LE TESTAMENT DE JEAN L'ÉTRANGER

Le titre que porte, dans le manuserit C, le document qui va suivre : Bios χαὶ πολιτεία τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν ᾿Ιωάννου τοῦ ἐρημίτου, lui ἃ été donné par l’auteur du recueil, à cause des allures auto-

biographiques de Ja pièce. Ce n’est pas une vie de saint; c’est un testament, mais le testament d’un fondateur de monastères, qui raconte les origines des établissements qui lui doivent l'existence, et fait connaître ses intentions aux héritiers de son œuvre et de sa pensée. Tous les éléments qui le composent se retrouvent dans les typica. Il ne manque iei que les détails minutieux de l’organisation et les prescriptions de la règle:

Plusieurs grands fondateurs ont donné à leur typicon la forme d’un testament, sans s’interdire pour cela d'entrer dans de longs développements. Nous citerons saint Athanase du mont Athos, saint Christodule, le premier higoumène de Patmos, Néophyte le Reclus, dont le monastère τῆς ’EyxAciotoac, dans l'ile de Chypre, fut l'ouvrage. Comme ces grands moines, qui aimaient à repasser à celte occasion, dans leur mémoire, les principaux événements de leur vie, notre ermite raconte son histoire, en remontant à ses premières années. Il est né à Siba, localité inconnue comme toutes celles qu'il cite, de parents riches, à la fin du X° ou au commencement du XI siècle, puisqu'il est contemporain du patriarche Alexis (1025-1043). La vie solitaire exerçca sur lui, de bonne heure, un puissant attrait ; 1l erra de montagne en montagne, de désert en désert.

Dans une grotte abandonnée, 1 découvre deux tombeaux, Une révélation lui apprend que deux saints y reposent : Eutychius et Eutychianus, et ordre lui est donné d'élever une église en leur honneur. Il obéit, puis s'éloigne, laissant à un moine [ἃ garde du sanctuaire.

Sa vie errante recommence. Arrivé au sommet de la montagne appelée Μυριοκέφαλον, et obéissant à un nouvel avertissement céleste, 11 bâtit un monastère en l'honneur de la Sainte Vierge, sous le vocable τῆς ᾿Αντιφωνητρίας, La fondation achevée, il la confie à un moine du nom de Luc, et s’en va dans un autre endroit appelé τοῦ Μέλιχος, construire un sanctuaire dédié à S. (Georges (τὸν ἅγιον Γεώργιον τὸν Δούβριχαν). Ces parages étaient déserts et sans eau. Il v creuse une citerne, et affecte à la nouvelle fondation une vigne, un jardin et un champ, qu'il doit à de pieuses libéralités. Le soin en est confié à Nicodème, moine et prêtre; lui-même s'en va fonder, dans une localité du nom de λριον, un nouvel établissement, également consacré à saint Georges (τὸν ἅγιον Pewpytov τὸν ᾿Οψαροπιάστην), que les contributions des braves gens des environs lui permirent également de doter, et qui fut remis au moine et prêtre Eutychius.

Il retourne à Μυριοχέφαλον. La situation du monastère de la Sainte-Vierge était précaire. Il sollicita en sa faveur la générosité des fidèles, et réussit à assurer l'avenir par diverses donations. À Mousela, notamment, 1] créa un μετόχιον en l'honneur de saint Patapios, y fit un jardin, planta des arbres et une vigne, éleva des constructions, établit un rucher et pourvut ainsi aux besoins de douze moines. ἃ Constantinople, 1l obtint, par chrysobulle impérial (1) diverses faveurs, et notamment la confirmation de l’indépendance de sa fondation. ἃ l'occasion de ce voyage, 11 la recommanda à la générosité des fidèles de la capitale et reçut, notamment, des vases sacrés, des livres, des

(1) D’après le texte, il alla trouver τοὺς ὀρθοδόξους ἡμῶν βασιλεῖς. Il n’est pas nécessaire d'entendre ce pluriel de deux empereurs et de remonter ainsi jusqu’à Romanos et Constantin Porphyrogénète. C’est le couple impérial qui est désigné.

images. En récapitulant les dons de diverses provenances, il “arrive à énumérer, outre les terres, de nombreux troupeaux οἱ des ustensiles de toutes sortes.

