DE L'ABBÉ DE CHAIVTEKAC AU CARDINAL GABRIELLÏ ^'K
Sur mie entrevue réeeute de Fénelon avec le Duc de Bourgogue. Conduite des adversaires de l'archevêque de Cambrai dans rassemblée de 1700; procédés du cardinal de Noailles et de l'évéque de Chartres; détails suile Tàlémaque.
(Vers le milieu de 1702.)
Jucundissimè legi , qu* vestra Erainentia ad nostrum archiprsesulem de me , singulari cum benignitate , scribere dignata est. Neque sanè ullis vocibus cxprimere possem, quantum demiror hanc vestram constantem erga me benevolentiam. Verùm ut pro tenuitate mea gratum animum signilîcem, et huic, qua jam in antistitem inclinaris, araicitiee novum incentivum adjiciam, quse apud nos non ita pridem evenere , quàm brevissimè potero , expediam.
Dux Burgundise, indolis egregiœ, perspicacis ingenii , et sincerœ in Deum pietatis princeps , magistrum plurimi facit, et constantissimè amat. Cùm autem profecturus esset in Belgium , Regem avum exoravit, ut sibi liceret hune in itinere videre et alloqui. Annuit Rex suapte naturâ benignus , et solâ adversariorum instigatione malè aflectus in praesulem. Sed timuit Princeps, ne autistes, in perlustrandis suae diœceseos parocbiis frequens, tum temporis Cameraco forsan abesset. Neque frustra; namque jamjain profi-
(0 La minute de cette lettre est toute entière de la main de Fénelon, avec des ratures et des corrections qui prouvent qu'il la rédigea lui-même.
ciscebatui". Subito Caineracum advenil nuntius , quem Princeps ex itinere jam incœpto veredariis celerrimè praemiseral , ut epistolani propriâ manu srriptain ad archiepiscopum ferret ^'-\ Yetabat regius discipulus, ne praesul verecundiùs abscederet : asseverabat dulcissirais vocibus se illius videndi desiderio llagrare. Transiit, vidit, et allocutus est*, sed parce, ac palàm, ne recrudescerent adversarioruna irœ ^^K Hoc nuntium longé latèque sparsum jucundissimè audivit et Belgium , et Lutetia, et Gallia omnis. Singuli quippe cordati homlnes id optimè factum prsedicant, et summœ Principis laudi ducunt. Soli adversarii hoc iadigno animo tulisse videntur.
Nunc aulem, eminentissime Domine, alia ex ordine nariaada , et ab origine repetenda puto. Nemo nescit eo usque devenisse adversarioruni potentiam, et episcoporura obsequium, ut primum in plerisque provinciarum conventibus, ac postea in generali Clerl Gallicani conventu, dirtanl^ Meldensi episcopo, dixerint Cameracensem fuisse quidem amplexum daranatos errores, sed tamen in eo laudandum, quod hos demisso animo tandem abjecerit. Apertè docaerunt, eam esse naturam homiuis, amorisque essentiam , ut suo objecto potiri, ac heari semper velit ^^K Quemlibet amorem repudiarunt, ut Quietisticee illusionis fontem, nisi essentiali beatitudinis motivo exstimuletur ad amandum. Nulius non est motus lapis,
(2) C'est la lettre i"] de la \'^ section. Voyez totn. I, pag. i3o.
(3) Ou trouve quelques détails sur cette entrevue , dans les Lettres spi~ rituelles de Fénelon à la comtesse de Montberou , aviil et mai 1702.
