DXXVII

LE PRINCE DORANGE AUX BOURGMESTRES, ÉCHEVINS ET HABITANTS D'ENKHUISEN (').

Jl espère qu'ils sont prêts à démontrer, par des faits, la haine qu'ils portent aux Espagnols. — Il les prémunit contre l'astuce des Espagnols et les promesses trompeuses que ceux-ci pourraient leur faire. — 11 les exhorte à poursuivre l'œuvre commencée de la délivrance du pays, leur promet son appui, et les invite à obéir en tout à son frère le comte Louis, qui doit déjà être entré dans le pays.

DiLLENBOUnG, t) MAI 1372.

Die prince van Orangie, grave van Nassau, etc., hère ende

BAROEN VAN BrEDA, VAN DiEST, ETC.

Kersaeme, wyse, discrète, lieve, besiindere, wy verhopen dat ghy u nae inhout onsen Icsten scryvens alliier zullet heb-

(') Cette lettre fut apportée à Enkhuisen le 16 mai, elle y causa unecer-

ben aile vlyt ende neersticheyt aengeleegfit , om datselve dat wy u screven, daedelyck nae te comen, soe dat ghylieden ainu suit opentlyck uwer sin ende meyninghe verelaert hebben tegen den liartoghe van Alva ende zynen aenhanck. ende oyck tegelyck melter daet bewysen die lofflyeke ende vierigbe begheerte die gliylieden tôt verlossinghe uwes vaderlants vuyt die schendighe ende onvcrdrachlycke tirannye der Spangnaerden zyt draghende.

Devvyle wy nu genoechsam, nyet alleen vuyt verscbeyden aengeven gelooffweerdige personen verstaen, maer oyck nietter daet ende ervarentheit versocht ende vernomen hebben, dat die voorgenoemde Spangnaerts, naevolgende den gewoontlycken aert haerder listicheyt, ende onlrouwer valsscheyt, zullen aile middelen aenwenden ende aile dobbelheyt ende listighe lugen gebruycken, om ulieden in eenich verdrach off versoeninge met hem te brenghen, latende u verdraghen, jae oyck met uwe eygen burgeren, als dat ghylieden nyet en zoudet hebben misdaen, ende dat zy u oyck in gheenderlcy wyse en soecken te beswaeren off moeyelyck te vallen, met andere dusdanige rancken ende practycken meer, die zy met vêle schone bcloften, ende oyck met swaren eetplicht, zoe het van noode is, syn connen versieven ende toemaecken.

Soe en hebben wy nyet willen naelaten vanwegen der goetwilligher genegentheyt , die wy lot ulieden , ende des ghantssen Nederlants welvaert zyn draghende, ende der hertelycke sorchvuldicheyt, die ons nimmcrmeer en laet vieren noch ophouden van aile gliocdc middelen te overlcggen, die tôt volbrenghinghe uwer vryheyt ende verlossinghe zouden cunnen vordcrlyck wesen, ulieden met desen brieff nu ander-

taine émotion. Les bourgmestres se virent obligés de l'ouvrir, en la présence de quelques gens de la commune ; mais ils déclarèrent aussitôt qu'ils n'obtempéreraient pas à son contenu. (Lettre du comte de Boussu au duc d'Albc, du il mai 1572.)

werft, met allen vlyt ende ernst te vermanen ende te bidden, dat ghy u egheenssints met alsoedanighe rancken en latet beweghen, u indachtieh houdende dcr exempelen, die nu onlanex verleden ulieden noch voir de ooghen sweven, als naementlyck hoe dat dieselve Spangnaerden hare beloften den edellieden, die die supplicatie tegen die inquisitie hadden overgegeven, onverschaempt ende sonder eenige swarieheyt hebben gebroken, hoe zy oyck met sommighe vernaempste heren soe in Spangnien als in Neerlant, ontrouwelyck ende tirannelyck zyn ommegegaen, naedat zy hen die ogen met vêle schone beloften ende suete woorden hadden verbonden ende verblint.