Mais là ne s'arrête pas son exubérante activité. Il quitte son monastère et se rend à un endroit appelé Κουφοῦ, y élève une église en l'honneur de la Sainte Vierge, plante une vigne, fait l'acquisition d'une terre et y établit le moine Cyrille. Puis, près d'une plage déserte, 11 bâtit un oratoire en l'honneur de saint Paul, et ailleurs un troisième sanctuaire en l'honneur de saint Georges, auprès duquel 1] place un rucher pour les besoins du monastère. L’empressement des fidèles ne lui laissant aucun repos, 1] s'enfuit encore une fois dans un désert, εἰς τὰ μέρη τοῦ Κισάμου. Enfin, se sentant mourir, il dicte ses dernières volontés, et déclare que toutes les églises qu'il a bâties et tous leurs biens devront appartenir, jusqu'à la fin des siècles, au monastère τοῦ ΜΝυριοκεφάλου. Anathème à ceux qui auront l'audace de contrevenir à ces dispositions.

Les circonstances dans lesquelles la pièce ἃ été écrite lui donnent un caractère spécial. Le pauvre ermite, qui d'ailleurs semble n'avoir jamais pâli sur les livres, n’était plus en état de soigner son style. Son testament est un curieux spécimen de la langue vulgaire de l'époque, avec ses formes caractéristiques, et des fautes de syntaxe que l’état de faiblesse du malade suffirait à expliquer.

Nous avons parfois touché à l'orthographe, dont, avec assez de probabilité, le copiste, relativement moderne, peut être rendu responsable. Les incorrections, les gaucheries du style, qui sont de l’auteur, devaient être maintenues. Ἕ

οἷ ν LE L! a 2 [918 Βίος καὶ πολιτεία τοῦ ὁσίου παιρὸς ἡμῶν ᾿Ιωάννου τοῦ ἐρημίτου

… “ , [ nu |!

κι ᾽ L \ “- , nm | ἰωάννης μοναχὸς ὃ τῇ ἐπονομίᾳ Ξένος \ { , Fr 5 χαὶ ἐρὴμ TS προσέταξα.

10 κατεδικάσθη at λοιπόν, ὦ ἀδελφοί, οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσετα. χαὶ οὐχ ὄψεται θάνατον. “Ὅθεν κἀγὼ ὁ εὐτελὴς μοναγὸς nul Ξένος τῇ ἐπωνυμίᾳ, ἀρρωστίᾳ αὐρδ ἰϑκὶς χαὶ τὸ τέλος τοῦ θανάτου προσδοχῶν, ἰδοὺ τὸ κατ᾽ ἐμὲ πάντα φανερῶς γέγονα καὶ διατίθημι καὶ τί ἐπ᾿ ἐμὲ ὁ Θεὸς ὁ ἅγιος δι᾿ οἰκονομίας αὐτοῦ ἀνεδείξατο᾽ ἔχων dE τὸ

ὃ À don AR A a < λεγομένου Σίβα, καὶ γεννηθεὶς ἐξ αὐτῶν, ἐξῆλθον ἐκ τῶν σπλά 979)γχνὼν τῶν μητριχῶν, ἐκ γεαρᾶς ἡλικίας ποθουντός μου τὸν μονήρη βίον. Καὶ λοιπὸν ἀπὸ ὄρος εἰς ὄρος χαὶ ἐρημίαις πλανώμενος, χαχουχούμενος καὶ χρύει πιεζόμενος, ἐποίησα χρόνους ἱχανοὺς ἐντελευό-

| À Xi P ΤῊ Ῥαξοῦ ᾿ χἀχεῖσε προσμείνας ἡμέρας ἱκανὰς χαὶ τὸ ὄρος ὅλον διαδροαδῦ Ἡμέρ ί