(4) Relation des actes et délibérations du cleryi; concernant le Bref fjui condamne le livre des Maximes des Saints. Voyez OEuvr. de Uossuei, lom. XXX, pag. /)63.
ut archiepiscopi apologetica cum libello Roraae damnato pariter damnata vulgù reputentur, et ascetica tôt sanctorum doctrina sordescat. Verùm in hoc apertè secum pugnarunt ; namque Cameracensis in apologeticis quidem sexcenties , et postremô in provincial! conventu, expressissimè declaravit, se nulli damnato errori unquam adhsesisse. Si in ea percelebri affirmatione mentitus est ipsi Spiritui sancto , quare laudatur? Subdola hypocrisis et obstinata superbia, opprobria, non laudes merentur. At contra, si de sua submissioue verè laudandus est , ut praedicarunt, quare illum fraudis arguuut, dum affirmant ipsum credidisse, quod se unquam credidisse negat? Sed quo jure intimum ipsius sensum, ipso réclamante, sinistré detorquent? Sciuntne melius ipso, quid ipse iutra se senserit? Nonne Deus solus est cordium scrutator? Quis enim honiinuni scit, quœ sunt honiinis, nisi spiritiis homiiiis , qui in ipso est ^"^1 Hœccine est fraterna cliaritas, quae non cogitât malura? Si dixissent tantummodo viginti très propositiones respective sumptas quid erroneum sonare, pontiticio Brevi reverenti et moderato animo adhsesissent. Hoc ipse archipraesul docilis et ingenuus libentissimè prsestitit. Nullus hornm Iratrem de his quœstionibus disserentem unquam audiit. Imô omnes norunt fratrem ab exordio controversiee in apologeticis luculentissimè déclarasse, quantum studuerit singalos errores damnalos confutare. Num decuisset fratres fratrem patri obsequentem purgare, illique mentem candidissimè aperienti iidem adhibere? Hinc laudaut: illinc fraii-
(a) 1 Cor. II. 1 1 .
dis aiguuut. Plus secum, quàm cuia ipso puguant. Verùrn id non fuit nisi ex industria factuin. Si archiepiscopus Quietisticos errores nunquam aniplexus est, imô nunquam non irnpugnatos voluit, agitur tantùin de textu libelli, qnern archiprœsul bono aninio candidissimè scripserat, quem D. cardinali iVoallio crediderat castigandum , ({uem theoiogi insignes, a D. cardinali delecti, purum et utilera judicaverant , quem quinque doctissinii Ecdesiœ Romanse theoiogi (excepta unà voculà additiliâ involontaire, quam auctor a suo autogiapho prorsus alienam ab initio declaraverat) orthodoxum, et rectè sonantem arbitrati sunt. Num fuit indulgendum auctori , si de suo opusculo cum tôt tantisque viiis benigniùs sensit? Num decuisset fratres hoc uuum clam et pacnlico auimo a fratre petere, scilicet ut additiunculis opus castigans, illud solummodo illustrare videretur? Qua de causa tantâ asperitate in fratrem invecti sunt? Itaque jam nihil est mirum, si ex propalata libelli censura , neque auctor apud bonos sapientesque tantillura viluerit, neque adversarii de sua acerbitate purgati fuerint. Sed quo plus innocenti et afîlicto antistiti laus omnium bonorum impenditur, eo plus exstimulatur adversariorum indignatio.
Nunc verô conantur ipsum , modo tôt eerumnis fessum ad se trahere, modo inani quâdam pacis et honoris spe lactare , ut pers[)ectà illorum henignitate , omnibus persuasum sit eos non nisi ex urgenti necessitate asperiùs egisse. Preeterea vellent ut ipse autistes landt-m aliquando, qui-.si resipiscens eorum patrocinium et aulicum favorem captare videretur. Hinc D. cardinalis Noaliius non ita pridem denegavit abs-
cedendi licentiam cuidam doclori Sorbonico, quem archiepiscopus noster, suis sumptibus, per tolum studiorum curriculum in Sorbonse exercitiis foverat , et in regendo clericorurn seminario adjutorem accire voluit. Otiatur autem Parisiis doctor ille, qui Cameraci pernecessarius esset. Id autem omnes ex industria factum putant; scilicet ut archiprœsul negatum doctori exitum a D. cardinali petere cogeretur.
