IV. — Le luthéranisme est pire que le paganisme, deterior
V. — Le calvinisme est de beaucoup plus pernicieux que le paganisme, longe dctestabilior. 11 y a même plus de rapports entre le paganisme et le christianisme qu'entre la doctrine calvinienne et la doctrine chrétienne (10).
(1) Principum electio finit a natura quam Deus condidil et a radone quam Deus homini infudit. (p. 5 A.) (i2) ... Ipsorum populornm voluntas, arhitrium, designatio... (p. 10 A.)
(3) Sordidi et servilis animi est libertatem tam praeclare nobis traditam negligere... (p. 27 A.)
(4) ... Idem quod ex sponsalibus mariti ad uxores... (p. 35 A.)
(5) Rex absque solenni coronatione regnum invadens est potius tyrannus quam rex. (p. 38 B.)
(6) Regalis patrimonii rex non est proprie dominus, sed populus. (p. 58 A.)
(7) Regnum potentiam respublica potest dilatare, restringore, commulare, et penitus abrogare, aliamque substituere... (p. 62 A.)
(8) Optimum et clemenlissimum... (p. 66 A.)
(9) P. 96 B. — Herrera dit : ce La Fiesta de san Bartolome. » {Hist. de los sticcessos de Francia, Madrid, 1598, iiî-4o, p. 106.) C'est une variante.
(10) Paganismus multo magis cum religione ohristianaconvenit quam caivinismus. ip. 184A.)
ai»i»i:miick
VI. — l.«'H hiipueiiolH no Horil FraiirnU, ni au poinldn viindo la politiquo ni au point dn vui* de la rclifçion. Do toute inaiii/îrt kn Turci ot les Sarrasins ont plus do droils ipiVnx \ porlor c- nom. Un calviniste ne pful pas ^ircdit Frinrais Ad'nulro titrfMpjc le »cl'uil un chien <le l'ranco (I).
Vil. — Lo Ht^irnals ln^nHiquo ne peut dcvonir roi trH-rhr^'tien. C'est lo dernier dos traîtres (2). C'est un impudent (|ni d(^io«lo la noblesse, lo clorf!:<S ](»s coninnmrs. C'est un excommuniai qui ne peut ni prêter serment ni anoblir. C'est un bâtard, il est Hls du ministre huguenot Merlin (3). La liberté de conseienco qu'il introduirait en France serait une calamité ; le calvinisme achemine au mahoin(^lisme (V\
Vlll. — L'exconinninicalion emporte la (l(?ch(^ance du trùne. Les (H'^ues n^Tipliront leur mission ; pas un catholique ne faillira A son devoir. Il s*apilde la vie ou de la mort de la Francr.
L\. — On doit prendre les armes contre un roi l/T^^tique. L *^criture, l'histoire, tout le passé raltcste. Que les nobles écouU^nl la voix de leur conscience.
X. — Les protestants ont adopté une abominable doctrine, à savoir que chacun peut tuer les tyrans, cVsl-à-dire les firinces qui n'adoptent pas hnir évangile (l)) : et c'est ainsi (ju'ils ont loué la mort de François de Guise et aussi celle de Mario Stuart, celle du duc de Parme. Leurs principes pourtant sont souvent vrais ; ils énoncent beaucoup d'axiomes. Quand Buchanan se tient, par exemple, dans l'argumentation dogmatique, nous ne pouvons qu'adopter son avis, concedamus. Mais pour quel([ues vérités générales, que d'erreurs honteuses, quelle chute criminelle, quelles désastreuses applications ! Les huguenots font de l'évangile un caméléon qui change selon leurs passions (G). Il faut rétablir la vérité. Sans au-
(1) Hugonotas nec chrisliane necpolilice esse Gallos... Dico nt Turca? et Saraceiii magis proprie, \ctl\ philosophico, politicequo Galli appellenlur qiiam isti... (p. 197 A.) — Ilugonola nulla raliono Gallus magis quam canis gallicus. (p. tiSG A.)
(2) Sceleratissimus Galliie proditor... (p. 240 A.)
(3) Pag. 249 A.
(4) Libcrtas religionis a Navarra}0 concedenda orit Gallio? perniciosissima. (p. 277 B.) — Calvinismus in Gallia viam pricslruit mahometismo. (p. 283 B.)
(5) Contra furiosam protestantium opinionem de regibus chrislianis evangelio suo adversariis, quos tyrannos vocant, per privatos homines quoscumque juguhndis, et quemadmodum verus tyrannus jure el recte a privato potest interfici.
