CHAPITRE PREMIER
RÉPONSE A QUELQUES DIFFICULTES PRELIMINAIRES SUR LES ATTRIBUTS DE DIEU.
I. Je ne m'arrêterai pas à une premirèe objection des adversaires, qui est que nous ne pouvons pas concevoir
SUR l'existence de dieo. 243
Dieu ; qu'il est par conséquent insensé de vouloir en raisonner. J'ai répondu amplement à cette difficulté , que nous ne comprenons pas Dieu , mais que nous le concevons (1), et que nous en connaissons plusieui'S choses (2) ; que si, par son infinité , il est au-dessus de nos faibles lumières , par ses œuvres il nous fait découvrir plusieurs de ses perfections (3) ; que si nous ignorons ce qu'il est, nous savons au moins ce qu'il n'est pas (4) , et que cela même peut être l'objet de nos discussions ; que nous ne parlons pas de ce que nous ignorons , mais qu'il n'est pas défendu de s'occuper de ce qu'il est permis de connaître (5). Ceux qui nous reprochent de raisonner »ur ce que nous ne comprenons pas, raisonnent continuellement sur les essences des choses : y a-t-il une seule chose dont ils comprennent l'essence ? savent-ils même positivement ce que c'est qu'une essence ?
(i) Voyez le commencement de cette dissertation n'^' 2 et 3.
(2) Qaod nosti colis, an qnod ignoras .^ Si responderimns : Qacd cognoscimus hoc colimus; cito ab illis occurritui' : Qiisenam est es* sentia iliias quod colitis? Qnod si nos ignorare fateamnr es^entiam , rétorquent denuo : Igitnr quod ignoratis hoc colitis? Nos vero d;cimus illud scire raultiplicem habere sententiam. Nam dicimus a nubis cognosci majesLatem Dei et potentiam , et sapientiam, et bonitafem, et providentiara qna nostri curam gerit, et jnstitiam illius judicii, non ipsam essentiam. Itaque captiosa interrogatio. Non enim qui se essentiam non nosse dicit, confessas est se Deum ignorare , cum ex multis quae recensuiraus coUigatar Dei notio. [Basilius , Epist. i34; contra Anoinœos )
(3) Invisibilis qnidem poterat eis esse propter eminentiam; ignotns autem neqnaquara propter providentiara. (S . Irencens^ contra Hœres.^ lib. 2 ; cap. 6, n" i.)
(4) ïametsi comprehendi nequeat quid sit Deus , dici taraen potest quid non sit. {S. Athanasius ^ Epist. ad Monnchos .^ no 2.)
(5) At dicat qaisquam : Si incomprehensibilis est divina substantia , quid est qnod tu de bis pronnnùas.^ A.n vero si totum fluvium bibere nequeam , ne id qu'dem qaod mibi congruens est cum modo snmam ? Num quia solem totum ocnloram capacitate complecti non queo , neque ad raeum usum quod satis sit aspicere licebit."* Aut quoniam in amplum hortum ingressns omnem fractuum sabstantiam comedere non possnm, vis tu omnino esurientem abire? (S. Cj-rillus Hieros.., Catech. 6; no 5.)
II. Voici une autre de leurs difficultés. « Ce que l'on , « appelle dans Dieu attributs, perfections, ne sont que « des qualités humaines, avec cette différence qu'on les
« pousse jusqu'à l'infini. L'homme a fait son Dieu à son M image : les livres mêmes que l'on dit inspirés de Dieu « le représentent revêtu des affections et des passions •( des hommes. >»
III. 1° Il est faux que tous les attributs divins soient des qualités humaines : l'éternité, l'immutabilité, que nous avons déduites de la nécessité d'exister, et d'autres perfections encore que nous aurons occasion de considérer^ ne sont certainement pas dans les hommes.
IV. 2° Qu'y a-t-il de répugnant à ce que Dieu ait donné à une de ses créatures quelques-unes de ses perfections I De ce qu'en Dieu elles sont infinies, il ne s'ensuit nullement qu'elles ne puissent pas se trouver dans l'homme, dans un degré limité.
3° Nous savons fort bien que les perfections nécessairement infinies de Dieu ne sont pas la même chose que les perfections nécessairement bornées de l'homme : si nous employons les mêmes mots pour exprimer les unes et les autres , ces expressions , selon le langage de l'école , ne sont pas univoques à l'égard de Dieu et de l'homme ; elles ne sont qu'analogues. Les attributs que nous concevons dans Dieu ne sont pas des qualités distinctes de sa substance, des modifications ajoutées à son essence : ils sont l'essence même de Dieu , absolument et parfaitement simple (1). Notre esprit borné ne peut embrasser dans une seule perception cette unité infinie , ni même ce qu'il lui est donné d'en concevoir ; il est en conséquence forcé de distinguer par des abstractions ces
(i) In eo anrein omne qnod d citor id ipsurn est. Neqne eniin in Deo aliud polestas , et aliud pnidentia, aliud foititudo et aliud JQstitia, ant aliud castitas. Quidqiiid hdram de Deo diois , neque aliud et aliud intelligiiur; et nihil digne dicitnr. (5. Jtigustiniis ^ ser^ mo 341; Dico quod Christus , cap, 6, n'^ 8-.) Vid, idem, de Trinit., lib. i5; cap, i3, no 3.)
