‹ Dictionnaire d'archéologie chrétienne et de liturgie (volume 3)Chapitre 99 sur 423 · X . Scœ Csecilise · texte numérisé non relu

X . Scœ Csecilise

Accipilo parvum munus Cmcilia sanction

Quod libi Johannis dévoie presbyter <>l]ert.

Et bene qui dietus cielesti dogmale complus.

Plut. XXIII. Cod. XVI. x« siècle.

I v*. Oralio cul l'utrem : Rogo te immensa pietas... ut salvos /acias peccatores; ad Filiuru : Recordare Dne .1. Christe... quia lu es DselDns meus; ail Spm San : Spirilus Sce Ds omnipotens... in Trinitale perfecla unus, et rerus Deus per omnia sœcula.

Plut. XVII, Dextr. Cod. VIII. iv siècle.

1". 173. Sequitur manu, ut videtur sirculi XI, eala- Ingus romanorum pontificum a Christo Salvatore noslro usque ad Bonifacium VI, in <;ut> fartasse desinebat exemplar illud anliquius, unde descriplus fuit hia catalogus (cf. Bandini, toc. cit., col. 510-520.)

Plut. XIX, Dextr. Cod. V. xr siècle. In cake Necrologium veluslissimum adjectum est (cf. Bandini, toc. cit., col. 546-555).

iEdil. 111, mbr. 2". Missel plenier du xc siècle, 230 feuillets.

I'nl. 1. Missa pro congregatione fratrum (xi« siècle).

Fol. 1-6. Nécrologe (cf. Bandini, op. cit., t. i, p. 149 sq.).

Fol. 7-9. Calendrier avec notices nécrologiques (cf. Bandini, op. cit., t. i, p. 153 sq.).

Fol. 9 v'. Préface.

Fol. 11 v°. Propre du temps, comprenant les vingtcinq dimanches après la Pentecôte. La bénédiction du cierge pascal se termine après les prières pour le pape, l'évêque et l'empereur par cette prière : Hoc ergo cereum. Domine, quod libi offert famulus tuus Ule, acceptum libi esse dignetur, ut hoc per mullos annos letus et gaudens libi Domino vota persolval et usque ad optatam perveniat seneclulem. Unde benedico + te, crealura cere per Deum vivum + , per Deum sanclum + , per eum, qui te (ex) omnibus agri floribus congregari precepit et in conspectu sue claritatis, igné accendere jussit ut ubicumque ex te positum fuerit, sit locus ille munilus, protectus atque defensus ab omni ora divina et ab omni infeslalione inimici per virlutem et nomen Domini n. J. C. qui vivil, etc.

Fol. 1 18 v». Missa in honorem S. Trinitatis; — S. Crucis; — S. Marie.

Fol. 149 v. Propre des saints. I.a fête de l'Expectatlon est devenue la fête de la Salutation au xv kal. l'an. (= 18 décembre). Salut. S. Marie, avec cette i omnipotens sempiterne Deus, qui terrenis corporibus verbi lin oerilatem per venerabilem Mariant coniungere ooluisli, petimus immensam clcmentiam tuam ut quod in ejus veneratione deposcimus le propitianli consequi mereamur. Per Dom.

Fol. 1'" <«/ diversa : ... Missa pro cujus

anima dubilalur; missa pro defuncto nuper baplizato; missa in nativitate sunrtorum in agenda mortuorum; missa nb plurlmos defunctos; missa in nativitate sanctnrum pro sainte vivorum vcl in agenda mortuorum

Fol. 21 ;i v. Benedictiones.

