Sarcophage de Pie III, cuve ornée de la croix — P
relief du ive siècle. Au centre Jésus entre Pierre et Paul, deux panneaux de strigilles, deux figures faisant le geste d'acclamation.
Bibl. : D. Dufresne, Crypt. vatic, p. 97-99, n. 182.
231. Sarcophage de Junius Bassus, qui fut préfet de Rome en 359 (voir Dictionn., t. n, col. 608-614, fig. 1460, 1461; t. vin, col. 426; t. xm, col. 2694, fig. 9999; ci-dessous, col. 2881, note 1).
XXI. Bibliographie. — P. Adinolfi, La portica di S. Pietro ovvero Borgo nell'età di mezzo. Nuovo saggio iopografico, Roma, 1859; T. Alfarano, Dell' antica e nuova fabbrica délia Basilica Vaticana, dans Ms. Vat. 990.Ï; T. Alfarano, [Dell' antichissima e nuova coslruzione délia basilica Vaticana] De sacrosanctœ Basilicœ beati Pétri apostolorum principis in Valicano Urbis sitse antiquissima et nova structura liber. Cum catalogo rerum celebrium, ut facile quisque per elemenla alphabelica et numéros omnia dignoscere possit, etc. Ad SS. D. N. Gregorium XIII Pont. Opt. Max., dans Ms. Vat. 9904; Alveri, Délia Roma in ogni stato, Roma, 1664, t. n, p. 157; D. Angeli, p. 468; P. de Angelis, Basilicœ veteris Vaticanee descriptio, auctore Romano ejusdem basilicœ canonico cum notis abbatis P. de Angelis, quibus accedunt descriptio novi Templi Vaticani, neenon utriusque ichonographia, in-fol., Roma, 1646 (l'auteur est Petrus Mallius, le texte original se trouve dans le Ms. Vat. lat. 6757, imprimé dans Acta sanct. (1717), juin, t. vu, p. 37-5(5 ; Appunti (Pochi) sulle basiliche per la manutenziona délia Basilica Vaticana corne si lege in principio : Pro reparatione et manutentione Basilicœ Principis Apostolorum de Urbe, dans Ms. Vat. 3883, c. 157; M. Armellini, Le chiese di Roma, lre édit., p. 508; 2e éd., p. 695; Baglione, Le nove chiese, 1639; Barbault, Édifices de Rome moderne, 1763; G.-Chr. Battelli, Ritus annuœ ablutionis altaris maioris sacrosanctœ Basilicœ Vaticanœ explicatus et illustratus, Roras, 1702; G.-Chr. Battelli, De sarcophago marmoreo Probi Anicii et Probœ Faltoniœ in templo Valicano dissertatio, Romae, 1705; Steph. Borgia, Vaticana Confessio b. Pétri principis apostolorum chronologicis tam veterum quam recentiorum scriplorum testimoniis illustrata, in-4°, Roma?, 1776; Steph. Borgia, De cruce Vaticana ex dono Justini Augusti in Parasceve maioris hebdomadis publicœ venerationi exhiberi solita commentarius, cui accedit ritus salutationis crucis in ecclesia Anliochena Syforum servatus nunc primum syriace et latine editus adnotationibus illustratus, in-4°, Roma?, 1779; Bottari, Dialogi sopra le belle arti, 1772, p. 22, 136,-141, 169, 209, 362 ; H.-V. Brewer, Old Saint Pelers Rome about the year 1450, dans The Builder, January 2, 1892; Ben. Burghesius et J.-B. Pontanus, De sacrosanctis
ROME. LES EGL1SKS
basilicis Vaticana et Lateranensi colleclanea, dans Ms. bibl. Vallicell. G. 21; Fr. Cancellieri, De se.cretariis basilicœ Vaticanœ veleris ac novœ libri II. Prœmiltitur synlagma de secrelariis ethnicorum ac veterum chrislianorum apud Grœcos et Latinos. Accédant disquisitiones : I. De cellis Grœgorianis; II. De bibliolheca basilicee Vaticanse; III. De circo Gaii et Neronis; IV. De œdibus rotundis S. Petronillœ et D. N. Mariée febrifugœ; V. De monasteriis Vaticanis et Lateranensi bus. Sequitur sylloge veterum monumentorum, 4 vol. in-4°, Romre, 1786, 36 pi.; Le même, Descrizione delta Basilica Vaticana con una biblioleca degli autori chêne hanno traltato, in-12°, Roma, 1788; Le même, Storia delli solenni dei Somrni Ponte/ici, detli anticamente processi o processioni, dopo