IV. SCIENCES AUXILIAIRES ET TRAVAUX POUR L’ÉTUDE
des textes orwixaux ou officiels. — Le Thésaurus linguæ sanclæ, Lyon, 1529; Paris, 1548, de Santé Pagnino , est un ouvrage monumental et a joui d’un grand succès. Les professeurs protestants de Genève, Mercier, Chevalier et Bertram, en ont donné une édition, Genève, 1575 et 1614; la dernière mise à l'index romain. Le Thésaurus s’est aussi vulgarisé sous forme d ’Epitome, et a un certain nombre d’éditions. Échard, t. n, p. 117. Gesenius, un bon juge en matière de lexiques hébreux, en faisait le plus grand éloge, quand il disait à Quatremère:
« Je ne crois pas qu’il existe aujourd’hui en Europe un seul homme en état de refaire un tel livre. » Journal des savants, 1844, p. 20. Pagnino a aussi publié Hebraicaru.ni Institutionum libri quatuor, Lyon, 1526; Paris, 1549; il existe plusieurs éditions de l’abrégé de ces Institutions (Échard, t. n, p. 117); Enchiridion expositionis vocabulorum Haruch, etc., Rome, 1523; lsagogæ græcæ, Avignon, 1525. — François Donati, religieux du couvent de la Minerve, à Rome, missionnaire en Orient, où il mourut martyr (1635), donna, n’étant pas encore âgé de vingt ans , deux dissertations : De accentibus linguæ hebraicæ, De illius abbreviaturis , sous le titre de Poma aurea, Rome, 1618. — Pierre de Palencia, inquisiteur et professeur à l’université d'Alcala, rassembla sept mille passages destinés à montrer l'accord de la Vulgate et du texte hébreu sur les points controversés. L. de Tena, Isagoga in totam S. Scripturaux, Barcelone, 1620, 1626. On possède manuscrit du même auteur, Tratado del expurgalorio sobre la leccion de la glosa de los Rabinos. Madrid, Bibl. Nation., A, 147. — Michel Vansleb (Wansleben), Saxon et luthérien, disciple de J. Ludolf, se rendit en Angleterre pour se perfectionner dans l’étude des langues orientales. Il publia à Londres le dictionnaire éthiopien de Ludolf, avec des annotations personnelles, et fut le collaborateur d’Edmond Castel pour la partie éthiopienne de son Lexicon heptaglotton (1661). Il remplit une mission pour le duc de Saxe en Égypte et en Éthiopie (1663-1665), abjura à son retour le luthéranisme à Rome, et prit l’habit dominicain à la Minerve (1666). En 1670, il vient en France et entre au serviee de Colbert, qui lui donne une mission scientilique pour l’Orient (1671-1676), de laquelle il rapporta un riche butin. Tombé en disgrâce à son retour, il mourut à Bourron , prés de Fontainebleau, le 12 juin 1679. Pendant les années 1671-1673, Vansleb envoya pour la bibliothèque royale 457 manuscrits orientaux. A. Pougeois, Vansleb, in-8°, Paris, 1869, p. 408; Échard, t. n, p. 693. — Noël Alexandre a écrit contre le P. Frassen : De Vulgata Scriptw'æ versione, dans ses Dissertationum ecclesiasticarum très, Paris, 1678; Disserlatio ecclesiaslica, apologelixa et anticritica , seu dissertationis Alexandrinæ de Vulgata Scripturæ Sact'æ versione vindiciæ, Paris, 1682. Alexandre établit que le concile de Trente, par sa décla-
ration d’authenticité de la Vulgate, n’a pas entendu la placer au-dessus des textes grec et hébreu. — Michel Lequien a écrit une Défense du texte hébreu et de la version Vulgate , sei'vant de réponse au livre intitulé : L’antiquité des temps, Paris, 1690. L’auteur de L’antiquité des temps était dom Paul Pezron. Lequien établit 1° l’autorité du texte hébreu, 2° l'intégrité du même texte et de celui de la Vulgate en ce qui concerne la chronologie. Lequien écrivit un nouveau livre sur le même sujet pour répondre à la justification que son adversaire avait tenté de faire de son livre. Paris, 1693. Échard, t. n, p. 808. — Henri délia Porta (a Porta), professeur d'Écriture Sainte et de langues orientales à l’université de Pavie depuis 1751, a laissé un éloge vigoureux et savant des langues orientales : De linguarwn orientalium ad omne doctrinæ genus præstantia, Milan, 1758. — De Benoit Olivieri, plus tard général de l’ordre, on a: De sacro hebraico textu , Parme, 1793; De linguarwn erudita rum cultu graviorum disciplinarum studiis jungendo, Rome, 1806. Olivieri, Di Copernico et di Galileo , Bologne, 1872, p. xxn, xxix.
