plantinus.

Cum primum scriberc inciperem paucis id me facturum sperabam, cum autem progrederer rescripturum cogitabam, sed, cum urgeres me tuis, litteras tumultuarie scriptas et maie malui mittere quam te diutius suspensum detinere : asqui bonique omnia consulere nunc tuum erit.