‹ Correspondance de Fénelon, archevêque de Canbrai. Publiée pour la premìere fois sur les manuscrits originaux et la plupart inédits [par A. Caron] (volume 2)Chapitre 65 sur 98 · DE FÉNELON AU CARDINAL GABRIELLI ^'K · texte numérisé non relu

DE FÉNELON AU CARDINAL GABRIELLI ^'K

Sur le bruit qui se rcpandoit de la révocation du le'gat de'signe' pour aller examiner sur les lieux la nature des cérémonies chinoises, et les incouvéniens de cette révocation. Opinions hardies des docteurs de Louvaiu sur le jansénisme, et nécessité de réprimer leur témérité.

Cameraci, 3i januarii 1702.

QuAMQUAM grandis epistola summâ taciturnitate occultari débet, de hoc tamen adjuncto epistolio altius silentium Eminentiam vestram oro impensissimè.

1° Jesuitarum adversarii ovantes prsedicant legatum de investigando Sinensium cultu designatum revocari-, hanc quidem fuisse benignioris Pontificis industriam et indulgentiam , ne Societas tanti sceleris convicta, aeterno opprobrio afficeretur, sed sanctissimum Patrem , reclamante ferè unanimi sacro collegio , ab incœpto tandem desistere , reosque pro merito mox damuatos iri. Jesuitarum causam orare non est animus : sed rumorem hune latè tantâ confidentiâ disseminatum , me œgerrimè tulisse fateor. Aut in instituenda, aut in revocanda tam solenni legatione, tantus Pontifex flexilioris et fluctuantis ingenii atque animi argueretur. Ipsi auctores immutandi consilii, in

(1) La minute originale de cette lettre ne marque point à qui elle est adresseej mais on ne peut douter que ce ne soit au cardinal Gabriel!!, si on la compare avec cqlle du 3o avril de cette raéme année , que nous don uerons à son rang,

hoc

hoc sibi forte clam gratularentur, quotl tuin paulù niinor videretur suinma gentiurn admiratio, et illa {{uatn sibi iiietuunt Pontiiicis auctoritas. Insuper et lausto omine Alexandri septimi decretum de cultu Sinensi rescindi gauderent. Enira verô is ipse qui Jesuitarnm prœstigiis illusus Sinicœ idololatriœ favisset, quidni et pari illusione fuisset adversatus Augustino Hipponensi in Yprensi redivivo?

2° Tametsi de controversiis Lovaniensium parcissimè loquor , hos tanien fïequens audio liberrimè disceptantes. Alii affirmant Pontificum bullas contra Baïum et Jansenium subreptitias esse , atque adeo iiullas. Alii queruntur se nihil intentatum reliquisse, ut sedes apostolica quis sit prsecisè bullarum sensus ingénue declararet. Nodumsecet, inquiunt : expresse definiat quœnam sit urgentis prœcepti actualis possibilitas, dum actualiter deest gratia efficax ad actura preecepti pernecessaria. Expresse definiat qusenam sit actualis dissentiendi potestas , dum actualiter adest gratia illa per se , id est ex sua natura sive essentia , efficax, indeclinahilis , insuperabilis , et omnipotentisshna. Nos sedem apostolicam a viginti annis compellamus , provocamus , fatigamus , ut nostram doctrinain aut condemnet aut ratarn habeat. Tacet , et consentira videtur. Quin etiam doctissimi cardinales , ne in tuenda Augustini doctrina spondeamus animum, clam nos adhortantur. Porrô surami Pontifices plus suae auctoritati, quàui doctrinœ cousulentes, ab omni peremptorio decreto tempérant, ne fragilis, et procellis jaradudum quassata infallibilitas , huic scopulo illidatur.Uiide vagis ambigui.sqiie responsis utrarumque partium animos demulcent. liis equidera nullatenus CoRRESP. II. 29

45o LETTRES DIVERSES.

obsequor. Itnô caudidus et dolens obsto, ritra tamen haud deceutis controversite periculum, et quoniani dies niali sunt, tenapus redimo.

5° Nuper iu lucera prodiit ia nostro Belgio libellus, quo auctor pro virlli suadet, ut professores Lovanii suis cathedris pellantur, qui quatuor Cleri Gallicani de pontificia potestate Propositiones araplecti et docere recusabuat. Quocirca vult institui formularium, quo singuli doctores Ultramontensium placita , tanquaiu regum potestati et securitati infensissiraa, ejurare cogantur. Hinc liquet , quo animo factio illa Pontificum totiusque curiœ Romanse gratiam captet.

4° Dictitant D. Casonium , factum nuper sancti Officii assessorem , sibi esse addictissimum , ac brevi cardinalem fore ^^^j hune scientiâ, ingenio, eloquentiâ , singulari denique apud sanctissimum Patrem gratià pollere.

5" Ilorum studia, odia, ingenium, vires, machinationes , sufiugia , artes, fautores, patronos, scripta, dicta jampridem novi. Perspectum habeo quid in Galliis, quid in Belgio sit illis prœsidii; quid valeant antesignani , quid asseclse. Quo plus se metui sentiunt , eo plus audent. At verô , si se minimum metui sentirent, brevi sanè vilesceret meticulosa et enervis illa factio. Contra, quo plus timet Ecclesia mater, eo minus ipsa timetur.

Summa cum observanlia, devotoque auimi cultu ero perpeluum, etc.

(2} Cette espûranre des LovauistPs se réalisa en 1706.

LETTRES DIVF.USKS. 4^'

DU MÊME A LA MARÉCHALE DE iVOAILLES.