Fol. 128 v». Incipit ordo ad culecuminum faciendum.

iEdil. 121, mbr. 2". Sacramentaire, x» siècle. 168 feuillets. \ enu a la Laurentienne avec des manuscrits de rÉglise de Florence, A l'usage de laquelle il

aurait été, d'après Bandini, <■[!. cit., Supplem., t. i, p. 202 sq., tandis que L. Delisle, Mémoires sur d'anciens sacramentaires, p. 170, n. xi.ix, l'intitule : Sacramentaire d'une église Indéterminée; d'api Quellen und Forschungen zur Geschichle mut Kunslgeschiehte des Missale Romanum im Millelaller, 1806, p. 19, le calendrier aurait subi l'influence <ic- i lobblo ou de la Haute Italie, à quoi L. Delisle ajoute que icertalm articles semblent dénoter une origim

Hn tête. Calendrier, publié par Bandini, Bibliotheca Leopoldina Laurentiana sive supplemenlum ad calatogum codd. bibl. Laurentianiv, t. i, col. 205-212 : 1er mars, David; 20 mars, Guthberli episcopi; 21 avril, Mellili episcopi; 26 mai, Augustini primi Anglorum episcopi; 23 juin, Edildrudm virginis; tandis que d'autres dirigeraient plutôt vers la Suisse ou la Haute Italie : 10 mars, Allale abbatis in Bobio; 16 octobre, depositio S. Galli; 3 novembre, Pirmini episcopi; 8 décembre, Vérone Zenoni episcopi.

Fol. 1. Benediclio super regem dicenda lempore synodi ... Expliciunt benedictiones. Ben. lactis et mellis.

Fol. 1 V. Ben. agni in pascha Item ben. sacerdolis super populum.

Fol. 2. v° (distiques qui reparaissent au feuillet 159) :

Hoc opus in genti constat sudore peraclum, Quod nimio studio scribile, posco humilis; Perscriptoque peto hoc sepe requirile fralrcs, Ne vacuus noster sit labor iste pius.

Seplies obnixe perscriplum exquirile, posco, Ut nullum errare hinc sinat iste labor. Finit iste libellus. Deo gratias. Amen.

Fol. 2 v*. Missa de sanctorum quotidianis diebus.

Fol. 3 v° 9 v". Kalendarium.

Fol. 10. Ostiarii ordinatio jusqu'à l'Ordinalio subdiaconi.

Fol. 12 r°. Titre en grandes lettres enclavées, qui forment des lignes alternativement rouges et noires : In nomine Domini. Incipit liber sacramenlorum de rirrulo anni a sancto Gregorio, papa Romano, edilus...

Fol. 13 v°. Prœfatio comrnunis, canon; dans la première oraison le pape est seul nommé,

Fol. 15 v°. Benedictio episcoporum; Oralio ad ordinandum presbyterum. Oratio ad ordinandum diaconum.

Fol. 18 r°. Commencement des oraisons avec la Vigilia Domini (24 décembre); cf. Muratori, Lit. rom. velus, t. n, p. 7-138.

Fol. 82 V. Oratio quando levanlur reliquiœ; or., in nal. papie (.Muratori, op. cit., t. n, p. 241-272).

Fol. 87. Incipiunl oraliones cotidianœ.

Fol. 90. Incipiunl oraliones matutinales, ... vesperlinnles seu matutinales.

Fol. 91 v°. Oraisons pour le baptême, etc.

Fol. 94 v». Vient le recueil complémentaire qu'on retrouve dans plusieurs sacramentaires et dont il suffit d'indiquer les premiers et les derniers mots de la préface : Hac usque precedens sacramenlorum libi diligenlia conservetur; le commencement et la fin de la table (col. 95). Incipit capii ita prtefati / Benedictio cerei... cxuiu. Item alio (sic) oralio super (en)erguminum baplizato.

Fol. 146 V. Hec studio(se) superscriptas fini(u)nt lolas oraliones aut missas dominicales vel sanctorum cum prefationes de anno (sic) circula, dei alias prefationes que non abenl missas in isto sacramentorum qui quid sacerdos voluit cancre in islam locum requirat. — Préfaces pour : In vig. Domini in S. Projecti; Conversio Paull; S. Eufemiœ; in i Domini; in sabb. Penlecosten; in nat. S. Pétri; m nal. S. Benedicti; S. Jacobi ap.; S. Barthoktmœi ap.; S. Rufi; S. Augustini; S. Prisée; S. MaUluel eu. : S eu.; vig. app. Simonis et Judée; nat. S. Sun. et Judœ; S. Ceciliœ; S. Thomm; m vig. unlus mari.: in nal. unius defuneti; item

Fol. 1 ts v». In istum locum prefationes omnia in anni circulo. Deo gratins. Amen.

