PREUVES

Vers 1200

Testament de Maurice de Craon.

Dom Housseau, t. VI, n® 21S5, Archives de l'église

Saint-Nicolas-de-Craon .

Ego Mauricius de Credone filius Hugonis notum facio presentibus et futuris quod ego pergens Jerosolimam sic disposai et sic ordinavi res rtieas sicut eas volebam providere. Reliqui itaque terram meam et infantes meos in Dnanu et in custodia mee uxoris Isabel sicut jus est et consuetudo in Andegavia, ut terra mea et pueri mei sint in manu ejus quandiu ipsa fuerit sine marito; si vero contingit, quod Deus avertat, quod morerer et illa alii viro nuberet, ex tune et terra mea et infantes mei essent in manu Philippi de Saucogne et aliorum meorum locatorum, donec mea débita et emendationes et elemosine persolute forent, etuxori mee remaneret tertia pars mee terre pro dote, et estagium de Pelletreia -cum stagnis et nemoribus ibi pertinentibus. Si, vero contingeret quod ego et ipsa moreremur postea per-

OIT LIS U8AI0BS ET GOUSHMIS DU PAIS d'aNJOU.

soluta forent mea débita et emeDdatioDes, et elemosine, Guido de Laval baberet custodiam terre salvo fide meorum puerorum usque ad tempus quo ipsi possent tenere terram et ^ Philippus de Saucogne

baberet centum libras ad DubeDdum Mauriciuro et Àmauricum, et quanto plus crescerent, plus haberent de ipsa terra cum consilio amicoruni meorum et hominum terre mee. Petrus vero filius meus qui futurus est clericus baberet mille solidos in teloneo Ligerisde Chantoscé in tota sua vita : si vero ipse Petrus nollet esse clericus ad heredem meum redirent predicti mille solidi. Si vero contingeret quod Philippus de Saucogne moreretur, Gaufridus Lestore baberet pueros meos in custodia si ipse esset in nostra terra : si autem ipse iret Jérusalem, aut forte, quod absit, moreretur, fidèles bomines terre mee, videlicet Jobannes Tillon, Vivianus de Montrevel, et alii bomines et amici mei meos pueros pro fide sua et pro mea dilectione custodirent. Si autem Guido de Lavalle et Haois uxor ejus morerentur, quod pius Dominus avertat, ad Petrum de Gasnachia veniret custodia mee terre, eo modo quo supra dictum est de Guidone de Lavalle. Et postquam tempus venerit, videlicet quando mei filii poterunt terram tenere» Hauricius meus filius. eam babebit. Si ille moreretur, Petrus filius meus terram meam baberet. Si Petrus moreretur, baberet eam Amauricus. Si vero beredes mei masculi morerentur, Guido de Lavalle si Haois uxor ejus superviveret filiis ille jure bereditario baberet meam terram de Credonio et de Cbasteleis, salvis meis

V Blanc dans le Ms.

elemoftioÎB et donis nieis que ego dedi ; Petrus vero de Gusaachia baberet terrain meaindeChaotosce, salvisquoque elemosinis et donis meis que ibi dedi ; Agoes vero fîlia inea baberet meam terrain de Anglia pro matrimonio, et sic quitaret ipsa et omnino dimitleret viginti libras quas ipsa habet apud Creon pro matronio ^ et ^ libras quas similiter babet apud l]lhaotoseium in matrimonio, et aiii mei beredes liberarent ei terrain meam de Anglia. Hec sunt débita mea et nomina eorum quibus debentur

Mai 1246

Déclara tio super consueiudinibus ballorum et rachaiorum

Andegaviae et Cenomaniae ^.

Archives nationales, J . 178, Anjou, n* 20, original scellé de 19 sceaux (au Musée des Archives).

Une copie assez incorrecte du xviii* siècle se trouve auit Archives^ K, 214, n® 6, la rubrique ci-dessus appartient à cette copie, il n'y en a pas sur la Charte originale.

Universis présentes litteras inspecturis P. cornes Yindocinensis , Gaufridus vice cornes Castridunensis » Hugo de Bauceio, Petrus de Chamilli, A. vice cornes Heledunensis, Gaufridus de Lezeignano, Gaufridus de

UiMiifaHa^^***M^

* Sic Ms. — ' Blanc dans le Ms. ^ ' L'ordonnance rendue par suite de cette enquête est imprimée dans le Recueil des Ordonnances^ t. I, pag. 58 ; j'indique ce texte par la lettre O.

en LES DSâIGKS et GOVSTUMES du pais D ANJOU.

