DXXV

LE PRINCE D'ORANGE AUX BOURGMESTRES, ÉGHEVINS ET HABITANTS DE GOUDA (').

Supposant que ceux de Gouda se sont associés à l'insurrection de la Hollande, il les félicite de cette résolution, les exhorte ày persévérer, et à faire guerre ouverte aux Espagnols. — 11 s'engage à les aider de toutes ses forces ; mais, la révolte ayant été imprévue, et ses ressources étant épuisées, il s'attache à leur faire sentir la nécessité d'une contribution patriotique, pour parvenir au but désiré.

DiLLENBOURG, 22 avril 1572.

Die prince van Oraengien, grave van Nassau, etc., heere

ENDE BÂROEN van BrEDA, VAN DiEST, ETC.

Eersame, discrète, lieve, besundere, wy hebben, zoo vuyt voie verscheydenen brieven aen ons geschreven, als vuyt het aendienen van andere geloofweerdighe lieden, wel ende grondelyck verstaen den standt ende gelegentheyt der gemeyne zaken aldaer , ende insonderheyt hoe dat ghylieden in aenmerckinghe der grooter, swarer ende onverdrachlycker lirannye, moelwil, gewelt ende verdruckinghe, die de herloge van Alva met zynen Spangnaerden over u ende aile die ingeselenen des Nederlants dagelyex meer ende meer tôt noch toe heeft gedreven, ende noch dagelyex is dry vende, tôt grooten ende opentlycken vcrderff ende viiyterste onderghanck des gantsschen iandts, sont Iiebbcn eencn moetgcgrepen, ende u openbaerlyck verclaert, nyet alleen met woorden, maer oyck

(') Les bourgmestres de Gouda envoyèrent cette lettre, sans l'ouvrir, le 7 mai, au duc d'Albc.

met dagelycke executien, derselvigen zyne tirannyen ende moetwillicheden nyet langer te wilieii lydeii, macr mclter daet ende gewelt denselvigen allen niogelyeken wcderstandt doen .

Hetwelcke hoewel het langhe le voren wel liadde belioiren te geschieden, van wegen der schoone gelegentheden, die God de Heere ulieden, ende den gantssehen lande wel eerlyts heefl verleent, ende insonderheyl te dyer tyt daer wy met eenen goeden lioop ruyteren ende kneehlen ende met aile onse macht in het landt gevallen vvaren, op hope dat ghy lieden uwe verlossinghe sout hebben ter herten genomen.

Nochtans diewyle sulcx te dyer tyd nyet gescliict en is, overmidts dat liet Godt gelieft lieelt den gantsclien lande het boose ende tirannissche voirnemen soo voirsclireven hertoge van Alva noch meer aen den dach le brengen, ende eenen jegelycker noch merckelycker te openbaren.

Soo en cunnen wy nyet anders achten dan dat God die Heere uwe herten als nu beweeght heefl ende wil met zyne goddelyeke hulpe de zake daerloe brengen, dat de voirgenoemde tirannye vuylen lande geroeyt ende goede vrede ende ruste l'samen met eenen vryen aenroepinge zyns heyligen naems , ende goede borgerlyckevryheyt der ingesetenendes lanls weder mach ingevoert werden lot wederoprechtinghe ende grooten wclvaert des gantschen landts, dat nu soo lange swaerlyck verdr'ickt ende benauwt, ja schierghanlsschelycken is verdestrueert geweesl.

Hier en tusschen en cunnen wy nyet nalaten u te kennen te gheven , dat wy wel verhopet hadden dat dieghene die oirzake daerloe gegheven hebben , in eene zoo gewichtige zake met sulcker haeste nyet en souden hebben voirlgevairen , sonder ons dacrvan voirderhandt welenschap ende vollen beiichl le lalcn doenc, ende onse bevel ende bcdencken daerop le verwachten.

Insonderheyt aengemerckt dat wy met allen vlyt ende arbeyt daernae sonder ophouden trachteden, dat de zake zoo verre hadde niogen gebracht werden, dat men hetzelve te gelegener tyt cnde met betere bequaemheyt ende meerdere vrucht hadde mogen te weghe brengen , ende hadden schoon daerloe gereetschap ghemaeckt, verhopende ulieden te bequamer tyt sulcx te laten weten.