v. commentaires sur L’Écriture. — Les commentaires publiés par l’ordre à partir du xvie siècle suivent des directions différentes. Les uns sont conçus au point de vue de l’érudition textuelle et sont spécialement en dépendance du mouvement philologique développé par l'humanisme ; les autres ont spécialement des préoccupations théologiques et visent les nouvelles erreurs de la Réforme. De là la prédominance des commentaires sur les Épîtres de saint Paul, spécialement sur celle aux Romains, dont la théologie protestante avait fait la base de sa dogmatique. D’autres enfin, les moins nombreux et les moins importants, cherchent à rendre service aux prédicateurs ou aux fidèles. Nous nous bornons à donner un catalogue chronologique de ces travaux. — Annius de Viterbe, Glossa super Apocalypsim de statu Ecclesiæ, Leipzig, 1490. — Clément Araneus, Expositio cum reso lutionibus occurrentium dubiorum, eliam lutlieranorum errores validissime confutantium , super Epistolam Pauli ad Romanes, Venise, 1547. — Dominique Soto, In Epistolam D. Pauli ad Romanos commentarii, Anvers, 1550; Salamanque, 1551; Annotationes in J. Feri commentarios super Evang. Joannis, Salamanque, 1554. — Ambroise Catharin, Comment, in omnes D. IJauli Epist. et alias septem canonicas, Venise, 1551. Échard, t. ii, p. 144. — Dominique Baltanas, divers écrits en espagnol ayant surtout un but d’édification, Séville, 1555- 1557. Échard, t. n, p. 170. — Placide de Parme, In omnes Davidis Psalmos commentaria, Venise, 1559 ; Bâle, 1569. — Jérôme da Azambuja (ab Oleastro) , ambassadeur de Jean III de Portugal au concile de Trente, Commentaria in Pentateuchum Mosi, Anvers, 1569; Lyon, 1586; les parties avaient paru séparément à Lisbonne, de 1556 à 1558; In Isaiam prophetam commentarii, Paris, 1622, 1656. L’auteur a écrit ses commentaires d’après la version de Santé Pagnino. Il a une science rabbinique consommée. La manière dont il parle de la Vulgate dans la préfaee de ses commentaires du Pentateuque le fit inscrire dans l’index de Quiroga, 1583. Échard, t. n, p. 183; Reusch, Der Index, t. i, p. 575; R. Simon, Lettres, t. i, p. 193. — Jean Viguier, professeur à l’université de Toulouse, Commentaria in D. Pauli ad Romanos Epistolam, Paris, 1553, 1558, etc. Échard, t. n, p. 137. — François Foreiro, théologien du roi de Portugal à Trente, Isaiæ prophetæ velus et nova ex hebraico versio , cum commentario, Venise, 1563, Anvers, 1565; Commentaria in omnes libros Prophetarum, ac Job, Davidis et Salomonis, demeurés manuscrits. Inscrit à l'index de Lisbonne de 1624, comme n’étant pas assez respectueux de la VuL gate. Reusch, Der Index, 1. 1, p. 574. — Grégoire Prima tici, Expositio litteralis omnium Epistolarum D. Pauli pro incipientibus et minus peritis, Venise, 1564 ; In calholicas vel canonicas Epistolas, Senis, 1573. Échard,
t. h, p. 825. — Jacques Nacchiante, évêque de Cliioggia, membre du concile de Trente, Enarrationes in Epistolas D. Pauli ad Ephesios, Venise, 1554; Enarrationes in Epistolas ad Romanos, Venise, 1567 ; les deux, Lyon, 1656. Échard, t. n, p. 202. — Séraphin Capponi du Porretta, Verilates aureæ super totam lecjem veterem tum littérales tum mysticæ (Pentateuque) , Venise, 1590; Sacrorum Evangeliorum commentaria (Matthieu), Venise, 1602; Comment, in Evang. sec. Joannem, Venise, 1604; Comment, in Psalterium Davidicum, Bologne, 1736-1745. Échard, t. n, p. 392. — Alphonse Avendano, Commentaria in Psalmum cxrm, Salamanque, 1584; Venise, 1587; Comment, in Evangelium D. Matthæi , Madrid, 1592-1593. — Raymond Pascual, Comment, in Epist. B. Pauli ad Romanos, Barcelone, 1597. — Louis de Sotomayor, théologien à Trente, Cantici canticorum Salomonis interpretalio , Lisbonne, 1599; Paris, 1605; Ad Canticum canticorum note posteriores et breviores, Paris, 1611; Commentarius in priorem et posteriorem Pauli apost. Epistolam ad Timoth. et ad Titum, Paris, 1610. — Antoine-Nicolas du Bois, Catholica B. Judæ Epistola ad sensum litteræ ordinatæ explicata, Paris, 1644.