χατ᾽ ἄρχτον, ἕτερον ὃὲ χατὰ μεσημβρίαν" ἃ καὶ θεασάμενος καὶ χαθ᾽ ἑαυτὸν λογισάμενος, τί ἄρα ταῦτα εἰσίν, ἐξῆλθον τοῦ σπηλαίου " χαὶ ἐν τῷ διαπορεύεσθαί μὲ μικρόν τι κατῆλθέν μοι ἐκ τρίτου φωνὴ χαλοῦσά με ἐξ ὀνόματος καὶ διακελευομένη μοι τοιαῦτα " « Ἰωάννη, , ! ) ! ΠῚ LAN » = ΝΥ -" , ΟΝ - ! \ Ιωάννη͵, Ιωάννη, ἃ εἶδας ἐνταῦθα δύο μνημεῖα εἰσὶν Euruyiou καὶ 5 Εὐτυχιανοῦ, καὶ μέλλεις ἐν αὐτῷ τῷ τόπῳ ἀνεγεῖραι θεῖον καὶ ἅγιον

ναὸν εἰς OYO

219 lu τούτων ». Κἀγὼ δὲ ταῦτα ἀχούσας, ἔμεινα τῷ τόπῳ᾽ καὶ ἀγῶνα ἀναδυσάμενος χαθέμενος ὁλοψύχως τὸν ἐμαυτόν ᾽ ! 1 210 ! , 2 \ \ μ \ ῃ 1 μου drnoëduny ἐχδαφίζειν τά τε ξύλα καὶ τὰ φρύγανα al καθαρίζειν τὰ ῥηθέντα μνημεῖα καὶ μετὰ πολλὰς ἡμέρας ταῦτα ποιήσας ἀνέ- 10 ῃ me \ (4 , \ [dd Eÿ ΟΝ \ Eu ’ γειρα θεῖον καὶ ἅγιον ναόν, τὸν ἅγιον Εὐτύχιον καὶ Εὐτυχιανόν.

7 \ ! \ »/ 2 » ᾽ \ » » 2 γώρησα καὶ πάλιν τὸ ὄρος εἰς ὄρος ἀναδραμὼν ἀπῆλθον ἄχρι τῆς χεφαλῆς τοῦ ὄρους Νιυριοχεφάλου ἐπάνω τοῦ χωρίου τοῦ λεγομένου Τούρμα τοῦ καλαμῶνος ᾿ καὶ εὗρον « 0 > ἣν ἄγω τοῦ ὄρους χτίσμα 15 ἑλληνικὸν παμμεγέθη τοῦ λεγομένου Muproxepahou" καὶ: διὰ τὴν δριμύτηταν τοῦ χειμῶνος εἰσῆλθον ὧδε" χαὶ ἅμα τοὺ εἰσελθεῖν με ἐποίησα ἡμέρας ἑπτὰ τυφλός " χαὶ εὐχομένου μου πρὸς Κύριον, κατὰ τὴν ἑβδόμην ἡμέραν ἦλθέ μοι φωνὴ τοιαύτη" « ὦ ᾿Ιωάννη, ἔξελθε EU » » \ DA" Α ᾽ ᾽ \ \ € € 4 a τῶν ἐνταῦθα καὶ ἴδε κατὰ ἀνατολάς ». ᾿γὼ δὲ ὡς ὑπό τιπος χειρα- .20 γωγούμενος, ἐξῆλθον τοῦ χτίσματος καὶ κατὰ ἀνατολὰς στὰς 280] εἶδον φῶς μέγα" χαὶ διαχελευούσης φωνῆς τοιαύτης ὅτι « ἐνταυθα ἀνεγεῖραι μέλλεις οἶκον τῆς πανυμνήτου Θεοτόκου τῆς ᾿Αντιφωνητρίας᾽ » καὶ ἅμα TOUTO γεγονὸς διῆλθον τοὺς φιλοχρίστους καὶ ἐνδεὴς τούτων γεγονὼς τὸν μὲν τόπον ἐξωνησάμην ἀπὸ τοὺς ἰδίους 25

, ᾿ ι - € ι ; - » , κληρονόμους" καὶ ἀγῶνας ἑαυτὸν θέμενος, πρῶτον ἔγγραφον πρός pe ἐξέθεντο οἱ δηλωθέντες χληρονόμοι, του δηλωθέντος τόπου τοῦ λεγομένου Νυριοχεφάλου, διαιρῶν τὸν τόπον ῥητῶς καὶ περι-