Nochtans diewyle dat nu schoon die zake is aengegrepen, ende zoo wyt gebracht, dat men nyet en can te riigge, sonder een opentlyck verderf den gantsschen volcx. die sich ah-eede zoo verre vercleert hebben, ende den Spangnaerden den inghanck geweygert, ende dat wy oyck daerbeneven nyet en twyffelen oft ghy Heden en hebt u daertoe begheven uyl enckeie Uefde ende goelwillicheyt, die ghy tôt Godes eere, tôt welvaert ende verlossinghe uwes vaderlants vuyt eene zoo jammerlycke verdruckinghe ende slavernye, ende oyck tôt onsen dienste zyt dragende, nyet ander en wetende, oft sulcx en zoude deur onsen bevel ende met onsen weten syn aengevangen geworden.

Soo en cunnen wy Jiiet naelaten, u deshalven grootelycx te bedancken ende onse meyninge ende bedencken daerop le laten weten, als dat wy gheenssins ulieden en kunnen raden, dat ghy met een merckelycke gevaerlyckheyt ende peryckel uwer aller lyff ende goet ( hetwelcke ghy nyet anders en behoirt te acliten dan verbeurt te wesen nae des hertoges van Alve meyninghe) soudet nu te rugge keeren, ofte u voirder stille houden, maer vêle meer achten gantschelycken van noode, daervan wy u oyck willen gebeden ende ernstelyck vcrmaent hebben, dat ghy met eenen mannelycke vrymoedicheyt ende coenheyt voertvaert in de aengevangenen vercleringhe, ghantschelyck verwerpende van u een zoo onbillyck ende onverdraechlyck jock der Spaignaerden, die nae u goet ende bloet, nae uwc vrouwen cnde kindercn ontwyffelyck slacn, cnde u

tegen de zelve ridderlycken stellende mit allerley middelen, die u Godt de Ileere, een verlosser der armer verdruckte mensehen, in handen verleenen zal.

Ende derhalven willct u opentlyck tegen deselve Spaignaerden ende haren aenhanck omwerpen, liandelende met hen als met openbaren ende gesworen vyanden Godes ende desConincx, ende insonderheyt onses gantschen vaderlants, ende sparende dieselve in gheencrley wyse., maer vuyt aile steden, dorpen ende vlecken dezelve, zoo vêle als lict u mogelyck is , met den viere ende met den swcerde ende met aile andere vyantlycke middelen vuytroedende, ende wel toesiende, dat zy nyet, overmidts uwe slechticheyt ende goetherticheyt ofte uwe slappicheyt ende cleynmoedicheyt, ofte oyck wel uwe Iweedraehticheyt, eenen moct grypende , u ierst overvallcnde , ende in een jammerlyck verderff (alzoo zy van gantscher herten beghceren ende sieh met aile neersticheyt daertoe bevlytigen) en brengen, hetweleke ghylieden in ernsten bedencken moet , sonders selven met valsche smeeekworden te laten overreden, als oft ghylieden eenighe genade, verghevingc, ofte barmherticheyt by hen zout cunnen verwerven, dewyle zy doch nemniermeer het leet en zullen vergheten dat zy van ulieden mcynen ontfangen te hebben.

Waerinne het jammerlyck ende beclagclyck exempel der borgeren tôt Rotterdam, ende oyck tôt Delfshaven, ulieden, ende allen uwen mitborgeren ende nabueren tôt eenen gewissen spiegel dienen can , welcke naedat zy zieh met schoone ende smeekende woirden hadden laten bewegen om de Spaignaerden inné te nemen, zyn deur eene dulle, rasende ende onmenschelycke wreetheyt ende beestelycke lirannye derzelver seer deerlyck vermoort geworden, jae oyck een grooten deel onder hen hebben hare lieve huysvrouwen ende jonghc kinderkens tôt versadinghe der ongehoirdcr bloctgiericheyt deser tirannen nioetcn te voren gheven, ende voer hare oogen

zien vermelen, hetwelcke Godt die Heere daerom heeft loegelaeten , om dal gliylieden ende andere dien het aenghaet, zyne ende uwe gesworene vyanden nyel en zoiidt verschoenen noch sparen, als ofler medc te handelen waire als met inenschen, dewyle het blyckelyck is dat zy aile wilde dieren in wreetheyt ende moetwillieheyt verre te boven ghaen, derhalven ghylieden u daernae oyck behoirt te houden.