SDR l'existence DE DIEU. 145
divers attributs , et de les exprimer par des noms différents. Mais, plus imparfait encore que nos idées, notre langage nous refuse des expressions qui correspondent non- seulement à l'infinité des perfections divines, mais au peu que nous en connaissons. Nous apercevons dans plusieurs attributs de Dieu quelque rapport avec des perfections que nous connaissons dans l'homme; et, dans la disette où nous sommes de termes assez dignes , nous employons pour signifier les attributs divins les mêmes mots qui nous servent à indiquer les qualités humaines: ainsi ^ nous appelons dans l'homme, bonté, son inclination à faire du bien ; justice , sa disposition à rendre à chacun ce qui lui appartient ; sagesse , la qualité par laquelle il dispose les choses avec ordre : voyant l'ordre admirable du monde , sentant les bienfaits de notre créateur , persuadés qu'il nous jugera selon nos mérites, nous lui attribuons la sagesse, la bonté , la justice. Mais en les apphquant à Dieu et aux hommes, nous savons très-bien qu'elles sont différentes dans lui et dans eux : les expressions sont humaines, les choses exprimées sont divines (1).
V. C'est par la même raison que nos livres sacrés appliquent souvent à Dieu des affections et des opérations
(i) Non ignoramus antem ad res divinas explicandas , neqae hominnm elocutionem , neque natarae haraanae coraparationem , posse suffîcere. Qaod enim enarrabile est, id significanliae alicajus finem et modum non habet ; et qiiod spiritale est, id a specie corporalinm exemploqne diversum Cit. Taraen , cum de nataris cœlestibns sermo est , ilia ipsa qnae sensu mentinm continental", nso commani, et na tnrae , et sermonis, sunl eloqnenda ; non utiqne dignitati Dei congrua, seJ ingen i nosfri irabecillitati nccesiaria, rébus scilicet verbisque nostris, ea qaae et sentimus et intelligimus , locntori. (5. Hiîarius , de Trinit.^ liber /, ; n" 2.)
Nomina vero ab ils quae poslerius snnt , et ab iis qnae post Denin , et inventa et assnmpta sunt. Et qnoniam non est invenire noineri dignuin Deo , ab his qnae scimas nouiinaraus ; Dcum habentes in intellerlu, qnoniara non proprie nominarans , nec appellamns. Qaeinadinodnm di<imas: Yivit Deos , intelligit Deas. Proinde ac nosiris actionibns nominamns actiones Dei , exislente taraen illo super omnia. ( Marins Fictorinus , de Gêner, Verbi Dei ^ vfl 27. ) De l'exist, de Dieu. 7
humaines. L'Etre suprême daignant parler aux hommes, veut bien rabaisser son langage à des expressions qui soient à leur portée : pour se faire mieux entendre , il exprime ses infinies perfections , ses ineffables opéra»* tions , par des ternies analogues à ce que nous connaissons, à ce que nous voyons dans nous-mêmes. Ainsi, dans ces mêmes saintes Ecritures , il est fait quelquefois mention de la main de Dieu , de son bras , etc. Toutes ces expressions sont des métaphores proportionnées non pas à la dignité de l'objet, mais à l'intelligence des lecteurs (1).
(i) Sont antem hunianae forinae .npnd Deum raoltaî et aliae ; nec propterea Deurn hominem esse aestimatnus. Exempli causa , si faciem audimns, oculosque , et pedes et manns; neque de Deo dicere valt qnod in cœlo velut in sede sedeat ; neque qnod terra, seu pedam ipsius scabellum, modocorporeo calcelur ; sed quod diviuae potestati subjecta sit. Sic rursus , si uteiuiu de Deo audieris, ne conturberis tanquaiîi corporeum qoid cogitans ; sed spiritale quidquam intelli* gens , aliquid uielius dictnrns es ; nimirnra ipsani vim generativam libi ex ipso palam revelatam esse. Sic iterom cum manus audis Dei , eam quara habet vim faciendi aperte cognosce ; aurem vero, eam qua praeditus est audiendi facultatera; oculos , videndi ; alas , protegendi potestatem ; atque alia omnia singnlatim servant pariter propriam et rectissimam de Deo intelligentiara , roaxime apnd eos qui recte credunt. (S. Basilius , adv. Eiinomiitm, lib. 5 ; n° 4.
Non eniin Deus passioni patet ut irascatur, cuin sit irapassibilis ; sed quia vindicat, videtur irasci. Nobis boc videlur, quia îpsi cum commotione vjndicare consuevimns. (5. Amhros.^ ijips. 87; Uo 19.)