4 ει 2: » 4 3 - / Se »S f \ χλείων εἶτα ἐντελευόμενος ἐν τοῖς φιλογρίστοις ἐδομησάμην τὴν

! \ nd ! \ 4 ’ Led 3 τοιαύτην μονὴν τῆς θεου ήτορος χαὶ. πανάγνου Θεοτόχου τῆς ᾽Αντι- 30

4. ἄρκτων ‘cod. | 8. κατῆλθον cod. | ὅ. οἶδας cod. | 6. μέλεις cod. | 9. ita cod., L. ἐξεδαφίζειν | 11. {ία cod., L. ἀνήγειρα | 12. ita cod. L. àveywpnca | 15 supplevi, om. cod., εὗρον ἐπάνω Κυγίζ. | 16. ita cod., L. παμμέγεθες | 17. δρυμήτηταν cod. | 2. χειραγούμενος cod. | 24. rodrw γεγονὼς cod. | 25. ἐνδεείς τοῦτον cod. |

26. ἔγραφον cod. | 27. xAnpovouous cod. | 29. φιλοχρήστοις cod.

L LL " vw Pr L 1 LL U « 2 .

TOY Δούβριχαν, ἔνθα oUte ξύλον ευρίσχετε οὐτε γόρτον “Λλωρὸν, ἀλλα

’ Fr \ Ύ t 2 ' ᾿ M ᾿ : " ’ πάντοτε ζηρὸς NY ὁ τόπος" XAL τρόπον τινὰ ἐπεννοηθεὶς ἐποίησα s \ »

ν \ ᾿ “" \ 1 , “at ‘= 1 280"! τὸ ὑποδέχεσθαι τὸ ὕδωρ᾽ ἐχ Θεου 0e ὁδηγηβέντες οἱ χληρονόμο. tou αὐτοῦ τόπου ἐδωρήσαντό μοι. καὶ ἕτερον τόπον᾽ χαὶ ἐποίησα ἀμπέλιν χαὶ περιβόλιν᾽ δέδωχάν μοι ὃὲ καὶ γῆν [14 LA ' [2 à 121 LI . ᾽ . " ὕπεργον ζευγαρίων τεσσάρων χαὶ οὕτως προσελθὼν ἀνὴρ εὔχρηστος,

! , . » \ , , 1 ἐχούρευσα αὐτὸν " ὅστις καὶ ὀνομασθεὶς παρ᾽ ἐμου καὶ τῆς συνεργείας τοῦ ἁγίου πνεύματος ὃ μοναχὸς Νικόδημος " καὶ τουτὸν ἱερέαν , ! \ ’ En 2 il \ ; ! 1 * ἀπεχατέστησα χαὶ χαταλείψας αὐτὸν εἰς τὸ ῥηθὲν εὐχτήριον εὐθὺς ᾽ , k \ .) ἣν» LU ’ \ 2 ” ὃ " ἀνηχωώρησα χαὶ κατέλαβα ἕτερον τόπον τὸν λεγόμενον ἤἈριον ᾿ ὅστ' 1 κα 0 \ \ LA , - ! - ἣν τόπος χαλὸς χαὶ εὐχρηστος καὶ πλησίον τοῦ χωρίου τῆς Πηγῆς᾿

ἷ ϊ Ϊ Ψ Φ ΡΎ ρ τὴ . 5 νς LA

! ! ᾽ - ’ s ταπείνωσίν μου, ᾧ οὐχ ἔξεστιν χαυχᾶσθαί μοι, οἱ δηλωθέντες ὠρῖτα!ι δέδωχάν μοι. Ὑωραφίτζιν ζευγαρίων δύ | δενδοούτζι ν PT Ψ μ Ψ δὰ ϊ LE à LE γάριων .ο AL DEYOIOUT xd

