‹ De l’authenticité des annales et des histoires de TaciteChapitre 68 sur 102 · RE EE · texte numérisé non relu

RE EE

ee ea mono = = es sai "

Te GS 3

HU > Rs RER ; A EM SORR 2ES RON OT RUE EIRE ue PS RES CET Se RgEe de PSV Se

POGGIT EPISTOLAE

EQUITE TH. DE TONELLIS J. C. RECENSENTE

PRAEFATIO

Codex quem praecipue sequutus sum extat inter manuscriptos Bibliothecae quondam Riccardianae ‘, sub numero 749 et optimus dici potest, non solum quia literis satis perspicuis, et salis correcte exaratus est, sed quia majorem numerum epistolarum Poggii continet. His tamen aliae conplurimae excerptae ex variis edilionibus, aliisque Codicibus, et praecipue ex MS. Bibliothecae quondam Saneti Victoris, nunc Regiae Parisiensis, additae sunt. Nec MS. Riccardiano semper serviliter adhaesi, sed inter varias Codicum editionumque lectiones, eam quae mihi melior videbatur sequutus sum, studio et labore satis improbo, ita ut vere de hoc dici possit : « Expertus disces » quam gravis iste labor! »

Codex Riccardianus tribus constat collectionibus. Prima, epistolas LxxxvI, omnes Nicolao Nicolio inscriptas continet. Huic collection: epistola dedicatoria Francisco cuidam Marescalco Canonico Ferra- Pogoio

riensi, praefixa est. Secunda collectio in decem libros a Pos

disposita, epistolas ad varios inseriptas continet, et ei praefigitur dedicatoria Loisio Archiepiscopo Florentino, quem Ludovicum Scarampium esse arbitror. Tertia quae ex vir. libris constat, sine dedicatoria est. His collectionibus nullus inest ordo, divisionis librorum nulla

1 Riche bibliothèque de Florence, devenue publique depuis 1812. Riccardo Romolo Riccardi avait, à la fin du xvre siècle, formé une magnifique collection d’antiquités en tous genres et de manuscrits. Elle a été considérablement augmentée, surtout au xvirre siècle, par le chanoine Riceardi.

ERP RER ENTEROEE

Pa og en a

2/0 PRAEFATIO.

ratio adsignatur, nulla caussa apparet. Cum mihi videretur chronologica distributio ad planam et perspicuam intelligentiam, et ad majorem utilitatem legentium maxime conferre, epistolas omnes, editas simul et ineditas, undique collectas, primum in unum congestas, in libros distribuere satius et convenientius esse censui.

Poggius pl. sal. d. Reverendo Patri Loisio Archiepiscopo Florentino 1. (Florence, 1439) 2 Après avoir adressé des compliments au prélat, Poggio lui dit qu’il a fait un recueil des lettres qu’il a écrites de Rome à diverses personnes. Il lui en fait hommage, pensant qu'il y trouvera quelque agrément et les lira au pape.

Seripsi dudum, posteaquam redii ad Curiam ex Britannis, nonnullas epistolas, et alia quaedam, prout tempora ferebant, quae cohortatione amicorum, qui propter suam in me affectionem aliquid in eis esse vel leporis, vel urbanitatis putant, coesi in parvum volumen, existimans, et si non doctis, at saltem rudioribus aliqua in re me satis esse facturum. Sunt enim variis de rebus, quae paulo accuratius, reliqua vero ut plurimum ex tempore parva admodum diligentia, 1d quod in eis conspicitur, a me conscripta.

Ea cum sciam fe, cum ocium suppetit a continuis curis, cupide solere legere, teque ïllis intelligam admodum delectari, quippe qui meis rebus adeo tribuas, ut etiam Coram Pontifice legenda curaris, nolui deesse cupiditati tuae. Ideo statui hoc volumen ad te mittere, tum ut sit veluti testimonium quoddam animi erga te mei; tum vero quia ex tuo nomine adjicietur volumini auctoritas quaedam minime contemnenda. Nam qui illud ad te destinatum legerint, proculdubio

1 Luigi Scarampi. Légat pontifical, il montra de grandes capacités militaires et battit Piccinino. Nommé à l’archevêché de Florence en 1438 ; dans le concile qui y fut alors tenu, il prit une grande part aux négociations qui amenèrent l'union éphémère des Églises grecque et latine. Il eut un très grand crédit sous Eugène IV. En 1440 il quitta son siège épiscopal pour le cardinalat. Il fut plus tard, sous Calixte TT, envoyé contre les Turcs et remporta une victoire sous les murs de Belgrade.