Fol. 149 r°. Benedictiones episcoporum.

Fol. 159 V. Ordo quomodo debeal a-cclesiam crare.

Fol. 165. .W benedicendam corporalem pe

FLORENCE (MANUSCRITS

Benediclio ad linteamina vel ad omnia in usum basilicœ. — Bened. Slolarum. — Ben. cerei.

Fol. 166. Ben. cineris.

Fol. 167. Missa de S. Trinilale, de Sapieniia, de Cruce, in non. S. Marine; ceci semble ajouté par une main italienne.

Le dernier cahier du manuscrit, après le fol. 156, a été supprimé et remplacé par des feuillets plus récents, ce qui peut se constater par l'écriture et par les initiales; celles de la partie ancienne sont toutes rouges, celles de la partie ajoutée sont alternativement rouges et noires.

Fol. 159 et 160. Distiques pour les précautions a prendre en vue d'assurer la pureté du texte :

Hoc opus ingenli eunstat sudore peraclum, Quod nimio studio scribite, posco humilis. Perscripleque polo hoc sepe requirile, fratres. Ne vacuus noster sit labor iste pius Seplies obnixe perscriptum exquirite posco Ut nullum errare hinc sinat iste labor.

Le chapitre des cérémonies de la dédicace des églises (Ordo quomodo debeal eeeelesiam consecrari) a été copié à la suite de cette souscription.

On a vu, écrit L. Delisle, comment le cahier par lequel le sacramentaire se terminait à l'origine a été retranché et remplacé par un cahier un peu plus récent. Les auteurs de cette substitution n'ont pas détruit deux des feuillets, du cahier sacrifié, le deuxième et le troisième, qui servent aujourd'hui de gardes au commencement du manuscrit. Sur le dernier de ces feuillets se lisent les six vers : Hoc opus... (sle labor cités tout à l'heure; à droite de ces six vers sont disposées ^ur une ligne verticale les lettres grecques :

AnTAHE<pPEAOYS

Bandini y voit une signature de copiste : Otleephredus; c'est plutôt un fidèle qui se recommande aux prières du célébrant. A la page suivante, on lit encore les noms de plusieurs fidèles décédés : Giseramus pji s bilcr defunclus; Magifridi prb. dj.; Ilderadus prb. df.; Venerando d/.; Cnlumbo dj.; Gisalper dj.: Allô d/.

iEdil. 122, mbr. 2". Sacramentaire, x« siècle. 167 feuillets.

Fol. 1 et sanguis fiai dilectissimi Filii lui, etc.

Dans la prière Libéra nos on lit : nec non et beato Johanne Baptisla precursore tuo. Le canon finit avec l'Agnus Dei.

Fol. 2 v°. 17/// kat. jan. Vigil. nat. Domini.

Fol. 23 r°-24 V. Incipit ordo vel denuntia/io ad eleclos, qui tertio ebdomada in quadragesima quarta feria initialur. Scrutinii dics, etc.

Fol. 35 r°. Die Dominica ad S. Johannem in Lai. : Benedictio Palme et olive.

Fol. 36 v. Feria V. Hora lerlia ingressi sacrarium induuntur dalmaticis, etc.

Fol. -10 v°. FeriaVI. Hora tertio procedlt pontifex. etc.

Fol. 42 v°. Post horam lertiam sabbato procédant, qui baptizandi sunl, etc.

Fol. 43 v°. Bened. cerei.

Fol. 55 v°. Incipiunt orationes de natalitiis sanclorum.

Fol. 60 r°. De la vigile à l'octave de la Pentecôte... quelques [êtes.

