‹ Correspondance de Fénelon, archevêque de Canbrai. Publiée pour la premìere fois sur les manuscrits originaux et la plupart inédits [par A. Caron] (volume 2)Chapitre 56 sur 98 · DU CARDINAL GABRIELLI A L'ABBÉ DE CHANTERAC · texte numérisé non relu

DU CARDINAL GABRIELLI A L'ABBÉ DE CHANTERAC

Il lui témoigne son estime et sa vénération pour l'archevêque dé Cambrai.

Romae, 6 februarii 1700.

Gratissim^ mihi semper accident litterfe Douiinationis vestrœ illustrissimee ; tametsi eas alio in argumento jucundiori et lœtiori versari mallem. Hoc unum siquidem mihi in deliciis erit, assidue prae mentis oculis habere , suspicere , venerari ac colère dominum raeum ^^^ Sebastianum (ore/t. Camerac), eique in omnibus obsequi. Hujus etenim incomparabilem zelum in arcendo e sui gregis pabulo pestiferorum librorum virus, heroicam constantiam in perferendis sereuâ fronte adversis , eludendisque mira prudentiâ insidiosis machin ationibus , ac confundendis pertinacissimis eemulis plenis contentioue et malignitate , dolosque totâ die meditantibus , numquam satis demiror. Multœ porrô, ut monet Sapiens, sunt insidise dohjsi , et bona in mala convertens insidiatur, et in electis imponit maculam. Grates modo cum patiente referendae sunt Altissimo , qui dissipavi t cogitationes malignorum, ne possint implere manus eorum , quod cœperant , et consilium pravorum dissipavit. Haec omuia, et quse deinceps Dominatio vestra mihi significare dignabitur, quàm sanctè arcana ser-

(I) Voyez la note (1) de la lellre 4^» > ci-dessus, pag. ?>()0.

LETTRES DIVERSES. 5q5

vabo, nec nisi alicui D. Sebastiaui (a/v^A. Camerac.) exploratissimo ac prudentissimo amico quùra cautissimè aperiam , quemadmodum heri prspstiti cum eminentissimo domino meo cardinali lladoloviko, nostro communi amico. Quid in hac curia sparserint in D. Sebastianum (arc/i. Camerac.) ejusdem adversarii , non satis mibi perspicuum est, ut pote qui a die meee proraotionis, 14 novembris, meo cœnobio egredi non potuerim usque ad 3 labentis mensis diem, quâ purpureo galero, unà cum emineutissimis meis Radoloviko et Sperello, à summo Pontifice in consistorio secreto donatus fui, et tune incidenter hsec pauca duntaxat verba excepi a quodam Monacho (carrfenali) adversœ partis, nimirum , se nolle ampliùs immisceri quibusdam rébus sibi a D. Erasmo [ahh. Bossuet) in D. Sebastianum (^arch. Camerac.) descriptis. Quse autem Dominationi vestrœ de piissim,o illo Monacho {^cardinali) perinde ac si iste de sana D. Sebastiani {arch. Camerac.) mente in rébus fidei subdubitet, indicata fuere, solerter investigabo , et meâ vel alterius communis amici opéra, quidquid dubietatis fortasse in eo supererit, ab illius mente eliminare studebo. Interhsec D. Julianus (iVorî**^^) velis remisque contendit D. Basil ii (^Innocenta XIÏ) locum occupare , singulosque prebensare afifectat-, sed id , uti spero, ei ex sententia non succedet, nec ipse aliquot abhinc diebus commodà utitur valetudine. Vale intérim , illustrissime domine , et plurimam meo nomine salutem dilectissimo meo D. Sebastiano (^arch. Camerac.) impertias.

5t)6 LETTRES DIVERSES.

» DE FÉNELON AU p. *** a).

Témoignages d'amitié. Sa soumission au décret qui condamne son livre,

A Cambrai, 9 mars 1700^

In solis tu mihi tuiba locis (a).

Malgré les nombreuses occupations que me donne tous les jours mon ministère, je ne saurois, mon bon père , en passer un seul sans penser à vous ; et soyez bien assuré que si je mets quelquefois un peu de relard dans mes réponses, c'est que je ne puis faire autrement. Yous avez reçu des nouvelles de notre bon duc , m'a-t-on dit , et j'ai entendu dire qu'il avoit dessein de vous appeler près de lui incessamment. C'est une chose que j'approuve fort , non parce que je la lui ai conseillée, mais parce qu'elle deviendra utile, du moins je l'espère, à tous les deux.