Jae oyck, hoe zy met haren eyghen cryschknechten, tegen die beloften die zy hen gedaen, ende met swaren eedt, jae met brieff ende zegel bevesticht hadden, hebben gehandelt, op dat wy nu onvermeldet lacten diverssche ende noch alnu bloyende wonde uvver naebueren fot Rotterdam, tôt Berghenop-'tSoom ende elders, die sy soe jammerlyck ende soe scendelyck bedrogen ende deur valssche dubbelheyt ende logenlalighe beloften overredet hebbende, soe wredelyck ende onmenschclyck vermoort ende omgebracht hebben j hoewel dat wy achten hiertoe ghene exempelen zeer nodich te wesen, om alsulx le bewysen, naedemael zy doch voer een eeuvvighe gewisse regel ende vaste propositie houden, dat zy met rechte ende met ghoeder conscientie wcl vry ende ombehindert mogen alderleys beloven ende toesweren denghenen , die zy vanwegen eeniger mishandelinge tegen heuren staet ende grootheyt in zin hebben te straffen, sonder eenichsints gehouden te wesen haeren eedt ofte beloofte in 'tminste ofte in 't meeste naer te comen, derhalven nae dyen zy ontwyffelyck genoech achten gewichtig oirsaecken tegens ulieden te hebben om u te straffen ;

Dewyle zy beneven de weygeringhe des thienden pennincks,

die zy voer een opentlycke rebellicheyt ende wederspannicheyt houden, oyck dieweygeringheder Spaensschen knechlen, ende aile 'tgene dat bynnen corten tyt herwaerts tôt bescherminghe ende bevryinghe iiws vaderlants van ulieden gesciet is, zullen ontwyffelyck also duden als dat ghylieden daerduer die Majesteyt zoudet vercort, ende derhalven lyff ende ghoet, sonder eenighe genade verbeurt hebben ,

Soe siet wel toe, soe lieff als ghy u leven ende u welvaert ende salicheyt hebt, dat ghy u met ghene seiione beloften ofte soet callen eeniehsints en laet beweghen.

Want dat ghylieden u soudet vuyt eenige aensien van moeyten, swaricheden off periculen, die u daervuyt soudcn moghen onslaen , soe ghy in uwe voornemen volstandich bleeff, laeten versericken, des en cunnen wy ons tôt uwaerts egheenssins verzien, gemeret uwe aen ons altyt bevi^esene goede affectie ende genegentheyt, welcke met een dadelyeke vromieheyt ende vrymoedicheyt van ulieden zyn bevesticht geworden , ende dat daerbeneven aile gelegentheyt des tyls ende des tegenwoirdigen stants opentlyck doet blycken , dat ulieden eghene swaricheyt noch gevaerlycbeyt hiervuyj en can onstaen, by dyen ghy met een stantaflich onversaeff gemoet in uwe voernemen blyft volherdende, maer veel eer; daer en teghen, soe ghy soudet willcn wanckelen ende doer de wyfsche cleynmoedicheyt , hetwelcke wy van u egheenssints en verhopen, u van den ander scheyden oft oyck van uwe aengevangene vrymoedicheyt affstaen, en slaet u voerwaer anders nyet te verwachten dan een jammerlycke ende eeuwich verderff uwer personen, vrouwen ende kynderen, ende aller uwer goeden ende haven, jae des gantsschen vaderlants in aller eeuwicheyt, gelyck als aile verstendighe mensschen, in aensien der onmensscelyck blootghiericheyt , dobbelheyt, valsscheyt ende ontrouwe, t'samen oyck des ouden haets ende nyts der Spangnaerden , die sy teghen hef gnnlsse Nederlanf over

menige jaeren in haere harten iiebben gedraghen, lichtelyck cunnen oirdelen.