(6) Confuse éructant, ut œgri in somniis, quœdam vere axiomata quse tamen postea, qimm ad particulares conclusiones applicant, demum
380 APPENHICE
Clin doulc rÉcriturc approuve le tyrannicide (1). Mais comment? il y a deux cas : ou il s'agit d'un tyran qui s'est établi par violence, comme Dcnys, IMialaris, Pisistratc, Aristodôme et César, et celui-là, chacun peut le tuer, la cliose est évidente, non magna controversia ; ou c'est un roi qui est devenu tyran : là, il faut des actes nombreux, attendu qu'une seule hirondelle ne fait pas le printemps, una hirundo nonfacitvcr. Mais s'il devient avéré et manifeste que la volonté de la République est de ne plus obéir à ce prince comme roi, mais de lui résister comme tyran, celte autorité est suffisante. Les particuliers ont le droit alors de tuer le tyran comme ils tueraient un voleur (2). Ce qu'il faut surtout attendre, ce qui est décisif, c'est l'avis de l'église (3). Au surplus il y a un acte qui peut servir de modèle : c'est celui de Jacques Clément, ce très-illustre et candide jeune homme, dont l'Esprit-Saint a armé le bras, dont Dieu a fait son instrument pour le souverain et immortel profit de l'Ét^lise de France, de TÉglise d'Europe ; il faut défendre sa renommée et son honneur contre les infâmes calomnies de ces hommes. Politiques de nom, athées de fait, qui ne cessent de rabaisser et de ternir cet acte héroïque et tout à fait divin (4).
XI. — Le Béarnais est hérétique relaps ; or un roi hérétique doit être tué comme tout autre hérétique (5).
XII. — Que les grandes familles, que tous les Ordres de France entendent notre voix, la voix de la Ligue. La Ligue est appuyée par les Espagnols, cette grande nation qui a renouvelé la gloire romaine et la puissance des monarchies orientales (6) ; elle est appuyée par notre roi (7), le noble cardinal de Bourbon, ce Char-
turpiter errant et labuntur... (p. 387 A.) Religionem pro libidine instar chameleontis in oranem formam vertunt. (p. 424.)
(1) Scriptura clare approbat tyrannicidas. (p. 407 A.)
(2) Si aliqua certe et evidenti rations constiterit reipublicae eam esse voluntatem ut huicdeinceps non tanquam régi obedialur, sed resistalur ut tyranno, haec reipublicae voluntas privato cuivis perspecta, satis ampla eum auctoritate instruit ut tyrannum tanquam latronem interimat. (p. 394 A.)
(3) Ecclesiae sententia in rege tyrannico deponendo maxime attendenda. (p. 395 A.)
(4) Innocentissimus et prœclarissimus juvenis. (p. 389 A.) — Ad summum et imniortale Galliœ et Europœ ecclosicie beneficium à Spiritu Dei impulsus et armatus... (p. 389 B.) — Famam et honorera defendam contra nequissimos quosdam, re calvinistas vel athées, nomine Politicos, qui hoc ejus factum herokum et plane divinum carpere et calumniare non cessant, (p. 389 B.) — Singulare Dei organum... (p. 490 B.)
(5) Rex ha?relicus ut alius haereticus cuivis occidendus. (p. 413 A.)
(6) Pag. 25 B.
(7) Ce livre a en effet un privilège : « Summa privilegii régis, » le-
AIMMCMUCK 'Wl
l(»sX, qui ost tni.'iiitro Mclcliisodcrli, siircr(lt>s ri rr.i , •llr est ajH puy(^(» par vHW iiohlr raiiiill(Mj(»I.ornuin' «|ui ii «loimélaul de li(;ron A lu Franco (i). Qu'on y pciiso donc, cl i|n*on onlrc dans l'Union ; lo moillcur moyen do |)lacop son argonl o»l de le donner à la Ligue (2). Il y aurait hicMi «les ar^'UinenlH \ ajouter A ceux (jui pr<<côdenl, mais c'est rolli(*e du cler^'c^ c'est la niisbion des prédicateurs. Qu'il sultiso de faire remarquer à la noblesse qu'elle aeperd. Lo nom de Henri semble un mauvais prc'isage, un nom fatal clie/. les rois [W]. La propriéK' rban^^era de mains; rarislocralic sera djiipouiilée. Que font les nobles ? ils se môb^nt avec le |>cuple et lui inspirent le sentiment de Té^'alilé. Serfs, barons ou comtes sont indistinctement cboisis pour les commandements, pour les emplois public*^. Les ministres lui^'uenots commandent en rois et nn^prisçnt raristocratie (4). Leur plan secret, leur idée fixe est dYtablir en France un ^'ouvernemenlanalo|^'ueàlar('publiqucsui8se(5}. Toutefois, malgré ces défections, mal^^ré ces hontes, il ne faut pas perdre couraj^e : le peuple a ^^ardé l'amour et la simplicité de sa croyance anti(|ue; la nob!(»sse n'a rien perdu de son m;\le courage et de sa persévérance ; la |)iété cl la doctrine, IVlude, n'ont point cessé de vivre dans ce clergé admirable, toujours zélé, toujours prêt i\ défendre la foi par ses livres ou par ses sermons, ou à la fortifier de son sang (6\
quel fut donné par le Conseil : « datum a Concilio regio, î20 novembre 1589. »
(1) L'ouvrage est dédié à Mayenne. L'auteur donne au long la généalogie de son liéros qu'il appelle iuclylas et qu'il compare à Macliabée. On voit avec évidence que son désir est de faire passer la couronne aux Guises.