Castro Briencii, Hamelinus de Altinesia, Guillermus de Salliaco, Radulpbus de Torigni, Hamelinus Frçincus, Benaudus, Robertus de Maloleporario fratres, Paganus de Cbaorse, Joudoinus Doe, Jocelinus de BelloPratello, Haimericus de Blue, Jacobus de Castro Gunterii» Herbertus de Campis» Oliverius de Nova villa, Jobaones de Gonnor et Theobaldus de Blaron, salutem. Noturo facimus quod cum dubitaretur ab aliquibus de consuetudîne ballorum et rachatorum Andegavie et Cenomanie, excellentissimus et karissimus Dominus noster Ludovicus Dei gratia Francorum rex illustris volens cognoscere super hoc veritatem, et quod erat dubium declarare, nobis apud Aurelianum coram ipso vocatis, habite nobiscum tractatu et consilio diligenti, communi assertione Dostra didicit de consuetudine terrarum illarum quod talis est : Yidelicet quod relicta alicujus nobilis vel alterius feodati habet in Andegavia ballum liberorum suorum et terre et non facit rachatum, nisi se maritet, et si ipsa moriatur ille habet ballum qui magis propinquus est ex parte patris vel ex parte matris ex parte cujusTiereditas movet. Quicumque eciam sive mater sive aliquis amicorum habeat custodiam femine ^ que sit beres, débet prestare securitatem domino a quo tenebit in capite quod maritata non erit nisi de licentia ipsius domini et sine assensu amicorum. Et si relicta nobilis vel alterius feodati se maritet, maritus suus facit homagium domino et solvit rachatum : et rachatum est valor terre unius anni. Dominus autero non habet rachatum de pâtre ad filium, nec de fratre ad fratrem ; et omnes

* Femina, K.

rEiriCB. cvn

alii qui tenent ballum debeot homagium domino et debent solvere rachatum. Ille autem qui tenet ballum si terra débet ad ipsum devenire non habet custodiam puerorum ; immo propinquior ^ post ipsum ; et habent pueri benefactum ^ de terra patris et matris sue secundum yalorem terre et secundum statum suum. Et quicumque tenet ballum débet facere rachatum, solvere débita et tenere ballum in bono statu. Est autem etas^ heredis masculi faciendi homagium domino et habendi terram suam quam cito idem hères ingressus fuerit vicesimum primum annum. De ballis et rachatis Cenomannie, nos barones Cenomannie idemdicimus^ hoc elcepto quod vidua perdit ballum terre moventis ex parte patris puerorum in Cenomannia quam cito se marital, et ille qui ballum habet facit homagium domino et solvit rachatum, nisi sit frater defuncti. Sciendum est tamen quod Feritas Bemardi et castellania Feritatis aliam habent consuetudinem quantum ad rachata. Quia vero super etate feminarum certa consuetudo non inveniebatur, idem dominus rex de assensu nostro staluit et ordinavit quod femina non maritata postquam quintumdecLroum annum compleverit habeatur légitime etatis ad faciendum homagium domino et ad habendum terram suam.Hec autem omnia supradicta prout superius continentur de communi consilio et assensu nostro idem dominus rex voluit et precepit de cetero in perpetuum observari. In cujus rei testimonium sigilla nostra presentibus litteris duximus apponenda. Actum Aureliani

* Proximior, O. — ■ Beneficium, O. — ' Etas, manque dans K. — * Dans Tordonnance: dicunt idem barones Cenomanie, Cartulaire, F.

dttn LES USÂI0B8 ET GOtmTUMS DU PAIS D^ARJOU.

anno Domini millesimo ducentesimo quadragesiino sexto, mense maio.

Ordonnance du Roi à ce sujet,

Cartulaire F de Philippe-Auguste, ^ 99, Bibl. nat. Lat. 9778. Cartulaire de Philippe-Auprusie, Archives nationales, JJ, 26, f 126, r*.

Arch. nat. R, 214, n«6.

Et au recueil des Ordonnances.

In Domine sancteet indiridue Trinitaiis amen. LudoTÎeus D.G. F.R. notum facimus quodcum dubitaretur ab aliquibus de consuetudine ballonun et racbatomm Andegavie et Cenomanie, nos voientes super hoc cognoscere veritatem, et quod erat' dubium declarare, vocatis ad nos apud Aurelianum baronibus et magnatibus earumdem ^ terrarunoi, habite cum eis tractatu et consilio, diligenii communi assertione eorum didicimus de consuetudine terrarum illarum quod ' talis est: Yidelicet (ut supra).

Quia vero super etate feminarum certa oonsuetudo non inveniebatur, statuimus et ordinayimus asseosu baronum et militum predictorum quod femioa non roaritata, postquam quintum decimum annum compteverit habeatur légitime etatis ad faciendum homagium

* Eorundem^ K. — " Quae, O.

PiSFAGS. GIX

dommo el ad habeodam terram suam. Hac autem omnia prout superius coDliDentur de commuai consilio et asseosu dictorum baronum et militum volumus et precipimus ^ de cetero in peq)etuum firmiter observari, quod ut perpétue stabiiilatis robur obtioeat presentem paginam sigilli nostri auctoritate et regii nominis karactere inferius annotato fecimus confirmari. Actum Aureliauis anoo Incarnatioais domioice ^ m® ce* quadragesimo sexto, roense maio, regoi vero nostri anno ' vicesimo» astantibus in palatio nostro quorum nomioa supposita sunt et signa ; dapifero nulle ; S. Stephani buticularii; S. Johannis camerarii ; eonstabulario nulle.

Sansdale

liUere GuUklmi de Rupibus senescalli Andegavie de maritagio domicelle eut terra accidit in comiiaUi Ànde-gavte^ Cenomanie et Turonie.

A. Archives nationales, JJ, 31, f» 96, v*.

B. Martene, Thésaurus anecd. t. lycol. 804, ex Mss. cl. v. Pétri Menard urbis Turoaensis prefiecti.