Fol. 78 v°. Meuse decembri. Incipiunt orationes de advenlu Domini.

Fol. 81 r°-85 r°. Dimanches après la Pentecôte.

Fol. 85 v°. Missa de S. Trinitate : miss» botivee.

Fol. 88 v°. Commune sanclorum.

Fol. 90 r°. Misses diverse:.

Fol. 07. Benedictio aquee.

Fol. 98. Deinde aspergatur aqua benedicta in domo cum anliphona.

Fol. 98 v". Ordo ad visitandum infirmum. Fol. 103 v°. In nomine D. N. J. C. incipit ordo, qualiter agatur erga infirmum qui approximat morli.

Fol. 110. Dum hec igitur omnia fuerint adimplela célèbrent clerici vigilias : Regem cui omnia vivunl...

Fol. 116 v°. Episcopus cum ordinatur, duo episcopi ponant et leneant evangeliorum codicem.

Fol. 117 r°. Incipiunt orationes ad benedicendunt imperaiorem, quando coronam accipit.

Fol. 123 v". Incipiunt orationes ad benedicendum imperaiorem, quando coronam accipit. Oratio ista detur anle portam argenteam : Deus in cujus manu corda sunt regum. Oratio hec detur intra ecclesiam bcati Pétri aposloli in medio rote : Deus inenarrabilis. Deinde vadunt ad confessionem beali Pétri apostoli et prosternât se pronus in terra et archidiaconus facit letania. Qua finila lune ungit eum de oleo exoreizalo brachium dextrum et inler scapulas et dicil : Domine Deus omnipotens cujus est omnis poleslas et dignitas. Pontijex vero stet rursum anle altare et imponat ei diadema in capite dicens : Accipe signum glorie in nomine Palris et Filii et Spirilus Sancli, ut spreto, etc.

Fol. 124 v°. Ordinalio imperalricis; in ingressu ecelcsise.

Fol. 125 r°. Incipit de VII gradibus, quomodo nominantur apud Grœcos et Lalinos.

Fol. 127 v°. Missa in ordinatione pontificis.

Fol. 128 r°. Missa in anniversario, quam pro se ep. canere débet die ordinationis suœ.

Fol. 129 r°. Ordo Romanus qualiter concilium agatur : « Conveniente universo cetu... »

Fol. 133 r°. Incipit ordo de sacris ordinibus bencdicendis : « Ostiarius cum ordinatur. »

Fol. 137 r°. Benedictio veslimenlorum virginum vel induarum.

Fol. 137 v°. Conseeratio sacre virginis. Missa pro ipsis virginibus.

Fol. 138 r°. Bened. vidue, que jueril caslitalem professa. Missa pro ipsis induis.

Fol. 138 v'. Oratio quando abbas vel abbalissa consecratur.

Fol. 138 v°. Incipit ordo ad benedicendam ecclesiam.

Fol. 149 v°. Ad consecrandam patenam; Ad calicem benedicendum. Bened. erucis nove.

Fol. 150 v". Missa in dedicalionis anmiversarii (sic).

Fol. 150 v". Ad clericum faciendum.

Fol. 151. Reconciliatio redeunti a paganis vel hœrcticis.

Fol. 151 v°. Oratio super pœnilenlem; Missa pro pœnitente.

Fol. 152 r°. Inc. reconciliatio pœnitenlis quinla feria pasche : Missa pro defuncto desideranli pœnitentiam et non consequenti.

Fol. 153 v°. Inc.. orationes quotidianis diebus. — ■ Inc. or. pro peccatis.

Fol. 154 v». Orationes malulinales et vesperlinales.

Fol. 155 V. Oratio in introilu ecclesiœ.

Fol. 156 r°. Oratio in dormilorio.

Fol. 162. Benedieliones episcopales.

2Eiil. 123, mbr. 2. Sacramentaire, xi« siècle, 108 feuillets.