À NS | Ce Je \ » ! 2 \ # (; χλί " \ ᾽ , ὀλιγοστά, ἅτινα χαὶ ἀφιέρωσα εἰς τὸ ῥηθὲν κελλίον " καὶ ἀποχείρας \ |: » ! ᾽ \ , τὸν μοναχὸν ᾿ὐὐτύχιον ἱερέαν, εὐθὺς ἀνηχώρησα. 3 Κα - τὶ Ὧν LÀ ᾽ ’ = ! 3 \ \ - t . Kaäxeïss δὲ πάλιν ἀνυπέστρεψα εἰς τὴν [281] μονὴν τῆς ὑπε- ’ ’ LR οἷν 1 \ t \ ι \ n ραγίας Θεοτόχου τοῦ Mupioxsoxhou, καὶ εὑρὼν τοὺς μοναχοὺς οὺς is PE \ A » En nd LD ὧν Ἐν ῃ 2277) 8 Re ee χατέλιπον χαὶ μὴ ἔχοντας πόθεν διοικεῖσθαι, ἐξῆλθον πρὸς τοὺς οιλοχοίστους καὶ ἐνδεὴς γεγονὼς κατὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ ἐντολήν Ἢ ᾿ χί » ν s . ς is Ὗ T ς 5 “ἢ ν À 2 ν ζνν 4:

D Ξ , pe (2 « \ , - Ψ \ ! \ 1" =

συνεστησάμην ζευγάρια ἕξ καὶ ἀπῆλθον εἰς τὸ χωρίον τὴν Μουσέλαν EAN ! UE \ > , LS \ 207 ,

εὑρὼν τόπον καλὸν" xx ἐξωνησάμην ἀπὸ τοὺς ἰδίους χληρονόμους | |

1 , ,ἊΝ Q1 τ Ψ 5 \ , τοὺς Νεσοσταυλίτας μερίδας ÔUO, ἃς εἶχον εἰς τὴν τοιαύτην περιο-

LR DNS nr Er - es ! ne 2S ! SL SE: ἐπ 1 χὴν χα, LOOVTES οἱ ÊXEL προσμένοντες ξοωρήσαντο [LOL ἕτερᾶς μεριοας

Φ ᾿ Ἢ \ » ! Σ 2 , \ e! , ὡ \ 30 ὃυο XAL AVNYELOX CKELOE εἰς WETOY!0V TOY αγιον Πατάπιον χα!

Tone XIII. — LerTTRres, ETC. 21

(4 } , - A FE οὕτως ἐποίησα περιβόλιν πολυτελῆ δένδρα ἐν αὐτῷ χατεφύτευσα᾽ τ 0 ‘ , ἢ » \ εἶτα κατεφύτευσα καὶ ἀμπέλιν μοδίων δώδεχα ᾿ ἔχτισα καὶ οἰκήματα ’ 2 \ ! ) » Ἐπ χεραμόστεγα εἰς τὸ ἔχειν τὴν ἀνάπαυσιν οἱ μοναχοὶ καὶ ἐξ αὐτῶν "A LA “-0 ν ss \ ar πορίζεσθαι τὴν ἐφήμερον τροφὴν αὐτῶν᾽ ἀπὸ δὲ τὸ φιλόχιστον 170 » \ δ « \ ’ r! \ « πλῆθος» ἐσώρευσα καὶ μελίσσια ἑκατὸν πεντήκοντα, ἅτινα χαὶ 5 3 \ , A 5 - ἀπέθεντο εἰς τὸ χηριαγόν, ἔνθα χαὶ ἂν εἰς τὴν περιοχὴν τῆς μονῆς

τεφύτευσα χαὶ ἐν αὐτῇ παντοῖα δένδρα " καὶ ἐφύτευσα καὶ χλήματα χειμέρια καὶ οὕτως ἐχατεφύτευσα ἐπάνω εἰς τὴν μονὴν ἀμπέλιν καὶ δένδρα παντοῖα καὶ εἰς παράδεισον ἀπεκατέστησα ᾿ χατέ- Aura μοναχοὺς δώδεκα, καὶ ἀπελθὼν εἰς τοὺς ὀρθοδόξους ἡμῶν 10