la loro coronazione nella basilica Vaticana alla Laleranense da Leone III a Pio VI, Roma, 1820; Le même, Leltera sopra i sacri limini dette basiliche Vaticana ed Ostiense e sul danaro di S. Pietro, in-8°, Roma, 1821; Joh. Ciampini, De sacris œdificiis, p. 27; D. Cassassayas, Fedcle guida délie sacre grotte Vaticane, cavata da una preziosa edizione dcl sec. XVII, in-12, Roma, 1867, c'est lire de Torrigio; G. Cenni, De sacro principis Apostolorum corpore in basilica Vaticana existente, dans Ms. Vat. 9010, c. 1-106; Le même, Délia sacrosanta basilica di S. Pietro in Vaticano, 2 vol.. in-4°, Roma, "1750; Cerimoniale sacrosanctœ basilicœ Vatican» in Casanatensi bibliotheca asservatum cuius originale extat in archivio Castri S. Angeli, dans Ms. Vat. 9909; G.-P. Chattard, Nuova descrizione dcl Vaticano ossia délia sacrosanta basilica di S, Pietro. Nuova descrizione del Vaticano ossia del palazzo aposlolico di S. Pietro, 3 vol., Roma, 1752-1767; Collectio bullarum, breuium aliorumque diplomalum Sacrosanctœ basilicœ Vaticana' in 1res lomos distributa, a sancto Leone Magno ad Innocenlium VI [postea ad Benedictum XIV jussu Annibalis card. Albani] producla, notis aucta et illustrata a Philippo Dionysio, Antonio Martinetto et Caietano Cennio, 3 vol. in-fol., Romse, 1747-1752; H. Christ, Zut lirklàrung des T-fôrmigen Grundrisses der Konstanlinischen Pelerskirche in Rom, dans Riuista di arch. crist., t. xn, 1935, p. 293-311; Ph. Laur. Dionysius, Sacrarum Vaticanse basilicœ cryplarum monumcnta œneis labulis incisa et commenlariis illustrata, in-4°, Roma:, 1773, 82 pi.; L. Duchesne, La nécropole pontificale du Vatican, dans Congrès scientif. internat, des cathol., 1891, 5e section, p. 58-65; Le même, Notes sur la topographie romaine, Vaticana, dans Mélanges d'archéol. et d'hist., t. xxn, 1902, p. 3-22, 385-428; t. xxxiv, 1914, p. 307-356; t. xxxv, 1915, p. 1-15; Le même, Liber pontificalis, t. i, p. 266 sq.; 1). Dufresne, Les cryptes vaticanes, in-8°, Paris, 1902; P. Durrieu, Une vue antérieure de l'ancien Saint-Pierre de Rome au milieu du XVe siècle peinte par Jean Foucquet, dans Mélanges de Rossi, 1892, p. 221-235; E. Egger, Turris campanarum Sancti Pétri, dans Mededeelingen v. R. Nederl. hist. Insl. (e Rome, 1935, p. 59-82; P. Fabre, Les offrandes dans la basilique vaticane en 1285, dans Mélang. d'arch. et d'hist., t. xiv, 1894, p. 225; C. Fontana, Templum Vaticanum et ipsius origo cum tedifleiis maxime cunspicuis antiquitus et recens ibidem constitutis, in-fol., Roma-, 1692; P.-L. Galletti, .Sacro parallelo delta basilica Laleranense e Vaticana, dans Ms. Vat. 7925, c. 12-17; Le même, Capitolo di S. Pietro in Vaticano, dans Ms. Vat. 8066 b, ec; A. Gaffroy, Études italiennes, in-8°, Paris, 1898; H. de Geymiiller, Les projets primitifs pour la basilique de Saint- Pierre de Rome par Bramante, Raphaël Sanzio, fra Giocondo, les Sangallo, etc., publiés pour la première fois en fac-similé avec des restitutions nombreuses et un texte, in-4°, Paris-Vienne, 1875, avec 4 pi., beau-
coup d'illustrations dans le texte et un atlas de 55 pi. in-folio; G. Goyau, A. Pératé et P. Fabre, Le Vatican, les papes et la civilisation, le gouvernement central de l'Église. Introduction par Em. Rourret, épilogue par E. Melch. de Vogué, in-4°, Paris, 1895; 2e éd., 1902; H. Grisar, Die allé Pelerskirche zu Rom und ihre frùhesten Ansichten, dans Rôm. Quartalschrift, 1895, p. 237-298, et dans Analecta Romana, in-4°, Roma, t. i, 1899, p. 463-506; Le même, Der Sarkofag des Junius Bassus, dans Rômische Quartalschrift, 1896, p. 