(2) Optimus modus pecunias collocandi... (p. 5-20 A.)
(3) Honricus... fatali ut opinor regibus ad régna destruenda nomine. (p. 528 A.)
(4) Nonne illic plebcii cum nobilibus cadem omnino a?qualitate confunduntur, nonne coloni a^que ac barones comitesve ad pra^fecturas et officia publica assumuntur?... Iniperant regaliter minislri... (p. 521 B.) — Nobilitas contempta a ministris... (p. 522 A.)
(5) Ha^c est idea quam montibus suis concipiunt ad ipsam popularis Hehetiorum reipublic» normam expressa... (p. 523 B.)
(6) In populo anliquœ lulei simplicitas et amor, in nobilitate excellens fortitudo et constanlia, in clero pielas, doctiina, stndiuni, eamque lideni vel libris, vel concionibus, vel etiam sanguine confirniandi mirabilis propensio et alacritas. ^p. 527 A.)
Jugements divers sur co livre.
Le cardinal de IMaisancc, légat du pape près l'Union, disait, après avoir lu l'ouvrage dont on vient de voir Tanalyse, qu'il était le résumé des véritables opinions de la Ligue et qu'il dispensait de tous les autres écrits du temps (1). On peut juger par là des doctrines et de la moralité des ligueurs.
Anquctil avait à peine parcouru sans doulc le De justa Abdicationc de Boucher et le traité anonyme qu'il attribue à Rose ; voici pourtant le double et bizarre jugement qu'il en porte : « Il y a entre l'ouvrage de Rose et celui de Boucher la différence qu'on met entre un savant poli, quoique prévenu et passionné, et un pédant fougueux. Le style de Rose est clair, élégant, ses expressions ménagées, au lieu que Boucher vomit les invectives et accumule sans choix et sans pudeur les mensonges les plus grossiers ; son style est boursouflé, traînant, ennuyeux. De ces deux livres l'un est l'ouvrage d'un homme de génie, l'autre la production d'un pédant érudit. )) La rhétorique fleurie, les périodes déclamatoires, les épithètes redondantes et sonores avaient séduit Anquelil. On peut comparer les deux traités ; ils se valent, et le génie de toute façon n'a rien à démêler en pareil lieu. David Clément n'avait pas la même admiration pour « ce livre affreux dont on ne saurait lire une page sans horreur. »
La discussion bibliographique à laquelle nous nous sommes livré tout à r heure nous a mené presque au scepticisme sur l'auteur pseudonyme de ce livre ; on ne saurait le regretter pour sa mémoire.
(1) In illo libro strictim contineri quidquid sparsim apud omnes alios scriplores in negolio, quo tune apud Gallos agebalur, inveniri possc. (Pits, loc. cit.)
AfM'KMih.K 3^3
NOTK SUR MAIIIANA.
Le IVa^^mr»! lai in qui suit est extrait d'une th{*a» de ('uAiiiJis Lauiiti: , (jui a pour titre :
m: jini: poiitico urin mV^EiUT maiua:ia.
Nous publions scuhmiciil la conclusion de ce travail, comme comphMncnl de l'analyse des tlu^ories politiques du \vi*' siècle, dont ('Jiarles Lahille a (Ioïukî dans ce livre un si exact et si Siivanl tableau. {Note de l'éditeur.)