— Ange Pacciuchelli , Lezioni morali supra Giona profeta, Venise, 1658, 1664, 3e édit.; les mêmes en latin, Munich, 1672-1681, 3 vol.; Expositio in Epist. B. Paul, ad Romanos, Pérouse, 1656; Excitationes dormitantis animæ in Psalmum lxxxvi Misericordias Domini, canticum Magnificat , etc., Venise, 1659, 1680; Traltato délia passione del Nostro Signor Gesù Cristo, Pérouse, 1662. — Innocent Pencini , Commentaria in Genesim, etc. (Pentateuque), Venise, 1670; Comment, in Matlhæum , etc. (quatre Évangiles) , Venise, 1678, 1685.
— Antoine Salcedo, seize volumes de commentaires probablement demeurés manuscrits. Échard, t. n, p. 632.
— Emmanuel ab Tncarnatione , Mattliæus explanatus ,
s. commentant litter. et morales in Evangel. sec. Matthæum, 4 in-f°, Lisbonne, 1695-1714. — Noël Alexandre, Expositio litteralis et moralis sancti Evangelii secund. quatuor evangelislas , Paris, 1704; Commentarius litteralis et moralis in omnes Epistolas sancti Pauli Apiost. et in septem Epist. catholicas, Rouen, 1710. Échard,
t. n, p. 810. — Augustin Chignoli, Exercitationes in Danielem prophetam , in-4°, Venise, 1761.
On peut rapprocher des commentaires les chaînes et les traductions d’ouvrages scripturaires. — Zenobio Acciajuoli, Olympiodorus in Ecclesiasten (trad. du grec), Paris, 1511; Auct. Bibl. græc. Patr., Paris, 1624. Pair, gr., t. xcm. Échard, t. n, p. 44. — Augustin Giustiniani, Philonis Judæi centum et duæ quæstiones et totidem responsiones morales super Genesim, Paris, 1520; Rabi Mossei Ægyptii dux seu director dubitantium aut perplexorum in très libros divisus, Paris, 1520. — Santés Pagnini, Catena argentea in Pentateuchum, Lyon, 1536; Catena argentea in totum Psalterium (inédit). Échard, t. n, p. 118. — Jean Henten, Commentaria in sacrosancta quatuor Christi Evangelia ex Chrysostomi aliorumque veterum scriptis magna ex parte collecta auctore quidem Euthymio Zigabeno, confutatio judaicæ cujusdam imposturæ , sive libelli « De ficto legali Jesu Christi sacerdotio ex Suida desumpto », Louvain, 1544; Paris, 1547, 1560,1602; Bibl. max. Patr.,t. xix, Leipzig, 1792; Patr. gr., t. cxxvm; Enarrationes velustiss. theologorum in Acta Apostolorum et in omnes D. Pauli ac catholicas Epistolas ab Œcumenio ; in Apocalypsim vero ab Aretlia Cæsaræ Cappadociæ episc.; Selecta fragmenta ex Epiphanio Cyprensi, Theodoreto Cyrensi episc. aliisque primæ classis theologis; Remigii Altissiodor. in undecim posterioris prophetas enarratio , Anvers, 1545; Paris, 1545, etc. Pair, lat., t. cxvm; Patr. gr., t. cxvm. — Sébastien Bravo, Colleclanea aurea scripturæ Veteris et Novi Testamenti ex diversis locis præclarissimis expositionibus D. Thomæ Aquinatis , Pars i (Pentateuque), Alcala, 1595. — Auguste Cermelli, Catena
i in Job et SS. Patrum scriptorumque ecclesiasticorum sententiis concinnala , Gênes, 1636. — François Maciel, Expositiones selectæ SS. Patrum, doclorumque classicorum in totum historialem utriusque sacræ paginæ textum, tom. primus, Opéra sex dierum. I Pars, opéra unius diei continens tria millia selectarum expositionum, Naples, 1631.