313-333; Le même, Delta statua in bronzo di San Pietro apostolo nella basilica Vaticana, dans Civiltù cattolica, 1898, série XVII, vol. 2, p. 459 sq.; Le même, Alcune nuove osservazioni sulla statua di bronzo di San Pietro nella basilica Vaticana. Confronto con la statua di San Pietro nelle Grotte vaticane. Confronto con la statua di un fîlosofo in Madrid, etc., dans Civiltà cattolica, 1899, série XVII, vol. 6, p. 717 sq.; Le même, Nuovi studi sulla pigna del Vaticano, ibid., 16 sept. 1905; Chr. Huelsen, Der Cantharus von AU Sankt- Peter und die antiken Piguenbrunnen, dans Mittheil. des deutsch. archaeol. Instil., Rôm. Abtheil., 1904, p. 87-116; Conr. Janning, Commentarius de basilica sancti Pétri, apostolorum principis, antiqua a Constanlino Magno fundata Romœ in Vaticano ac prircipue de allaribus ejusdem, dans Acta sanct., juin, t. va (1717), p. 35-36, 85-162; L. Jélic, Nuove osservazioni sull' icône vaticana dei SS. Pietro et Paulo, dans Rômische Quartalschrift, 1892, p. 83-94; J.-P. Kirsch, Beitrage zur Geschichie der alten Pelerskirche in Rom, dans Rôm. Quartalschr., t. il, 1888, p. 113-129; Le même, Beitrage zur Raugeschichte der alten Peterskirche, ibid., 1890, p. 110- 124; Le même, Der Altar des heiligen Kreuzes in der alten Peterskirche, ibid., t. îv, 1890, p. 273-277; une description de 1375, dans le Ms. vat. lat. 4265; P. Letarouilly, Le Vatican et la basilique de Saint- Pierre de Rome, monographie mise en ordTe et complétée par Alph. Simil, 2 vol. in-4°, Paris, 1878-1882, avec 264 pi.; P. Mallius, Notizie sulla basilica Vaticana, dans Ms. Vat. Reg. 228-2100, c. 99-101; Le même, Délia basilica di S. Pietro, delta gesta di alcuni sommi ponleflci e dei luoghi ove sono sepolti i loro corpi, dans Ms. Vat. 7838, c. 215-231 b; Le même, Opusculum historiœ sacrée de sacratissima basilica S. Pétri in Vaticano, dans Ms. bibl. S. Pietro, G. 101 ; G. 1; H. 61; Ms. bibl. Vat. lat. 3627, 8093; Ms. Vat. Reg. 2100; Ms. Vat. Rarber. 2503 [XXXI1I-23]; Ms. Ribl. V. E. 1520 [Sessor. 313]; Ms. Chigi, G. ///, 74, Edité par C. Janning, dans Acta sanct., juin, t. vu, app. p. 34, et par De Rossi, Inscr. christ, urb. Rom., t. n, part, i, 1888, p. 193; O. Marucchi, The crypl of Saint Peter, dans Journal of the british and american archœological Society in Rome, t. iv, i, p. 93-97; Fil.-Mar. Mignanti, Istoria délia sacrosanta basilica Vaticana délia sua fondazione fl.no al présente, 2 vol. in-8°, Rome, 1867, avec 344 fig. et 3 plans; / Monumenti del Paradiso nell' anlica basilica Vaticana. Il Paradiso di S. Pietro in Vaticano. La pigna e il cantaro, dans Civiltà cattolica, 21 nov. 1903; D. A. Mortier, Saint-Pierre de Rome. Histoire de la basilique vaticane et du culte du tombeau de S. Pierre, in-8°, Tours, 1900; Eug. Mïintz, Les architectes de Saint- Pierre de Rome, d'après les linéaments nouveaux ( 1 147- 1549), dans Gazette des Beaux- Arts, 2e période, t. xix, p. 353-368; t. xx, p. 506-520; N. M. Nicolai. De Vaticana basilica Divi Pétri ne de ejusdem privilegiis libri TV, in-fol., Roma-, 1817; O. Panvinio. De rébus antiquis memorabilibus et prœstantia basilica- S.-Petri in Vaticano libri VII, dans Ms. bibl. S. Pietro G. 10, n. 1; Ms. Vat. lat. 6115-6237, 6780, 6781, 7010; Ms. bibl. Altieri //, .4. 1-3; Ms. Chigi. G III. 74, édité par A. Mai, Spicil. roman., t. ix. 1843,
ROME. LES ÉGLISES AU MOYEN AGE