Fol. 1-3. Nécrologe. Cf. Bandini, op. cit.. t. i, p. 216 sq.

Fol. 4 r°. Incipiunt orationes noclurnales in colidianis diebus.

Fol. 4 v°. Orationes ad horas dicendas.

Fol. 5 r°. Prœfalio communis. A la fin du Supplice le rogamus, ayant le mémento des morts, on lit : Hec non dicil in dominicis diebus nec in aliis festivitatibus majoribus.

Fol. G v. Nono toi. jan. vigil nat. Dom. Hora nona ad missam.

Fol. 54. Dimanches après la Pentecôte : messes

FLORENCE [MAN1 >CR1TS

de S. Trinitate, de sapienlia, carilale, entre, ad postulamtam gratiam Spirille Sancti.

Fol. 63 r°. Missa in dcdicalione ecclesiee. Fol. ti:i \". Alla missa in dedic. oralorii. Fol. 66 i". Messes votives : fer. 2, <id postut. gral. Sp. .Soi; fer. 3 : de sapienlia; fer. 4 : de cantate; fer. 5 : in commemoratione genitricis Marie; fer. G : de S. Cruce; subbato; ad poslul. angeliea sufiragia. Fol. 68. Missae ad diversa et pro defunctis. Fol. 79. M. "i' sponsam benedicendam.

Fol. 85. Pro desiderantibus penilenliam et minime eonsequentibus. — Pro cu/us anima dubilalnr. l'ro de/uncto nuper baplizato.

Fol. 88 ve. Benedictio sulis.

Fol. 90 r°. Ineipiunt orationes ad catecuminicum faciendum.

Fol. 92 r°. Missa que per scrutinium relebratur /eria 4. ebd. 3 in/ra quadragesimum.

Fol. 93 r°. Item misse que pro scrulinio 2 celebratur; Alia missa pro serntinio 3. Incipit ordo vel denunlialio ad electos, qui 3 ebd. in/ra quadragesimum 4 feria initiatur.

Fol. 100. Épttres et évani

Conventi 30PPRESSI. - Cod. 292, mbr. 2. Sacramentalre, xii' surir. 230 feuillets. Cf. Ebner, op. cit., p. 39.

Ashburnham 61'. mbr. 2. Missel plénier, xr siècle, 226 feuillets. Cf. Ebner, op. cit.. p. 11.

Bibliothèque nationale (Magliabecchiana).

b. a. 2, mbr. 4°. Sacrarnentaire, s" siècle, 21 moitié, 271 feuillets. Cf. Ebner, op. cit., p. 12-1 I.

Bibliothèque Riccardiana.

Cod. 299, mbr. 8. Sacrarnentaire, xie siècle, 230 feuillets. Cf. Ebner, op. cit., p. -17. Ces manuscrits, longuement décrits par Ebner, sont, au point de vue liturgique, du plus médiocre intérêt.

(L'ordre des n. adoptés ici est simplement l'ordre des numéros du catalogue Libri, tels qu'on les trouve dans les deux catalogues imprimés en Angleterre avant la dislocation des collections du comte d'Ashburnham.

17- Écriture wisigothique que Libri rapportait au vn' ou au vnr siècle, mais qui n'est peut-être que du xie. Le ms. est orné de peinl lères, mais

curieuses pour l'histoire de l'art eu Espagne. Voici l'indication des principales, avec la copie des inscriptions qui aident à en comprendre le sujet.

Fol. 8 v°. lldefonse et Jovinien.

Fol. 18. Lldefonse et un juif.

Fol. 57. Les saintes femmes au sépulcre. Sepul crum. — Maria et Maria portantes aromata.

I "1. 57 \ ". Jésus-Christ au tombeau. Dominus Jhcsus Christus reconduits in sépulcre

Fol. 62. Sainte Amie. Anna.

Fol. 62 v". Jésus-Christ et un aveugle. — Jhcsus. Cecus. — Cecus.

Fol. 68. L'annonciatlon, Maria — Angélus Gabriel.