Il était fort riche, il nourrissait des meutes et avait de magnifiques écuries ; on le nommait le Cardinal Lucullus. Il était en même temps fort passionné pour les collections d'antiquités. — Ughelli, Italia Sacra, t. HE, p. 221.

* Le titre donné à Scarampi montre que Ja lettre lui fut adressée pendant qu'il occupait le siège épiscopal de Florence; d'autre part, le désir manifesté de lé voir communiquer le recueil au pape indique la présence d'Eugène IV dans cette ville, où il revint en 1439 avec le concile d’abord réuni à Ferrare,

PRAEFATIO. DAT

is 1bi inesse, quod fuerit dignum nomine

aequo, ut soles, animo munusculum hoc a mente, tibi amicissima profectum : quod 1 videatur, t

existimabunt aliquid ponder talis viri. Suscipies igitur icet exiguo judicandum amen {ua commendatione majorem suscipiet dignitatem ; quoniam rerum pretium tum ex animo dantis, tum vero ex ejus qui recipit judicio, perpendi maxime consuevit. Vale mei memor.

Poggius pl. sal. d. Francisco Marescalco Ferrariensit, Lettre écrite probablement de Rome vers 1444.

Poggio avait, dit-il, adressé de nombreuses lettres à Niccoli écrites au courant de la plume; ses amis lui ayant demandé de les réuni», lors de son séjour à Florence avec le pape, il les à recherchées chez Niccoli qui les conservail; il les a fait recopier par son scribe et en a formé un volume. Il en fait hommage à Marescalchi.

Scripsi olim diversis in locis ac temporibus plures epistolas ad Nicolaum Niccolum Florentinum virum doctissimum, et mihi ab ipsa mea adolescentia summa necessitudine ac benevolentia conjunctum, et scriptae sunt a me variis de rebus domesticis, ac privatis nostris, prout occasio temporum, ac negotiorum conditio ferebat, quin in ipsas conjicerem quicquid in buccam venerat, ila ut etiam verba quaedam vulgaria, quamquam Jocandi gratia, inserantur. Neque enim solum commendabam epistolis, quae agebantur a me ac dicebantur, sed etiam tamquam ad me alterum scriberem, curas et cogitationes meas. Scripsi autem 1llas ex tempore, ut plurimum, et manu veloci, ut rescribendi neque ocium esset, neque voluntas; qui accedit, ut exernplaria earum nulla apud me remanerent. Neque enim scripta mea unquam magni feci, neque facio, tunc maxime cognoscens quam parum dicendi facultate possim, quum sumpto calamo animum ad scribendi curam accomodavi. In quo persaepe ita mihi ipsi desum, ut rudis atque ingenii inops mihi videar in scribendo, quum non solum sententiae aliquando, sed etiam verba deficiant, licet diutius quid dicam investiganti.

Verum quum intelligerem nonnullos, sive commotos benevolentia, sive leviora quaedam sectandi studio adductos, epistolas meas qualescumque sint, tum quaerere diligenter, tum libenter ac studiose legere, rogatus a multis, ut eas conquirerem ac in volumen conjice-

1 Chanoïine de Ferrare, influent dans les affaires politiques et religieuses, Marescalchi était disciple de Guarino de Vérone et lié avec presque tous les savants contemporains, On ignore l’époque de sa mort.

249 PRAEFATIO.

rem, ad communem rudium utilitatem, satisfeci et quidem ex parte amicorum voluntati, non quidem ut existimem aliquo in pretio illas apud doctos futuras, sed ne negem petentibus, quod parvo labore exsolvi queat. Jtaque quum Pontifex nuper essel Florentiae !, sumpta facultate, perquisivi apud Nicolaum?, qui aliqua ex parte illas diligenter servarat, quasdam ex eis litteris, quas olèm ad eum Mmisissem, dedique operam, ut per librarium meum transcriberentur. Licet autem multae deessent, quae memineram me olim scripsisse, quae videri poterant paulo politiores, nolui tamen, ut aliarum amissione, harum quoque, quas repereram, memoriàa tam cito aboleretur. Unde parvum libeilum ex his confeci, ut esset unde, qui vellent, in otio vel legendi, vel ridendi materiam sumerent.

Hoc autem volumen, quamvis indoctum, et haud magnae rei hominem repraesentare videatur, tamen qualecumque id sit, mi Francisce, tibi mittere decrevi et docto homini, et mihi amicissimo, qui meis epistolis plurimum delectaris, ut et amorem in me tuum augeas, et hoc quasi stimulo quodam legendi ad majora quaedam, hoc est ad imitandam, a qua longissime absum, priscorum eloquentiam ineiteris. Leges igitur, quum tempus vacuum nactus eris a majoribus negotuis et si qua in re inter lesendum offenderis, dabis veniam vel igno-

rantiae, vel verbositati. Vale.