Rome a parlé, mon révérend père; c'est à moi à me soumettre et à m'humilier. Que M. de Meaux jouisse de sa victoire-, il le peut : je ne Ten estimerai pas moins pour cela. Celui qui lit au fond des cœurs nous jugera un jour, et c'est à son tribunal que je l'attends.

Recevez mes sincères amitiés , mon bon père , et me croyez pour la vie, votre, etc.

(a) TiBCLL. lib. IV, Eleg. xui, y. 12.

(0 L'original fait partie de la collection précieuse d'aulogiapbcs de M. le marquis de Dolomieu , qui nous a permis d'en prendre copie.

LETTRES DIVERSES. 5qT

IVVVV\V\\\\\\VVV*\\%*VV\VVVV\\\\\\%VV\VV*VVV\\VV*AAVV\\%%\\*\\VVVV\\V\VVV1VVVVVVVVVV\\VVVVVVVVV^^

DU CARDINALGAERIELLI A L'ABBÉ DE CHANTERAC.

Sur un ouvrage du P. Massoulié, et un écrit contre le cardinal Sfondratc. Diverses nouvelles du temps.

Roma;, i maii 1700.

Gratissim^ mihi acciderunt novissimœ littera^ Dominationis tuae illustrissimee , quibus de tua optima valetudine , et D. meo Sebastiano [arch. Catnerac. ) inter audacissimorum hostium insultus semper imperterrito et immoto me admones.

Inclusam tibi hic transmitto epistolam funebrem, etc. compositam a pâtre Massoulié, qui a quindecim diebus mihi detulit librum a se conscriptum gallico idiomate , de materia orationis ^^^, etc. tj'pis Parisiensibus editum, et D. illi archiepiscopo dicatum, quem sexennio antè jussu reverendissimi patris Ferrarii, magistri sacri palatii apostolici,nunc cardiaalis,recognoveram, et elucubraveram approbationem in eodem libro impressam; qua de re memini, me non semel cum Dominatione tua collocutum hic Romœ fuisse. Nec mea D^r, fefellit opinio , nimirum , quod totus ille liber propter capsulani '■"'^ esset imrnutandus, quod factum adverto, ut exipsis parergis liquet. Non ampliùs propter gravissimas causas publici juris fient extrerase tabulée Juliani (^Worisii), uhi inter plura reflexione digna,sesquipedalibuslitterisdelineaturintestinum et immortale odium

(1) Cet ouvrage du P. Massoulié, Dominicain, est intitulé: Traité de la véritable Oraisonf il fut imprimé à Pans en 1699, et dédié à M. de Noailles, archevêque de cette capitale.

(2) Capsula désigne l'atiaire du livre des Maximes des Saints.

SgS LETTRES DIVERSES.

in doctores , et proinde nomeu Divini istis iu regionibus sibi pepererat, et viam ad Basilii (^Papœ) locum invadendum, variis artibus et reconditis moliminibus, etiam a D. Erasmo (^abb. Bossuet) fabricatis, et nunc patefactis , sibi paraverat.

Dominus Eugenius pluries mihi dixlt, quôd a multo tempore expectat a D. Cyril lo (^abb. de Chanter a c) responsum ad quamdam suam epistolam ei scriptam pro quodam negotio D. canonici La Templerie, cm nomine raeo salutem plurimam dicas.

TJnica ex omnibus patens fuit causa , quare nionachi {cardinales) Morimundo {Gallia) profecti in ClaramYallem {Romain) sese intempestive receperint, scilicet, celebratio capituli generalis pro electione novi Basilii {Papœ) , de cujus salute jam conclamatum esse ipsi putabant.

A viro fide dignissimo et praecipuo , tempore insectationis capsulœ in Morimundo degente, apud D. Alphonsum certior factus sum, quôd Gaspar et Eusebius propter illam insectationem prse manibus se habere credebant monachatum (earf/î«a/a^«7«) a D. Basilic {Innocentio XII) sibi impartiendum.