Fol. 69. L'apparition de l'ange à Joseph. Angélus Joseph.

Fol. 72 v». Les urnes de Cana. Arcitriclino.

I ol. 73. La multiplication des pains et des poissons. — Picciculos.

I oL 87 \". L'aigle el S. .ban.

54. Psautier de Beauvais. xi« siècle. < e volum ainsi décrit par Godefrol (fermant (xvn' s.), sous la cote //. 4C du chapll •. . aïs.

Liber psulmorum ex rersione sancti II ieronijmi, cum notts marginaltbus. .1 îbjtciuntm

tica Italie, Ezechlœ, Anna-, Mogsts, Abacuc, 14 ad filins Israël, trium puerorum, '/.acharne, sont tee Mamc. Sumeonis, hymnus sanclorum Ambrosii et

Augustin!, le Drum. oralio dominita, sijmbnlum j'nlci

Atliuninii eplscopl Alexondrlnl, oralio pro semcltpso,

item alla oralio, Mania, collectai 1res a noslris d: confessio peccatorum (fort ample), alla oralio, gratiarum actto, orationes variée ad Patrem, ad pet Ftlli, ad personam Spiritus sancti, ad sanclam et indil'iduam Trinitalem...

P. 111 v°. Incipit letania. (dont j'extrais les d'invocations relatives aux confesseurs et aux vierges):

S. Hilari. S. Félicitas.

S. Martine. S. Perpétua.

S. Silvesler. S. Aijatha.

S. Léo. S. Lucia.

S. Ambrosi. S. (ecilia.

S. Gregorii. S. Agnes.

S. Germane. S. Anastasia.

S. Remei. S. Eu/emia.

S. Amande. S. i'etronilla.

S. Chrodberle. S. Susanna.

S. Jheronime. S. Ilrigi/a.

S. Bénédicte. s. Columba.

Omnes sancti con/essores. Omnes sanctœ virgincs.

Viennent ensuite diverses prières.

p. 116. Confessio peccatorum.

p. 1 l(i v°. Oralio. Largirr.... - Graliarum Tibi ago....

p. 117. Oralio Pie et exaudibtlis... - - Oralio ad Patrem. Domine Drus Pater....

p. 147 v°. Oralio ad personam T'ilii. Domine Jhcsu... — Oralio ad personam Spiritus Sancti. Domine Spiritus.... - Oralio ad sanclam et individuam Trinitalem : Domine Deus...

p. 148. Oralio ad Dominum Jhesum Christum... Obsecralio ad sanclam Dei genitricem.. Obsecratio ad sanctos aposlolos... - Obsecratio ad vcnerabilem Benediclum.

p. 148 v°. Obsecralio ad plures con/essores... — Confessio peccatorum brevissima inler missurum sollemniu..

— Oralio ad eucharisties perceplionem... — Oralio sancti Aguslini : Salva me Domine...

p. 149. Item alia : Domine Deus meus...

p. 119 v°. Oralio pulchra. Precamur te...

p. 150. Expliciunl oralio (sic) compositio (sic) Agus-

u etiam altos doclores. — Ollandus clerlcus manu

sua scripsit, ut qui in hoc libro aperit ad legendum orel

pro Mo, ut Deus abeat adjutorem. Amen. - Domine

Jhesu Christe, fili Dei vivi...

p. 151 v°. Oralio in Parasceve coram sancta cruce...

— Incipit lietanio. (Les litanies du vendredi saint SOnl

un important document liturgique et hagiographique):

Kyrie eleison

Kyrie eleison.

Christe eleison.

le audi nos.

S. Maria.

Gabrlhel.

S. Mtchahel.

Raphahel.

Omnis chorus

mm.

Omnis chorus

archunijeloi uni.

S. Johannes.

Barth

S. Petre.

Matheœ.

S. l'aille.

Tade

S. Andréa.

S. Jacobe.

Malhia.

S. Johannes.

Barnaba.

s. Thomas.

Page 1