Soe verre als het ons aenghaet, wy willen u zeer gheerne met aile mogenllycke middclen te hulpe comen, ende zoo verre als onsc verniogen slrecken can, aile ontset doen, ende daertoe en willen wy nyets sparen, dat in onsermacht zy, jae oyck tôt onse eygen leven toe , hetwelcke wy tôt verlossinghe uwerlieden ende uwer medeborgeren vuyt die wreede tirannissche handen der Spaignaerds te wagen gereet ende ombeswaert zyn.

Naer naedemmael dat onse middelen zeer cleyne zyn, gemercl nyet alleen dat wy eencn langen tyt hier voren ailes wat ons overgebleven was mildichlyckende vrymoidelyck daertoe verstreckethebben, maer oyck, om dat wy met dese onversienlycke beroerte verrasschet geweest zynde, nyet en hebben cunnen de gereetschepen (alzoo wy wel hadden voirgenomen) in tyten te weghe brengen.

Soo is onse genadich ende vlytich begheeren aen ulieden, in aenmerckinghe dat dese zake uwe leven, uwe salicheyt beyde tyllyck ende eeuwelyck, uwe vrouwen ende kinderen, jae aile uwe naecomelingen betrel't, dat ghy doch nyet en wilt tôt verlossinghe ende bevryinghe derzelver vuyt een zoo schendich ende jammerlyck jock, ende alzoo grousame ende wreede tirannye een weynich ghelts aensien ; maer vêle eer bedencken dat het ghelt toi dien eynde van Godt gegeven ende geschapen is , om in de noot te gebruycken , hetwelcke dieghene die nyet doen en willen ofte en cunnen, zynde verblindt vuyt giericheyt ofte eenighe andere onmatigho begheerlyekhey t,

vallen ontwyffelyck in de straffe Godes, ende in des duivels stricken, ende worden den laetslen door liaer eyndelyck verderff haren vyanden tôt eenen spot, ende haren kinderen ende nacomelingen tôt een schendigheende eeuwichduerende vlecke (1er oneere.

Derhalven soo willet dese saecken in ernsten insien ende ons met ghelt, zoo vcle als ghy immers te wege cunnet brenghen, ende als desen uwen tegenwoirdigen groolen noot na uwe eygene achtinghc is vereysschende, te hulpe comen, ende in aile steden, dorpen ende vlecken zoo vêle ghelts oplichten als het u mogelyck zyn zal, denckende by u zelven, ende oyek eenen jegelycken desselfs vermanende , dal ghy met eene geringhe somme ghelts aile de reste dergoederen, ryckdomen ende schatten, die Godt ulieden ende uwen kinderen verleent heeftofte noch verlcenen can, kundt behoudenende bewaren, ende daer en tegen willende te deser tyt ende in desen noot een cleyne somme sparen, zult aile uwe haven ende goeden beyde ruirende ende liggende , ja uwe eygene leven , uwe huysvrouwen ende kinderen den wreeden spaenschen lirannen in handen leveren ende in hare gewelt overleveren, om u derselver te berooven, ende hare onversadelycken begheerlyckheden ende moetwillighe schandelycke lusten daermede te volbrenghen.

Daeromme , indyen ghylieden uwe eygen ghelt ende goet, uwe eygen leven ende eere lieff ende weerdt hebt, soo will aile cleynmoedieheyt ende andere schadelycke aenmerckinghen ter zyden stellende, u sclven vuyt desen aenstaende noot l'samen met ons helpen verlossen , dewyle wy daertoe nyet ter weerelt en willen sparen noch verschoonen, dat eenichssins in onser maclit zy.