Nunc si, coiidiulcMitcs, Mariaii;e lihnim pliilosopliica et liistorica rationo considoravorimus, li;ec invcnietuus :
I. — Mariana' liber pliiiosopliia' poliiiciiidisserlaliodici non vcre polcst, sod polius libollusquamdam philosoplii.T spccicm aficclans. Mariana enini nKvliocritor curât Iiiccm niap^nis dcsocietatum origine ac doininionim jure logilimo qna'Stionibus aiï'crendam ; ad id uuuui intentus, ut spociosam de reguni ca'de ralioncm statuai, paruni de principiis solHcitus, qua3 vcl in ipso cxordio ad conclusioncm jam accomniodavil. Qua ratione omnis illa MariaucT de poiitico jure doctrina cxpUcatur, scilicet ca'deni reguni juslam et legilimam esse; regcs enim nihil esse, nisi famulos j)opulorum. Inde illa a Mariana declarata scntentia, quam ex seculo xvi juris publiai consulti XVIII seculi usurpaverunt, scilicet jus potestatis non Deo, sed hominum voluntale constare.
Hic vero, et cum principiis facta, cum jure historia conveniunl, oportet primam societatis originem quoddam esse inter populos et reges pactionis genus ; et potestatem quamdani esse cessionem, qua^ semper repeti potestab iis qui cesserunt. Inde Marianaede societatum origine doctrina.
His ab initio positis, nihil jam Mariant opus est, ut rebelliones, regum necem, politicas cîedes justas esse probet.
Duplex modus Mariana^ refellendi exstat : primum si ostenditur ejus principia falsa esse, pariter et historia^ documentis et juri nalurali repugnantia ; si probalur dein, etiamsi ista concedantur,Marianam inde impotentes sententias et rationi et religioni improbatas deducere.
i« Falsum est socictalemex paciione qualibet orlam esse. Hacde rc Mariana, Ilobbcsius cl J. J. Russcus in errorem pariler inducti tuoro. Quippe (jui non senscruni hac prima pactione, sccundum illorum opinionem, aptu ad socielalcm creandam, supponi illam sociclalcm jani crcatam esse, ita ut hoc orbe circumagatur : societas necessaria fuit, ut oriretur societas. Ilistorici vero annales et psychologia pariler huic doclrina} arte inventa adversantur ; homo enim animal est ad socielalcm natum ; societas naliva est, cl potcstas qua primum sociela's ea creatur, et paclionem et ccssionem quamlibet antecedit.
ce Homo, inquit Montesquius, mira verborum concinnilate, insocietale nascilur, cl in ca pcrstal. «
Errât igilur ille, atque a vera longe ratione fertur, qui potestalis omnem auclorilatem, omne jus, ex plebis libidine pondère affirmât, et plcbi cujuslibct régis aul privali capitale judicium permitlit. Ex plcbe enim, si ad id solum altendas quod plcbsilla esl, hoc est hominum cœlus atque numéros ; ex plebis volunlale, si ad id quod plebis arbitrium atque volunlas est, neque cum ipso jure justitiaque, cum ratione rcrum, cum bono denique atque aequo conféras; ex his, inquam. potcstalis neque légitimai quidquam clicias, neque pcrmanentis, neque omnibus venerandce : quod clarius, si a politica ad civilem rerum rationem confugeris, elucebit.
Illud objiciendum, faleor, Marianam multitudinem, atque populare imperium conviciis exagitasse. Quod quum omni scriptoris doctrinal ex ad verso repugnet, nihil aliud significare judico, nisi prudcntissimi hominis circumspectionem, aut, ut saepius accidit, conditionis humanœ imbecillitatem atque inconstantiam.
2° Imo plebem universam si quis ea donavcril auctoritate, ut vilae necisque in quemlibet potestatem habeat, tamen eamdem hanc auctorilatem quomodo privato cuilibet exercere liceat, plane non video. Quum auctorilatem alque jus, quantumvis philosopheris, nemo do neminc, neque privalus de privato habeal, muitominus lialiCl (le eo per quem omnis rerum summa agilur atque conslat. Fingo aliquem, si fas esl, eo gladio armalum, cujus usumlex nuUa tcmpercl ; irrilum sane quid atque sine iclu, quoad bonum a^quum- (jue, tclum fuerit.
Mariana i^^itur, quibus doctrinam principiis fulcire conaïus est, ea fictilia falsaque, et justiliae ipsi atque ipsi hominis indoh' repugnanlia, iiaud immerilo affirmaverim ; el quîe ex principiis, eo auclore, scquunlur, ea omnia non modo falsi co ipso quod falsa principia sint, sed etiam quod ea ex principiis exoriri falsoplcrumque exislimaverim.