Daeroni willet dese saecke ernstelyck ter herten nemen, ende eene geringhe moeyte, die mogclyck liiervuyt soude coniien ontstaen, ulieden nyet en laet verdrieten, maer dewyle ghy alsoe vromelyck begonnen liebt , ende dat u God die Hère die handt biedt, ende ulieden die aider schoonsle gelegenlheden verleent, die ghy immermeer soude connen gewensschen, zoe siet toe dat ghylieden Godes gave ende aengebodene genade nyet en verworpet, maer veele eere voirtrect, ende uwe eygene verlossinghe, die u die Hère God zclve aenbiet, totlen eynde toc volvuert, indachtich wesende desghene dat onse Hère spreeet : dat zalich is hy die totten eynde loe volhart, ende des woorts Pauli : dat nyemant gecroont en wort dan dieghene die wettelyck ende ridderlyck campet. lloewel dat \vy eghene aenstaende swaricheyt ter werelt en connen verniereken, maer veel eer zien, dat beneven die ghoede borgherlycke vryheyt, vrede, ruste ende ecuwighe welvaert, die ghy u selven ende uwen kinderen hiermede verwerven suit, oyek daervuyt ulieden ende uwe naecomelinglien in eeuwicheyt eenen schonen loff ende prys vanweghen alsuleker manlycker vrymoedicheyt by allen volcken ende nacien vercryghen suit.

Derhalven wy egheenssins en verhopen dat ghylieden door eenich iioochpochende dreyghen der vianden, alsoo oyck nyet door eenich haer schoonspreecken u zullet lalen van den rechten wech derselver aengevangenc deuchdelycheyt affbrenghen, maer vêle cer met gedult verwachten dicschonc lustighe vruchte ende genyeten, die u hiervuyt ontwyfelyck staet te verhopen, als naemelyck die gewisse behoedinghe ende bevrydinghe uwer goederen, ende uwe neringhe die men u sochte gehelyck vuyt den handt te rucken, ende eene onllastinge van alsoe menige onverdrachlycke imposlen cndc beswaringen, die

men u nyet voer een maenl offcen jaer, maer in aile eeuwiciieyt sochie op te leggen, ende insonderlieyt een eeuwighe verlossinglie uwer vrouwen ende kinderen, jae uwes eygens lyffs ende bloets, vuyt die moetwillighe schendelycheyt ende bloetdorstighe wrcetheyt der spaensscher tirannen, t'samen met een ewighe voerspoet, welvaert ende geliicksalicheyl uwes gansschen vaderlants.

Daerom hout u vastendeombeweecht op dit vertrouwen op Godt de Hère, die u nyet en sal verlaten, soe ghy u selven nyet en verlaet.

Soe vêle als ons aengliaet, wy willen u met aile middelen, die ons mogelyck en zyn, te hulpe comcn ende en willen gansselyck nyets verschoonen noch sparen van aile 'tgenedatin onse macht is, verhopende soe ghy u stantafticli lioudet, in corten suit melter daet vernemen dat wy uwe saeeken ende die verlossinghe des gantssen lants ter herten genomen hebben, hetwclcke wy ons vertrouwen op den Heer nyet te verglieeffs zyn en zal.

Ende hierop laeten wy u weten, dat wy beneven die provisie, die wy tôt uwer bescerminghe ende onlsetgedaen hebben, also uHeden bekent is, hebben oyck den welgeboren grave Lodewyck van Nassau, onsen lieven ende wel beminden broeder, in aile neersticheyt ende ernstafticheyt gebeden, dat hy ulieden in haeste nae de middelen, die hem God aldaer verlenen sal, le hulpe come, het welcke wy verhopen hy alreede sal gedaen hebben , off immers sonder versuymen doen sal. Derhalven wy van ulieden begheren, ghy willet u tôt hem ende den zynen als tôt ons sels in aile goetwillicheyt ende billicke gchoorsaemheyt draghen, tôt nut ende welvaert uwer sladt, ende lot vorder verlossinghe des gansscijen vaderlants, ende insunderheyt, soe ghy onse begheren nae inhout onses aen ulieden lests gescreven brielîven, noch nyet en hebt te wercke gcstellt, willet len aider eersten sonder versuymen verrichlen ende le weghen bringhen. ïiicrmcde blyft den

almachligen God bevolen, die ulieden met zynen gheesl ende cracht slercke tegens zyne ende onss aller vianden. Gesereven tôt Dillenberch, op dcn v**^" dach mey, anno 1572.

U gude vrint, GuiLLE DE Nassau.

Suscription : Den eersaemen, wysen, discreten, onssen lieven, besunderen, biirgemeesteren , scepenen , regeerders, borgliers ende andere ghoede inwoonders der stcde van Enchuyse.