Ghy zult onlwyfl'elyck Gode den almachtigen Heeren eenen aengenamen dienst daeraen docn, ende hem oirsaecke gheven dat hy zync aenbewesene genade ende barmherticheyt tôt den

eynde toe volvueren zal, ende zult ons oyck, die wy van zyncn wegcn beroepen ende verordent zyn om u in desen uwen tegenwoordigen noot te helpen, in dese onse vrymoedige ende goetwillighe geneghenlheyt tôt uwaert, ende in onsen voirnemen grootelycx verstereken , ende oyck allen uwen nabueren eencn moet in 't herte gheven, op dat zy, uwe exempel navolgende, oyck naer hare verlossinghe met ernsten staen, om deselve met Godes liulpe te wege te brenghen.

Ende daerenboven zult oyck allen vremden potentaten, vorsten, heeren ende volckeren die meyninghe indrucken, dat ghy van herten de zaecke meynet, ende daerdore zult ghy se veroirsaecken om zulck met een vrymoedich ende geneycht hert u aile hulpe ende bystandt te doen.

Derhalven wy u anderwerfï bidden ende vermanen, dat ghy daerin nyet en wilt slap nocli traech wesen, maer doen alsoo de liefde, die ghy tôt Godes eere ende tôt uwe eygen vaderlandt ende oyck tôt uwe eygene eere, tôt uwe vrouwen ende kinderen, lot uwe vryheyt, voerspoet, welvaert ende eygen leven draget, is heysschende.

Begheerende ghy wilt ons met den iersten ecne vaste resolutie uwer meyninge ende uwes voirnemens laten wetcn, op dat wy nu nyet wedei omme, gclyck als wy wel hier vor tyden gedaen hebben, op eene ongewisse hope, eene alsoo gewichlighe zaecke aengrypen, ende daernaer verlaten ende van allen menschen onse eygene verderff over ons halen : want soudet ghy nyet stanthafftelyck ende mannelyck in dese zake voirtvaren (hetwelcke wy van ulieden gheenssins verhopen) zoo ware het vêle beter nyet aentevangen, ofte immers in tyls aile dingen te laten vallen, hetwelcke wy u selven gheven te bedencken, hiermedc u den almachtigen Heere bevelende, die uwe herten doir zynen heyligen gheest stercken wil, ende u wysheyt, verstandt ende vrynioedicheyt verleenen, om zynen willen te volbrengen, tôt lolïende prys zyns namen ende uwer

cygen welvaert cnde salicheyt. Geschreven tôt Dillenberch, op tcn Iweentwintichsten dach van April 1572.

U gude vrint, GuiLLE DE Nassau.

Smcriplîon: Den eersamen, discreten, onsen lieven besunderen goede vrienden, borgemeesteren, schepenen, regheerderen, borgheren ende andere goede innewoonderen der stede van der Gouwe.

Original, aux Archives du Royaume : Lettres de et à Guillaume de Nassau, t. V.

DXXVL

LE PRINCE D'ORANGE AUX BOURGMESTRES , ÉCHEVINS ET HABITANTS DE MIDDELBOURG (•).

Il les exhorte à suivre l'exemple de ceux de Flessinguc, et leur promet, en ce cas, de les secourir.

DiLLENBOURG, l" MAI 1S72.

Die PRINCE VAN Oraiginien, grave van Nassau, etc., heere ende

BÂROEN van BrEDA ENDE VAN DiEST, ETC.

Eersame, discrète, lieve, besundere, hoewel wy altyt verhoept hadden, hebbende nu zoo vêle by experientie versocht die verdruckinghe ende tirannye des bertoghen van Alva ende van zynen godloosen aenhangen, ende in wat eeuwighe dienst-

(') On lit au dos de cette lettre : « Recepta 16 may ta72, par mains d'ung » marinier breton. »