M'PKMïICK. àHo
(Jirl(M'nrn, iitrimi t;il<'H «lochiiim inlor pliiloiopliorurii Hpf nil.iUoncH ainiiiiiicrari di^Miii' siiil, cl vcl luiniinii (lis(:c|il.iliono cxainiiKiri, ail poliiis iiil<M' t'ainosissiiiiOH inoiuin IniinnrHi! erroreti al)l<*x*iri, rc alloiilo porpciisa, oliain nunc (lut>ita.
II. — Otiod iu\ hisloricim rcriiin raliuiirm .lUni'i, Manana- lil)or, ulHiipra fiisi* pr()lix(V|U(; iIcMiionslraliiin csl, co poiissiiiniin alicujus 0Hs<» momoiili conslal. Sin^ularo cnim cxcîmplar nUpuî propriiim Mariana proposuil cxocraiidjiî istins (lorlrinjr, (|Uiiî lolain vciHMU) ali((iianlisp(»r Miiropam iiit'ocil.
P» Qiio.Ki liistoriain llispaiiia? coaîvain, appanl eu dociinicnlo, ipialis roj^'uni, nullis lo^ihus olmoxioriim, rrjça polilicos scriplorcs iiululjçcnlia fiiorit, (piantuniquc inlcrsil aj^cmluin aUpio spcculandmn discrinuMi. llliid jjra'cipiKi inirmn, (juod Mariana* lihpr, panh) lardius cvuI^mIus, in (Nupio (piain anli(iuu iiiorc nvx, nullo conlradiccnlc, adminislrabatrc^MOnc, violoiitior mullo atqiio audacior (piain oiniios ejusdom gencris tractatus, qui apiul populos sui inaii('i[)ii, aiU advorsus sliiniiluin calcilraiiles, aut nîli^MOsa dissonsiono laboraiilos, in Gcnnania, in llcîlvelia, in Gallia, in Scoliu, odili sunl. Opérai itom protiuin t'ucrit, si rccio allcndorimus Marianani, (pioinodo<ni usas fiuTit scrihcndi liccntia, ul do populari itnniinnlo jure aUiuo liherlalo (juiM'tM'etur, ot Hispanorum ainissis nuinicipioruni immunitalihus. Doclrino} (piidein do rc^^uin occisione IMiilippus II icx l'avcre vitlobatur, quia aliquid ex ea commodi perccpturum so sporabat ; Marianam auteni de Aragoncnsibus incobs istis, quibus arnioruni cliain vi rescindcndisadvcrsatus oral imniunitalibus,conquorcntenibau(lpassusruoril. Pbibppodel'unclomulala* res. Imo Pbilippus noniino lertius polilicani illani doclrinam, ([uam lantopere Mariana pra3dicavcrat, aniplocli visus est; sacerdotes cnim, optimatum damne, maximam, eo rognante, auctorilatem oblinuerunl.
2° Quod ad Ponlificum atlinel imperiuni, novi abquid in Mariana» libro reperias. Omnes enim œvi xvi ferme tbcologi,quo adversus haîrcticos forliicr pugnarent, regcs popuU quidem arbilrio, papas aulem Dei arbilrio, stare proclamavorunl; ila ut regcs tum ex Pontificibus supremis, Cbristi inlor génies vicariis, tum ex populo auctore suo pondèrent. Inde duplex adversus reges jus omanare constat. Mariana , quamvis e Societate Josu unus toret, tamon bujus doclrinœ partem eam lanlummodo sibi vindicavit, quam popularom vocarim, audssa oa omni parte, qua3 sacerdotalis est.
Ex his igilur colligo, Marianam minime vulgari ingenio prseditum, atque inler omnes lum aivo superiores, tum interiores regum cœdendorum auctores, eminere. Mirabitur etiam quis Marianam,
386 APPENDICK.
quum lalia cdicerot et iamosus pcr lotam Europam doctrina factus cssct, supremo Ponlifici reiim non factum, alquc condemnatum ; ulpote qui Pontificum super principes dominatui non faverel, et proptcrea omni cxcusatione indigere videretur.
3" Quod ad ipsum Marianam attinet, eum solumdoclrinarum non insimulavoro, quîu ab liistoricis cjusdem absunt scriptis. Aliquid carum haudim mérite assignare licet etaelati, etrationi qua populos llispanici regcs gubernabant, cuique favebal Pontificum romanorum indulgcntia. Quum vero Senatus Parisiensis Marianaî tantummodo opinioncs damnatorio judicio dcsignasset , posteri cum, omissis istarum doclrinarum caetcris fautoribus, odio et reprobationibus unum, pro cunctis, [irosecuti sunt.