Copie du temps, aux Archives du Royaume : Papiers d''Etat, Correspondance de Hollande et Zclande, t. XVI, fol. 4.

DXXVIll.

LE PRINCE D'ORANGE AUX BOURGMESTRES, ÉCHEVINS ET HABITANTS DE HARDERWYCK (•).

il leur annonce qu'il a envoyé des troupes, avec des officiers, dans plusieurs villes des Pays-Bas, et les prie de leur donner toute assistance. — Il les exhorte à réunir leurs efforts pour délivrer le pays de la tyrannie des Espagnols , et reconquérir leurs anciennes libertés.

DiLLENBOUEG, 20 MAI \l)72.

Die prince van Oraengien , grave van JXassal , etc., ueere,

EiNDE B.\ROEN VAN BrEDA, VAN DiEST, ETC.

Eersame, wyse, lieve, besondere, alzoo wy van over nienigen tyt herwaerten gearbeydet hebben ende allen moge-

(') Cette même lettre fut adressée par le prince à plusieurs autres villes. Nous en avons, aux Archives, une copie que les bourgmestres et cchevins de

lycken middelen daerop aengeleght , dat vvy mochleii die groot, swarc, ende onrechtveerdiglie lirannyo ende moelwillicheyt, daermede nu ter tyt het landt jammerlyck is verdruckt, ende onder etlycke Spaegnaerden oneerlycke dienstbaerheyt gebracht, afwenden, ende die gantssche Nederlanden wederom in hare oude vrylteyl, privilegien, rechten, ende hergebrachte loffclycke usantien, ende gerechticheden (die baer nu ofte gantsselyeken ontnornen, oft immers zeer onderdrucketende vermindert zyn), midtsgaders oyckin haereoude fleur ende voirspoedicheyt wederom opbrengen, docli nu insonderheyt, dewyle God beel onlancx de herten der ingesetenen des lants alzoo beroert ende verwecket beeft, dat liaerder vêle sich vrymoedicldyck vercleert bebben, namelyck alzulcker,onweerdiger ende oniydeiycker tirannye vyant te wesen, ende dieselve nyet langer te willen dulden, ons om hulpe ende ontset hebben aengeroepen, biddende ende verzoekende ons zeer oytmoediehlyck, dat wy se in desen haren grooten noot ende peryckel, daer de eeuwiglie welvaert des gantschen landts onlwyffelyck aengelegen is, nyet en zouden verlaten : soo bebben wy achtervolgende daerin de schuldighe plicht onser beroepingbe ende onses eedts , daermede wy God , den Coninck ende den gantscben lande verbonden ende verplieht zyn, ons met een christelyek ende vorstelyck medelyden laten bewegen oni sulcx ter lierten te nemen, ende derhalven zommighe onser oversten, hoplieden, endeanderen daertoe van onsentwegen gevolmachticht, in eenigbe by u nagcselene sieden gesehickt, denweJcken God de Heere geluck ende voirspoet gegeven beeft dat, zy in dezelven zyn ontfangen geworden, ende boudeuse in des Conincx ende onsen name, tôt der tyt toe, dat wy bier en tusschen ons met eenen goeden

Zwoll envoyèrent au baron de Ilierges, gouverneur de Gueidre, et qu'il fit parvenir au duc d'Albe le 22 juin. Le comte Vandcn Berglie l'avait, quelques jours auparavant, envoyée à ceux de Zwoll par un trompette.

iioop ruyters ende knechten mogen bereyden, om hen ende allen anderen goeden , getrouwen borgeren ende ingesetenen des landls meerdere hulpe endeontset, ende den tirannisschen vyandt meerder afbreeek ende wedersiandt te doene.