- \ LS \ » - ’ , ’ - , βασιλεῖς καὶ δεηθεὶς αὐτοῖς γρυσοβόλου ἐπορισάμην τοῦ λαμβάνειν ἐτησίως ἢ μονὴ λόγου ψυχικῆς αὐτοῖς σωτηρίας ἀπὸ τοῦ δημοσίου γομίσματα λίτραν μίαν, ῥάσα δώδεχα, μανδία δώδεκα, καὶ βλαττὶν ἐνδυτήν, χαὶ τοῦ εἶναι ταύτην ἀνέπαφον ἀπὸ παντὸς χαὶ παντοίου ἀρχοντιχοῦ χαὶ ἐχχλησιαστιχοῦ προσώπου, χαὶ μηδ᾽ ὅλως ἔχων τὸν 15 χατὰ χώραν μητροπολίτην ἢ τινα τῶν ἐπισχόπων ἐπίσχεσθαι εἰς τὰ δίκαια τῆς μονῆς ἢ εἰς ἃ προσεχτησάμην, βιβλία ἁγίας εἰκόνας ᾿ χατεχόσμησα χελλία ὡς εἴρηται καὶ ἐπιζητεῖν ἐπ᾿ αὐτῶν ἢ σύνηθές τινα ἢ κανίσχιον n τὸ καθόλου τι, ἀρχήν τινα ἢ ἐξουσίαν, ἀλλὰ τὸ καθόλου εἶναι πάντα αὐτοδέσποτα καὶ χύρια ὑπὸ χεῖρας εἶναι τῆς 90 δηλω 289 θείσης μονῆς ᾿ μόνην τὴν ἀναφορὰν ποιήσασθαι τοῦ ἁγιωτάτου XX OLXOUMEVIXOÙ πατριάρχου χυροῦ ᾿Αλεξίου καὶ οὕτως τοὺς

- Fe Ra Ἃ \ ᾽ \ - I" RE € ! G \ χαθεξῆς. Καὶ χατελθὼν ἀπὸ τῆς πόλεως μεθ᾽ ὧν προσεχτησάμην ὑπὸ

! , 2 IS 4 ! 1: e! » !

πέντε χαὶ βορδόνια σαμαριχὰ τέσσαρα εἰς τὸ ἀποχομίζειν τὴν τροφὴν τῶν γερόντων ἀπὸ τῆς Mouséhas, τοῦ ἑτέρου μετοχίου τοῦ Μέλικος,

᾿ 19 , \ ωι, \ , ! In \ xat τοῦ Apiou, τὰ δέσχια τὰ πᾶντα, τά τε σίδηρα καὶ τὰ χαλκώ- 30

ματα, τὰ μιλιάρια, τὰ χουχουμίκια, τὰς ἀπαλαρέας καὶ τὰ λοιπὰ ἃ χαὶ ἐγράφησαν ἐπεβράβευσαν" ταῦτα πάντα ἀπὸ τῶν φιλοχρίστων μοι ἐπεριῆλθον, ὥστε τὸν Κύριον ἡμῶν ᾿Ιησοῦν Χριστὸν χαὶ ἢ βοήθεια τῆς παγαχράντου μητρός" ἃ οὐχ ἔχρῃζον οἱ φιλόχριστο, 5 ἐπρο 289 Ἰσήνερον ταῦτα mal ἀπέθεντο, χα! εἰσέτι ζέοντες πάντες

ψάμενος διὰ τὸ nd ὅλως ἔχειν με ἀνάπαυσιν μίαν ὥραν ἄνεσιν,

10 ἐξῆλθον τῆς μονῆς χαὶ οὕτως χατέλαβον τὸν τόπον τοῦ λεγομένου Κουφοῦ" Hat μέσον τοῦ χωρίου ἀνέγειραν ναὸν τῆς ὑπεραγίας Θεοτόχου, κατεφύτευσα ἀμπέλιν χαὶ προσεχτησάμην χαὶ γωραφίτζια μοδίων τεσσαράχοντα ᾿ καὶ ἀποχείρας τὸν μοναχὸν Κύριλλον xai ἀποχαταστήσας τὸ χελλίον ἀνηχώρησα᾽ xat ἀπελθόντος μου εἰς

τὸν ἅγιον l'ewpytoy καὶ ἐποίησα éxet μελισσουργεῖον εἰς τὸ εἶναι εἰς 2 ’ S ᾧ ‘ -Ον --

τὴν cal μονήν᾽ καὶ πάλιν διὰ τὸ πλῆθος τῶν πολλῶν Lo

ἁμαρτιῶν οὐκ ἔασάν με ἀναπαυθῆναι οἱ φιλόχριστοι " χαὶ or