Il l'assure de la coiilinuatioii de sou estime et de sou atlaclicmenl.

A Cambrai, 3o mars 1702.

Je suis aussi touché que je dois l'être, madame, de celte lettre si obligeante , que vous m'avez fait rtionneur de m'écrire. Elle ne me surprend point, en m'apprenant que M. l'abbé de Maulevrier vous avoit dit autrefois que je n'écrivois point sans nécessité. En efl'et, depuis quatre ou cinq ans, j'ai tâché de suivre cette règle : mais je n'ai jamais cru pouvoir me dispenser de répondre aux lettres qu'on m'écriroitj il ne m'est jamais entré dans l'esprit, d'exiger d'aucun de mes amis, qu'il ne me donnât plus de ses nouvelles. Si je n'ai point eu l'honneur de vous écrire, ce n'est pas que j'aie cessé de vous souhaiter de tout mon cœur, en toutes occasions, toutes sortes de bonheur dans votre personne et dans votre famille j c'est seulement que le silence m'a paru un parti si naturel, et si convenable pour moi, qu'il n'avoit aucun besoin d'excuse. Comment pourrois-je être peiné contre vous, madame, de qui je n'ai jamais reçu que des choses obligeantes, puisque je ne connois, Dieu merci, personne en ce monde, sans exception, contre qui je ressente la moindre peine? C'est avec une parfaite reconnoissance que je reçois le renouvellement des bontés auxquelles vous m'aviez accoutumé. Vous aA^ez souhaité une lettre que le cœur eût écrite, et où l'esprit n'eut aucune part. Je vous obéis, madame ^ celle-

ci n"a rien que de simple et de naturel. Vous ne me ferez pas justice, si vous doutez de la parfaite sincérité, du zèle et du respect avec lequel je suis pour toute ma vie, etc.

vvvvvvvvv%^v*<\vv%\^vvv^\^v^^vvvvv^VM'VVVv^vvvv\\\v^\vv\vvvv\\vv(^.vvvw'

DU CARDINAL GABRIELLI A FÉNELON

Il rapporte les témoignages d'estime donnés par le l'ape à l'archevêque de Cambrai et à sou zèle pour la saine doctriue.

Rciuas, die 3o aprilis 1702.

Sparsus per Urbem rumor de nounullis liberculis per aliquot Lovanienses nuperrime editis, tanquam apostolicse sedi vehementer injuriosis, speni mihi injecit, aliquo post tempore, exiiide pandendum mihi aditum ad disserendum de meritissima persona Dominationis vestrse illustrissimae cum sanctissimo D. N. Papa, ut re verâ ex voto cessit. In longum namque protractus fuit sermo, cujus potiora momenta incertœ chartse lidere prudentia iion sinit. Perpauca levissimè quidem , et per transennam, sed candide ac sincère percurram. Constauter pergit summus Pontifex maximi facere et surumo in pretio habere notissimani probitatem, profundam sapientiam, exactissimum obsequium erga sanctam sedem , invictam animi niagnitudinem, ac indefessum zelum pastoralem Dominationis vestrse illustrissimae , et per singulas eas prserogativas evidenti internœ benevolentiœ significatione latè excurrit, aliaque nonuulla attigit alto silentio premenda. Hic me continere non potui, quiu, exoratâ priiis rei taciturnitate , ipsi indicarem opusculum mihi a Do-

miDatioDC vestra illustrissima transmissurn , sensumque meum super eximia ac plané admirabili ejas doctrina aperirem. Subjunxi , me illi copiam ejusdem scripti facturum, ui a vobis hoc mihi velitum fuisset. Hoc sibi perquam gratura esse respondit Pontifex, uiihique semel atque iterum injunxil, ut hac de re peruiissionem a Douiinatione vestra illustrissima exquirerem , quam equidem anxiè prœstolor, veniœ tamen petitionem de inuocenti et proficua arcani mihi coinmissi revelatione prœmittens.

Vanitatem gloriantium de revocatione legati ad Sinas destinati dissipabit quàm primùm ejusdem legati ab Urbe discessus. Temeritatem verô eflutientium subreptionem et nullitatem buUarum contra Baïum et Janseuium editarum, jam redarguit recens damnatio voluminum bis fabellis respersorum. Qusestus autem illi de majori dilucidatione difficultatum ad Christi gratiam spectantium vêtus cautilena est, quam apostolica sedes meritô semper despexit, et sanetus Ceelestiuus papa celebri eftato in calce suœ epistolœ ad Gailise episcopos '•^^ datœ elusit. Verumtamen ut obstruatur os loquentium iniqua, et disseminantium periculosa per Belgium et Galliam, hortor atque exoro Dominationem vestram illustrissimam , ut publie! juris laciat sapieutissimum suum opusculum mihi maximopere probatum, ne tanto prsesidio veritas destituatur; pra^cipuè cùm summus Pontifex ilkid jam typis editum credidit, quaudo ei ipsum primo uominavi. Quœso, nomine meo plurimam saluteni dicas domino abbati de Chanterac; et interea œternum ero, etc.

(0 Voynz le cb;ip. xiii de s.iiiil Célesliii. Append. toiu. X Op. r. S. y4ugust. pag. i34-

k^vvv^^v^^^\^vvvx\>v«\\v«i%^\^'^^^\vv\v\\^\vvvv\\vvv^\vv^v^^\^^\v\vvv^\v^\vvvv\^AAVvvvvvv\v\\^\'VvM■

Page 1