Postea verô Carnotensis episcopus, qui immensà prœ cseteris omnibus apud Regem gratiâ pollet , variis artibus antistitem nostrum pellexit, ut discissa inter illos necessitudo resarciretur. Eo fine quidam utriusque amicus vivâ voce nihil intentatura reliquit, plurima commoda Cameracensi in eo negotio peragendo clam ostentans. Quin etiam pastor Versaliensis , quo tidissimo amico Carnotensis ulitur , ad Cameracensem archiepiscopum his ferè verbis iterum atque iterum scripsit. Sanctus prsesul jubet de hoc te per me fieri certiorem. Te impensissimè colit, ac reveretur : intra paucos dies id ipsum ad te sua manu scripturus est. Hoc unum scire vellem , uimirum an litterse , quo scripta essent animo, excipiendse sint. Suramopere cupit , ut velis in pristiuam nempe intimam amicitiam concurrere. Rescribe velim aliquid tanto aflectu dignum, quod ipsi legendum prœbeam. Hœc verô, nec plura reposuit archiepiscopus : Si scribat ad me D. Carnotensis episcopus, de responso ne cures quidquara. Absit ut a fraterna concordia tantulum unquam recesserim, aut sim alienus : raeâresponsione, uti spero, contentus erit , ipsaque aedificationi vertetur. Hsec pia et humanissima responsio, Carnotensi visa est, ut opinor, nimis jejuna oratio. Captabat euim re-
sponsum, quo videri posset archiepiscopus, tum laleri se tôt aspera non immérité) tulisse , tum patronum emendicare ad ineundatn aula; gratiam. Cùm autem id minime assequerctur, conticuit, neque tanto apparatu promissse litterse hue advenerunt. Profectù sentiunt adversarii, se in lubrico positos; dum priorem acerbitatem retinent, unanimi omnium voce vituperantur. At vero si ad reconciliationem candide peragendam, fratrem, ut deceret, ultro accerserent, sibi metuerent hcec duo incommoda, i" Optimi quique viri, ut jam aflecti sunt, inclamarent Los sibi malè conscios facti tandem aliquando pœnitere : 2° oculos laederet fulgor aemuli ; namque huic reduci plauderent populus atque proceres. Noster autem antistes, nunc omnibus piis probisque charus, repente vilesceret, si adversarii s turpissimè assentans, eorum adversùm se gesta approbare , et aulicum favorem aucupari videretur. Quamobrem omnia sua dicta et facta ita temperare studet , ut nullam animi aegritudinem, imô fraternam concordiam pro tempore et loco libeutissimè demonstret, sed hos lines nusquam excédât. In suo munere pastorali obeundo totus tranquille vivit , quasi oblitus omnium quse jam sibi sunt extranea. Hsec autem simplex et humilis animi sequabilitas, quam superbise arguunt, hos urit, ac misère torquet.
Adhuc supersunt pauca de Telemacho dicenda. Hoc opus autistes instar Iliados aut Odysseee, aut ^Eneidos, olim scripserat, ita ut poemati nihil prseter raetrum déesse videretur. Id autem veluti carmen luserat, utregii pueri aures deraulcens, sensim instillaret purissima cl gravissima de administratione regni prae-
46o LETTRES DIVERSES.
cepta. Absit verô , ut poematis specie satirain scribere voluerit ^^^
(5; La suite de celle lettre est perdue. Voye^ la réponse du cardinal Gabrielli, ci-après, lettre 78, pag. l\-j>i.
DU CARDINAL SACRIPANTE A FÉNELON
11 donne au prélat des témoignages de son estime, et lui oflre ses boixs offices pour les bénéfices du diocèse de Cambrai dont la collation appailenoit au Pape.
Roma, 16 maggio 1703
Il concetto che sempre hô avuto délia gran virtù e pietà di V. S. illustrissima, palesato da me al sigaor abbate di Chanterac nel tempo che si trattenne in questa corte, si è accresciuto via più nell' animo mio per la di lei croira rassegnazioue a sentimenti e decreti délia santa sodé. Onde siccome sono stato sempre dispostissimo a servire al raerito di V. S. illustrissima; cosi nell a congiuntura che s'è compiaciuta porgermene nella vacanza del canonicato di cotesta metropolitana , con raccoraandare tre soggetti , hô adempite
Rome, 16 mai 1702.