vi. introductions a l'Écriture sainte. — Les travaux connus sous le nom d'introductions sont devenus très nombreux depuis le xvie siècle. Ils traitent soit de l’ensemble des questions relatives à l’Écriture, soit de quelques points particuliers. — Aug. Giustiniani, Precatio pietatis plena ad Deum omnipotentem composita ex duobus et septuaginla nominibus divinis ebraicis et lalinis cum interprète commentariolo , Venise, 1513; Victoria Porcheti adversus impios Hebreos, in qua tum ex sacris litteris, tum ex dictis Thalmud ac cabalistarum , et aliorum omnium auctorum quos Ilebrei recipiunt monstratur veritas catholicas fidei, Paris, 1520. — Jean Dietenberger, Traclatus de canonicis scripturis, Conlluentia, 1527. Wedewer, Joli. Dietenberger, in 8°, Fribourg-en-Brigau, 1888, p. 353, 397, 467. — Santé Pagnino, Isagoges seu introductionis ad sacras litteras liber unus, Lyon, 1528, 1526; Isagogæ ad sacras litteras et ad mysticos scripturæ sensus, Lyon, 1536 (avec le précédent) ; Cologne, 1543. — Ambroise Catharin, Claves duæ ad aperiendas intelligendasve Sacras Scripturas , Lyon, 1543. — Sixte de Sienne, Bibliolheca sancta, Venise, 1566; nombreuses éditions, la dernière de Th. Milante, O. P., Naples, 1742. Cet auteur a été le véritable créateur de la science de l’introduction. Cornely, S. J., Introductio in Libros Sacros, t. i, p. 6. — Dominique Baltanas, Concordancias de muchos passos di/iciles de la divina lnstoria, Séville, 1556. — Melchior Cano, De locis theologicis (lib. n, De auctorilate Sacræ Scripturæ) , Salamanque, 1563. — Joseph M. de Turre, histituliones ad verbi Dei scripti intelligent iam multis ab auctoribus collectæ, Parme, 1611. — Dominique Gravina, Catholicæ præscriptiones adversus omnes veteres et nostri temporis hæreticos , t. I, Prolegomena , Sacra analysis. De divina revelatione. De principiis sacræ doctrinæ. De sacris traditionibus , Naples, 1619; t. ii, De verbi Dei scripti, hoc est Sacræ Scripturæ auctorilate , versione, interpretatione, ex antiquitate, universitate, etc., Naples, 1627. — Bonaventure Pons, Dif ficultates Sacræ Scripturæ inter SS. PP. controversæ , Lyon, 1672 (?). — Guillaume Raynaud, Synopsis bibliorum folio patenti per tabulam expansam lingua latina, eademque deinde utraque lingua latina et gallica e regione paginarum in librum usu commodum conversos , Paris, 1692.
— Noël Alexandre, dans son Histoire ecclésiastique, a publié plusieurs dissertations qui appartiennent à l’introduction scripturaire. — Hyacinthe de Graveson, Tractatus de mysleriis et annis Christi, Rome, 1711; Traclatus de Scriptura Sacra, Rome, 1715; Venise, 1735. — J. Hyacinthe Serry, Exercitationes historicæ, criticæ, polemicæ de Christo ejusque Virgine matre, Venise, 1719. — Vincent Nicolle, Synopsis variarum resolutionum in liistoriam sacram Veteris et Novi Testamenti , Douai, 1725.
— Vincent Avvocati, Præparatio biblica, Païenne, 1741.
— Th. Vincent Monelia, De annis Jesu Christi Servatoris et de religione utriusque Philippi Augusti, Rome, 1741. — C. Innocent Ansaldi. (Voir t. I, col. 655.) — Gabriel Fabricy, Des titres primitifs de la révélation, ou Considérations critiques sur la pureté et l’intégrité du texte original des Livres Saints de l’Ancien Testament, Rome, 1772. Ouvrage rare, de grande érudition, destiné à préparer une édition du texte hébreu; réédité dans Migne, Cursus Scripturæ Sacræ. — Vincent Fassini, Divinæ libri Apocalypseos auctoritatis vindiciæ ex monumcntis græcis, Lucques, 1778. — Benoit Olivieri, De voce p Chen in truncum, et trunco in crucem versis,
I unde incognito hactenus de cruce vaticinia in hcbraico
4481 DOMINICAINS (TRAVAUX DES) SUR LES SAINTES ÉCRITURES - DOMMAGE 1482
textu cl. vir Franc. Ant. Baldi a se détecta exhïbuit , lucubratiuncula , Rome, 1817; Sopra il luogo dell’ Egitto abitato dagli Israeliti quando ne uscirono sotto la condolta di Mosè, dans les Annali di scienze religiose, t. viii, p. 45-61, 197-203, Rome, 1839. — Th. M. Borgelti, Denummo hebraico prope Corgaciam {Cork) in Hibernia detecto, Rome, 1820. — Zéphirin Gonzalez, cardinal, La Biblia y la ciencia, Madrid, 1891. — Jean Gonzalez- Arintero, El diluvio universal de la Biblia y de la tradicion, Vergaras, 1891. — H. Denifle, Die Handschriften der Bibel- Correctorien des 13 Jahrdunderti, dans YArchiv fur Litteratur und Kirchengeschichte , I’ribourgen-Brisgau, 1888, t. iv. — H. Didon, Vie de Jésus-Christ, Paris, 1890. — H. Ollivier, Essai historique sur la passion de Notre- Seigneur, Paris, 1S92 ; Les amitiés de Jésus, Paris, 1895. — Vinc. Zapletal, Hermeneutica biblica, Fribourg, 1897.