p. 194-382; L. de Persis, Del pontificato di S. Sislo ponte/ice e murlire; Fr. M. Phœbeus, De identitate cathedrse S.-Pelri in qua Roma? primum sedit et de anliquitate et preeslantia solemnitatis cathedrse Romans?, in-8°, Roms, 1666; F. Piper, Zivei Inschriften Constantins des Grossen an seinem Triumphbogen in Rom und in der Vaticanischen Basilica, in-8°, Gotha, 1874; Rampolla (card.), De cathedra Romana B. Pétri apostolorum Principis, in-8°, Romœ, 1868; J.-B. de Rossi, L'inscription du tombeau d'Hadrien /« composée et gravée en France par ordre de Charlemagne, dans Mél. d'arch. et d'hist., t. vin, 1888, p. 478-501; Le même, Scoperta del testo completo degli atti del sinodo romano del anno 732, incisi in marmo nella basilica Vaticana, dans Bull, di arch. crist., 1890, p. 154-155; G. Rohault de Fleury, Saint-André au Vatican, dans Nuovo bull. di arch. crist., 1896, p. 41-51; Aem. Sarti et Jos. Settele, Ad Ph. L. Diongsii opus de Vaticanis cryptis appendix in qua nova cryplarum ichnographica tabula adjectis notis inlustrantur, Romse, 1840; L. Schiaparelli, Alcune osservazioni intorno al deposito archivistico délia « Confessio S. Pétri », dans Archivio storico italiano, Ve série, t. xxxiv, part. II; Le même, Le carte antiche dell' archivio capitolare di S. Pietro in Valicano, dans Arch. délia R. Soc. rom. di stor. patria, t. xxiv, 1901, p. 393-496; t. xxv, 1902, p. 273-354, entre l'année 797 et le xne siècle; L. Sergardi, Ragguaglio délia solenne translazione del corpo di S. Leone Magno, seguita l'undici aprile 1715 nella basilica Vaticana, in-4°, Roma, 1715; G. Severano, Memorie istoriche délia SS. basilica Vaticana di S. Pietro, apostolo di Roma, dans Ms. bibl. Vallicell. G. 29; L. Tesoroni, King Ceadwall's tomb in the ancient basilica of Saint Peter, in-8°, Roma, 1891; Fr. M. Torrigio, Compendio délie grandezze délia sacrosanta basilica Vaticana di S. Pietro in Rome, raccolto da gravi e approvali autori per il R. D. Francesco Maria Torrigio Romano, dans Ms. Vat. 9907; Le même, Le sagre Grotte Valicane, nelle quali si traita di Corpi santi, sepolcri de' Pontiftci, imperatori e re ecc, in-8°, Roma, 1639; Mafeo Vegio, De rébus antiquis memorabilibus basilicœ S. Pétri de Urbe, dans Ms. bibl. di S. Pietro G. 12; Ms. Vatic. lat. 3750, 5702, 8266, 8905; Ms. Vat. Reg. 794; Ms. Vat. Ottob. 731, 751, 1863; Ms. Vat. Barb. 1570 [XXXIII, 90]; Ms. Chigi G. III, 76; édité par C. Janning, dans Meta sanct., juin, t. vu, append., p. 56; et par De Rossi, Inscr. christ, urb. Romse, t. n, part, i; Mafeo Vegio, Notizie sulla (ondazione délia basilica di San Pietro in Roma, dans Ms. Vat. 3491; Le même, De basilica Vaticana lib. IV, dans Ms. Vat. Reg. 183-794; A. de Waal, Des Apostelfiirsten Petrus glorreiche Ruhestàtte, dans Festschrift zum Papst-Jubilàum Sr. Heiligkeit Pius IX, in-8°, Regensburg, 1871; Le même, Die Ausgrabungen bei der Confessio von S. Peter im Jahre 1626, dans Rom. Quartalschr., t. i, 1887, p. 1-19; Ueber die Confessio von S. Peter, ibid., 1898, p. 380-382; Die antiken Reliquiare der Petcrskirche, ibid., 1893, p. 245-262; Le même, Gli antichi tesori sacri délia basilica Vaticana, dans Dissertaz. dell' Accad. rom., série II, t. v, 1894; Das Baptisterium des Papstes Damasus bei S. Peter, dans Rom. Quartalschr., 1902, p. 58-61 ; Zur Chronologie des Bassus-Sarkophags in den Grotten von S. Peter, ibid., 1907, p. 117-134 l; Fr. "Wickhoff, Die bronzene Aposlelstalue in der Peterskirche, dans Zeilsehrift fur bildende K unst, janv. 1890.
1 [Cf. Sur ce même problème : S. Hoosval, Junius Bassus-Sarkofag och dess datering, dans Arkeologiska Studier, 1932, p. 273-287; Le même, Petrus-och Mosesgrupper bland Roms sarkofager, dans Konsthistorisk Tidskrift, 1932, 3, p. 1-12 (date proposée : m» s.); et, contra,