bacrheyt ende slavernye zy ulieden ende eenen jegelycken van u dagelycx, zoolancx zoo mer, suecken tetrecken ende ten eeuwigen dagen le houden , hebbende oyek daertegens ghesien met wat vlyl ende getrouwicheyt wy over etlyekc jaren sonder ophouden gearbeyt Iiebben , om metter hulpe ende genade Godts ulieden van dezelve tirannye ende slavernye te verlossen ende wederom te stcUen in uwen ouden welvarcnden State, ende te doen genyeten iiwe oude vryheden, rechten ende privilegien, dat ghylieden om u eygen welvaren ons daertoa aile hulpe ende bystandt zoudet gedaen hebben, besundere als u Godt almachtich alsulcken middelen toeseynden zouden dat ghy zulcx sonder eenich gevaer ofte peryckel gedoen condet, alzoo u tegenwoirdelyck die middelen daertoe genoech voireomen zyn, siende goetwillichlyck die goede ingesetenen der stede van Vliessingen sich daer toe begheven hebben, ende zoo wy verstaen ulieden te meer reysen zeer minnelyek versocht, omme met heurlicden in verbintenisse le treden, ende alzoo des te lichlelycker met gelycker hant van aile voirschreven tirannye ende slavernye verlostworden, vi^aerinne nochlans ghylieden toi noch toe in gebreke gebleven zyt , 'twelckeons nyel weynichen verwondert, hebbende daeromme nyet willen lalen overmidts die goede ende sunderlinghe affeclie, die wy ulieden als staende onder onsen gouvernement altyt gedragen hebben, dese tegenwoordighe te schryven, ende daerby wel herlelyck te vermanen dat ghy aile dese zaken wel rypelyck overdenckende, midlsgaders wat ulieden, ulieden kinderen, jae kinlskinderen te geschieden staet, zoo verre die Spaignaerts lot hcuren vermele comen, ghylieden nu met ernsten sueckt alsulcken onverdrachelyck ende onmenschelyckjockvan uwenhalse tewcrpen, ende met die van Vliessingen voirschreven vereenicht ende heure vrymoedelyeken naevolcht, sonder ulieden dore eenighe ongeschickte vreese, ydele hope, valsche beloften, zuele ofte smeeckende woirden

u eenichssins te laten vervueren ofte verleyden ; want zy u die nyet langher houden en zullen als den noot des tyls en wert heysschende , ende u daernae des te meer in't geheelyck ende in den gront, zoo verre lien mogelyck is, verdrucken ende t'onderbrenghen, daer wy ter contrairen wel bereet zyn, indyen ghylieden tôt 'tghene voirschreven is verstaen wilt, t'uwer verlossinghc lyff ende ghoet, ende ailes wal in onsen vermogen is te wagen ende by te zetten, om u die vryheyt uwer conscientie ende d'woordt Godts, midtsgaders u oude rechten ende privilegien te doen genyeten ende restitueren, u daertoe belovende dal wy u ende elek uwer van allen gewalt ende overlast der Spaignacrden ende allen anderen die der zaken souden mogen contraire zyn, zelen vry, ombclast, ende ombeschadicht houden, ende die overtrederen anderen ten exempel doen straffen : insgelycx dat wy ulieden zullen houden ende doen houden , in ulieder ouder gerechticheden , voirdeelen ende privilegien, eensamentlyck in uwe gewoonlycke vrye handelinghe, visscherye, harinckvanek, ende aile andere, ende dat ghylieden met uwen schepen zult alomme mogen varen ende op uwe oude vrydom, tollen, ende gerechticheden, midtsgaders dat wy ulieden ende uwe stadt met onsen perzoon, ende met aile onse macht ende met schepen van oyrloge ende heyrcracht sullen hulpen, bystaenende beschermen tegen aile gewclt des tyrans, ende boven dyen t'zynen tyde, neffens die Catholyke Majesteyt allen vlyt doen , om descn uwen goeden dienst by Zyner Majesteyt te doen bekennen, met eenighe sunderlinghe privilegien , buyten andere plaetssen. Maer indien ghy lieden zulcx versuympt ende weygert, des wy nyet en verhopen, willen wy onschuldich gehouden worden van de lasten, schaden ende eeuwich verdriet, dat u daerover aencomen mochte, deswy liever verhuedt, ende u daervan verlost sagen. Dat kcnnc Godt die u ,

Eerzame, discrète, lieve, besundere, wil verleenen 'tghene

ulieden, toi uwcn welvaren salich is. Geschreven lot Dillenberch, op den iersten maye 1S7!2.

U goede vrient, GuiÏÏLE DE Nassau.

Suscription : Den eersamen, discreten , onzen zeer lieven, besunderen, borgemeesteren, schepenen, regecrderen, bergers, ende aile andere goede ingesetenen der stcde van Middelborcb in Zeelandt.

Original, aux Archives du Royaumo : Lettres de et (i Ouillaume (fe \aussau, t. V.