La haute ide'e que j'ai toujours eue de votre graude vertu et de votre pie'te , comme je l'ai te'moigné à M. l'abbé de Chanterac pendant son se'jour à Rome , s'est accrue beaucoup dans mon espiit à cause de l'iie'roïque soumission que vous avez montrée pour les décrets du saint siège. Ayant donc toujours été très-disposé à rendre service à Votre Grandeur, j'ai saisi l'occasion qu'elle m'a donnée de le faire, en me recommandant trois sujets pour la nomination à un canonicat vacant dans son église métropoli-
le mie parti , con presentare la leltera stessa scrittanii (la lei a Nostro Signore , il quale lia tlestinato il canonicato suddetto al sif^nor Antonio Boulanjjer, nominato da lei in primo luogo, col décrète délia vacazione dell' incompati bili : avendo Sua Santità in cio voluta manil'estare la sua clementissima propensione verso lei , distinguere la sua raccommandazione, e deferire ail' attestazione fatta délie qualità del soggetto preeletto tra vintidue concorrenti , che aspiravano al canonicato. Sono perô a portare a V. S. illustrissima la notizia di tal provista , che ho procurato larle pervenire anco per altra parte , non avendola potuta communicare al suo agente, per non sapere chi sia; ma ne farô fare nuoye diligenze per trovarlo, alïinche si procuri che sia segnata la supplica da Nostro Signore. Intanto ella si compiacerà far palese questa provista, secondo il solito che si pratica ne' beneficj , ne' quali
taine. J'ai présenté à Sa Sainteté la lettre que vous m'avez t'crite touchant cette afFaîre, et. elle a destiné ce canonicat au sieur Antoine Boulanger, que vous avez mis le premier sur votre liste, en déclarant vacans les bénéfices incompatibles. Sa Sainteté a voulu par là montrer sa bienveillance envers vous; distinguer votre recommandation, en choisissant, parmi vingt-deux aspirans à ce canonicat, un sujet dont vous aviez attesté les bonnes qualités. J'ai cru devoir cependant donner avis à Yotre Grandeur, qu'on avoit pourvu à ce canonicat, quoique je l'eusse déjà fait d'autre part, parce que je n'ai pu avertir son agent, ne le connoissant pas : mais je ferai de nouvelles recherches pour le trouver, afin qu'il obtienne la signature de la supplique par Sa Sainteté. Je vous prie de rendre publique cette nomination, comme cela se pratique ordinairement
entrano li concordati di Germania, non essendo ancora spirato, tutto rh' è vioino il termine del trimestre , per essere la vacanza seguita uel mese di marzo, o ne' primi giorni di esso.
jN'ou si manco di stare avvertito alli soggetti che propone, lo spedizioniere Thiery nelle vacanze che succedonoj ma per caminare cou sicurezza maggiore , particolarmente in quelle di beneficj qualificati, se V. S. illustrissima averà la bontà di significare li soggetti piu meritevoli, li rappresentarù a jVostro Signore, dal quale i averanno in benigna considerazione , siccome da me si averà tutta l'attenzione per la retta distribuzione di esti beneficj , seconde la santa mente di Sua Beatitudine, e pio desiderio di Y. S. illustrissima. Baciandoli in tanto le mani, etc.
G. Gard. SACRIPAIVTE.
pour les bénéfices qui eutieiit dans les concordats de Germanie , parce que le trimestre n'est point encore expire', quoiqu'il soit proche de son terme , la vacance ayant eu lieu dans le mois de mars, ou dans les premiers jours dudit mois.
Il ne faut pas manquer d'indiquer à l'expéditionnaire Thiery les sujets que vous proposez dans les vacances qui surviennent : mais afin de procéder plus siirement, surtout par rapport aux bénéfices qualifiés , si \ otre Grandeur a la bonté de me désigner les sujets les plus méritans , je les présenterai à Sa Sainteté, dont ils éprouveront toutes sortes de bontés; comme de mon côté je serai attentif à ce que la distribution de ces bénéfices se fasse avec équité, selon les saintes intentions du souverain Pontife , et les pieux désirs de Votre Grandeur. Je suis, etc.
J. Gard. SAGRIPANTE.
LETTRES DlVEliSKS. 4^5