1 Chassé de Rome en 1434, trois ans après son avènement, Eugène fixa alors sa résidence à Florence. Il la quitta en 1436 pour s'établir à Bologne; en 1438, il ouvrait le concile à Ferrare; il revint à Florence avec le concile, en 1459, et ne rentra à Rome qu'en 1443.

2 Niccoli mourut en 1437.

EPISTOLARUM LIBER PRIMUS

EPisToLA V

Poggius Florentinus Secretarius Apostolicus pl. sal. dicit Guarino suo Veronensi 1.

Constance, 16 décembre 1417.

Après un parallèle éntre Cicéron et Quintilien, pour monirer la valeur de ce dernier, il raconte comment il a découvert-ses œuvres au couvent de Saint-Gall. Il trouva en outre,

dit-il, les Argonautiques de Valerius Flaccus, les Commentaires d'Asconius Pedianus. Ces ouvrages furent envoyés à Niecoli et à Leonardo Bruni. k

Fortuna quaedam fuit, cum sua tum maxime nostra, ut cum essemus Constantiae ociosi, cupido incesseret videndi ejus loci, quo ille reclusus tenebatur. Est autem Monasterium Sancti Galli prope urbem hanc mil. pas. xx. Itaque nonnulli animi laxandi, et simul perquirendorum hibrorum, quorum magnus numerus esse dicebalur, gratia eo perreximus. Ibi inter conferiissimam librorum copiam quos longum esset recensere, Quintilianum comperimus adhue salvum et incolumem, plenum tamen situ, et pulvere squalentem.

Erañt enim non in Bibliotheca libri illi, ut corum dignitas postulalat, sed in teterrimo quodam, et obseuro c trcere, fundo sculicet unius turris, quo ne capitalis quidem rei damnati retruderentur. Atqui ego pro cerlo existimo, si essent, qui haec

1 Guarino de Vérone, humaniste en renom, professait alors le grec au Studio de Florence. Il avait passé cinq ans à Constantinople pour bien apprendre cette langue.

Ce fut quelque temps après qu'il dut quitter Florence par suite des tracasseries de Niecoli. En 1422, il eut une chaïre à Ferrare. En 1429, Nicolas I le fit précepteur de son fils Leonello d'Este. Il a traduit Strabon, Plutarque et laissé divers ouvrages et des lettres intéressantes. Guarino fut l'interprète des pères grecs et celui des pères latins au concile de Ferrare.

Ce n’était pas en effet, dans un but purement littéraire que Florence, Gênes, Venise, Ferrare et d’autres villes d'Italie s'imposaient les frais de l'enseignement du grec. Sa connaissance était d’une ulilité pratique; elle était nécessaire aux Italiens pour leurs relations commerciales et politiques qui devenaient plus nombreuses, plus étroites avec l'Orient. C'était pour vendre, acheter, affréter des navires, et non pour lire Homère, que la plupart des Florentins et des Vénitiens apprenaient le grec.

Si l’on voulait se décider en France à revenir aux anciennes traditions et à faire prononcer le grec dans les lycées comme en Orient, les élèves ne connaitraient pas moins bien les chefs-d'œuvre de l'antiquité et ils auraient l’avantage de pouvoir facilement parler une langue moderne.

Lin, TT

ar enraaremenn.

., - = Hi =

244 EPISTOLARUM

barbarorum ergastula, quibus hos detinent viros, rimarentur, ae recognoscerent more majorum, similem fortunam experturos in multis, de quibus jam esi conclamatum.

Reperimus praeterea libros tres primos, et dimidiam quarti C. Valerii Flacci Argonauticon, et expositiones tanquam thema quoddam super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quintilianus. Haece mea manu transcripsi, et quidem velociter, ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum !, et Nicolaum Florentinum; qui cum a me hujus thesauri adinventionem cognovissent, multis a me verbis Quintilianum per suas litteras quamprimum ad eos mitti contenderunt.

Habes, mi suavissime Guarine, quod ab homine tibi deditissimo ad praesens tribui potest. Vellem et potuisse librum transmittere, sed Leonardo nostro satisfaciendum fuit. Verum scis quo sit in loco, ut si eum voles habere (puto autem te quamprimum velle) facile id consequi valeas. Vale, et me, quando id mutuum fit, ama.

Constantiae xvitr. Kalendas Januarias anno Christi 1417.

Page 1