Non mihi nova advenerant, quse mihi significat D. Cyrillus de capitulo generali in Morimundo sub finem ineuntis mensis celebrando '^^, et de persecutione raovenda in doctores obtentu doctrinœ ab ipsis assertae in materia gratise et prœdestinationis , ex quibus capitibus potissimùm incessetur liber Julii (ipsius card.

(a; L'assemblée du clergé de France, qui commença le -2') mai. On avoil dessein d'y censurer quelques propositions des cardinaux Sfondrate el Galirielli, qui furent ensuite retranchées. Voyez VHist. de Bossuet, liv. XI , n. 5; tom. IV.

Guhriellii) , qui nihili penitus lacit corum astus el dolos. Ipsi eniin pro more suo pugnabunt tcxlibus mutilatis, obtruncatis, interpolatis, concisis, et meudaciis; et proinde sirniles gerrse et ofl'uciœ uuUum ci facessent negotium, maxime quôd sententiae illae de gratia et prœdeslinatione non adhuc ab Ecclesia proscriptœ sunt , et palàm in catholicis seholis edoceiitur et propugnantur. Doctores hisce de rébus jam praauoniti sunt, etD. Stanislaus mihi ostendit prima quœdarn folia cujusdam libelli Coloniœ impressi , cum hac épigraphe : Augustiniana Ecclesice Romance doctrina a cardinatis Sfondrati NODO extricata,\ier varias saneti Augustini discipulos , illustrissimis et reverendissimis Ecclesiœ principibus , arckiepiscopis , episcopis, cœterisque totius cœtûs ecclesiastici ordinibus Cleri Gallicani in comitiis generalihus in palatio regio ad Fanum S. Germani proximè congregandis nuncupata. Colouiœ, typis hœrediun Cornelii ah Egmond : cum approhationihus. i^'oo '^^K In prœiàtione hujus libelli enumerantur quœdam scriptiones in librum cardinalis Sfondrati adornatœ , plures proferuntur propositiones censura dignœ ex eo libro extractœ, sed fœdè mutilatœ et detruncatœ : adducuntur quidam textus responsionis seu defensionis libri Sfondrati , plané insulsissimœ , forte ab ipsis adversariis excogitatse : recensentur ibi nomina plurium cardinalium, principum et regularium, ejusdem libri fautorum-, sed ubique altissimum de me et meo libro si-

(4) Ce livre est uu recueil d'écrits de divers auteurs, entre lesquels oii cite Claes, docteur de Louvain, et du Vaucel, ({ui a été si long-temps l'agent des Jansénistes à Rome. Voyez le Dict. de Moréri ^ ;iil. Vaccei, • et l'Hist. de Bossuet , liv. XI, n. 2, etc.

îentium. Marcellus et Calixtus subirati videntur in Julium ( card. Gahriell. ) , et in principio se veluti ab eo Inesos ostendebant. Calixtus tamen sensim in Julium propendere videtur, et hoc mane ei visitationem restituit. Marcellus verô hactenus domi moratur, et neminem recipit. Sparsus fuit per Urbera rumor , quod quamprimùm D. Faustus '-^^ ]\Iorimundum petet, aliquot mensibus pro suis domesticis negotiis moraturus^ Anno proximè elapso omni jucunditate me complevit lectio duplicis libelli ''^^ D. Sebastiani ÇCa?nerac.) a Dominatione tua indicati , et a plerisque etiam hic eximiè commendati; et summopere miror, quomodo exhinc arripiatur ansa exagitandi D. Sebastianum, quem propter hos libelles a nemine reprehensum, quin potiùs summè laudatum accepi. Quseso, Dominatio vestra humilliraam meo nomine reverentiam domino meo Sebastiano prsestet, meque illi maximopere devinctum significet; et intérim temporis angustiis coarctatus ex toto corde maneo , etc.

(5) Marcellus et Calixtus, sont vraisemblaljlciuent les rarditiaux d'Estrées et de Jansoii j et Faustus le cardinal de Bouillon.

(6") 11 ludique sans doute le traité de VEducation des Filles, publie par Fénelon en 1687, réimprime en i()96 j et le Tèlémat/ue , imprimé sans son aveu en 1699.

VVVVVVVVVVVVVVVVVVVVV\VVVVVA'VVVVVV\VVV\V^VVVVVV\\VVVVVV\VVVVVV\VVVV\VVVVV\VV\%VVVVV\V\VVVVlVVi>\V»

Page 1