Soo is onse ernstelycke ende hertgrondelyek begheeren aen ulieden , ghy willet dcrzclven uwen nabueren lofflyck exenipel navolgen, ende onse hoplieden ende knechten, die wy tôt dien eynde ulieden toeschicken, oyck met aile gewillighe vriendelyckheyt in uwer stadt aennemen, op alsulckc conditien ende voirwaerden als wy hen hebben doen voirhouden, nanielyck dat zy dezelve stadt, onder des Coninex, onser, ende uwe gehoirsaemheyt zuUen in goede vrede ende redite borgerlycke politie ende ordeninge houden, uwe rechten ende privilegien helpen voirstaen ende vermeerderen, ende aile boose , quaetwillighe , tirannische vyanden des vaderlanls, midtsgaders haren moetwil, wreetheyt ende dertelheyt helpen weren ende vuytroeden , ons tôt ulieden , ende tôt uwe goede vromicheyt ende getrouwicheyt vastelyck verziende, dat ghy dicsselfen in gheene weygeringhe u en zullet laten gevinden, op dat ghylieden alleene nyeten wordet gehouden, als die den vaderlande hare schuldighe plicht ende getrouwicheyt in der noot zoudet hebben geweygert, waerdoir ghylieden hier naermaelen nyetalleenvan uwen nagesetenen in den vaderlande, maer oyck van aile vremde natien soudet beschuldighet werden, als oyrsaecke wesende, dat uwe medebroederen ende nabueren doir een ongehoirde, ende onmenschelycke wreetheyt der Spaensche tirannen jammerlyck vermoort ende vernyelt, ende 'tgantsche landt verwoest ende verdorven zoude wesen, dewyle zulcx geschapen is daervuyt te volgen, by dien dat vuyt oirsaeke uwer weygeringhe de Spaengnaerlen quamen de vuerhandt te crygen, hetwelcke uwe kinderen ende kindtskinderen, jae allen uwen nacomelingen in eeuwicheyt God in de hcmcl souden mocten beclagen, dat doir dese uwe slappic-

heyl cnde weeckmoedicheyt zy in eene schandelycke ende jamnieiiycke slavernye ende dienstbaerheyt gevallen waren.

Hetweleke \vy nemmermeer en verliopen als dat ghy soudt een alsulcke schantvleeke over ulieden laten gacn, niaer vêle eer vertrouwen wy, dat ghy uwe vryheyt, die ii van iiwen voirvadercn met grooten loff ende roem is nagelaten geweest, ende die ghylieden hier voirtyden zoo lange liebt bewaert ende voirgestaen, zult betrachten ende u selven indaehlich houden, van dat ghy gcnoeeh gesien ende gemerckt Iiebt, dat nicn u aile uwe privilegicn ende vryheden nioetwillichlyck heeft gesocht te ontnemen, ende u tôt slaven der Spaensschen lirannye te maken, hetweleke ontwyffelyck nu al te weghe zoude gebracht zyn geweest, soo zy aen andere plaetssen de overhandt nae haerder begheerte hadden niogen crygen.

Deriialven ulieden goede voirsiehticheyt ontwyffelyck toeslaet, u zelven nyet te laten duncken , dat zulcke haer voirnemen opgehouden zy, dewyle het alleen eencn tyd lanck is vuytgestelt ende opgeschorst tôt beter gelegcntheyt, welcke nu ontwyffelyck sich lichtelyck begheven zoude, indien ghylieden uwe eygene salicheyt nyet en wiliet ter herten nemen, om desen onsen oversten, hoplieden ende knechten, die wy te dyen eynde ulieden toeschicken, gewillichlyck aentenemen, ende in oiise goet ende heylich voirnemen (^alzoo wy op u vertrouwen) helpen stercken, toi uwe eygene welvaert, ende lot verlossinghe ende behoudinghe des gantss^lien vaderlanles; gemerckt insonderheyt dal de vyant van zoo vêle verscheyden plaetssen aengegrepenwordt, ende deriialven zoo vêle sal le doen crygen, dat zulckes sonder eenich peryckel ofte noot sal van ulieden cunnen geschieden.

Derhalven wy ulieden anderinale zeer ernstelyken ende hertgrondelyck bidden, hetzelve te willen doene, hiermede ulieden den almachtigen God bevelende, die u goeden raet, ende wysheyt gheven wil , opdat ghy eene zoo schoonen

gelegentheyt nu nyet en versiiymet, ende hier namaelen te verglieeffs beclaeght. Gesehreven tôt Dillenberch, op ten xx"" dach may 1572.

U gudt vrint

GuiïXe de Nassau.

Original, aux Archives du Royaume : Lettres de et à Gnillaume de Nassau, t. V.