Quando furorem de Deo audieris, nihil burcani snspiceris. Sunt enirn verba quibus se ad captum nostrum dimittit , Deas enim ab bis omnibus Lber est. Ita autem loquitar , ut in orassiorein cadat intelligentiam. Nam nos quoque, quando loquimur cum barbaris, illorum lingna utiraur ; et si cum puero loquimur, una cum eo balbutimus; et, ut sapientissimi simus , ad bumilit^tem iilius nos deraittimus. Et qnid mirnra si boc in verbis facimus , quando etiam id in rébus fit a nobis ? ut qui et manus raordeamus, et iram simulamus, ut infantem corrigamus. Ita etiam Deus, crassiores afflcere volens, talibus verbis usns est. Non enim pro sua dignitate loqni s'uduit , sed pro anditorum utibtate. (^S.Joannes Chrjsost.^ Expos, in psal. 6; n'> i.) Fid. id. de capto Eiitropio , et Div. vanit..^ n" 7.
Furorem autem, oblivionem , iram, pœnitudinem ita in Deo debemus accipere , qaomodo pedes, manns, oculos, aures et caetera
SUR l'existence de dieu. 147
VI. « On nous objecte encore que sur tous ceux des attributs divins qui ne sont pas des qualités humaines, nous n'avons que des idées négatives ; que nous ne savons pas ce que Dieu est ; que nous disons tout au plus ce qu'il n'est pas. »
membra quîe hahere dicitur incorporalis et invisibilis Deus. Non qoo his pateat periaibaiionibus , qui eas dono gratiae suœ exiingnit in nobis; sed quo per nostra verba Dei erga nos intcUigamas affectnm. (S. Hieronymus , Comment, in Isaiam , lib. i8 ; cap. 65.) Vid. ibid. lib. 8; cap. 24 , ef Com. in Anios , lib. 3; cap. 7.)
Divinae scriptarse terreno et humano sensa ad cœleslem nos erigentes, usque ad ea veiba descendernnt quibus iiiter se stultissimorom etiam utitur consuetndo. Itaque earum etiam affectionum nomima, qnas animas noster patitnr, qaas longissime a Dec esse sejanctas jara qni melias sapit intelligit, non dabitarant iili viri per qnos locQtus est Spiritas Sanclus opportnnissirae in libris ponere. Ut , veiii gratia , qnoniara difficillimnxn est nt homo aliqnid vindicet sine ira, vjndictam Dei, qaae omnino sine ista perturbatione lit , iram tamen vocandam jndicaverunt. Item qoia conjnges caslilatem zelando viii cusîodire consueverunt , illam Dei providentiam per quam praecipitar, atqae agilnr ne anima corrnmpatnr, et Deos aliènes atque alios sequens qaodam modo meretricetnr, zelam Dei appellaverunt : sic et raannm Dei, vim qaa operatnr; et pedes Dei, vira qna in orania cnstudienda et gnbernanda praetendit ; et aures Dei , vel ocuîos Dei, vim qua omuia percipit et intelligit; et faciem Dei, vim qua se manifestât atqae dignoscitar ; et caetera in banc modnm. Propterea scilicet qaia nos ad quos sermo fit, et raanibas solemus operari , et pedbas incedere , et quo fert animas prsevenire , et auribns atque oculis , cœterisque sensibus corporeis , corporalia percipere, et facie innotescere; et si qaid aliad ad ianc tanqaam regulam perlinet : hoc modo igitur , qaoniam mainra cœptnm aliquod et in aliad transferre non facile solemus, nisi pœnitendo, quanqnam divina Providentia serena mente intuentibus appareat cuncia cerlissimo ordine administrari , accommodatiisime tamen ad humilem hnmanam intelligentiam, quae incipiunt esse , neque persévérant quantum persevcratuia spcrata sont, qaasi per pœîiiientiam Dei dicoMur ablata. (5. Augustiniis , de Div. quœst. 83; qiiœst. Sa.) fid. idem ^ de Civit. Dei , lib. r5; cap. 'i.S, et alibi passim.
Qaoniam antem plnrima de Deo corporea qnadam ratione sacris Litteris syrabolice dicta reperimus; sciendum et no9,qaod homines snraas, et crasvi hac carne circanidati, divinas , et sublimes, et imniateriales Divinitatis actiones intelligere aot effari non posse , nisi imaginibas , et (igniis, et symbulis noslrœ nalurae consenfaneis utamt:r. Quaecumqne igi'.nr dy Dco incorporeo dicta sont, symbolite
VII. Ce n'est pas là une objection. En admettant à cet égard tout ce que l'on voudra , il en résultera seulement qu'il y a dans Dieu beaucoup de choses que notre esprit borné connaît plus par l'absence de l'im-
dicuntnr , et altiorem quemdam seçsam habent. Simplex autem est divinum nnmen, omnique figura caret. Per oculos ergo , et palpebras, et visum Dei , vim ipsius omnium rerum inspectricera , et ejus modi cûgnitionem quam nuUa res fogiat, intelligamusj per aures et auditnm, etc. {S. Cyrillus Alex.^ de S. Trinitate.)
Sanctus antera Spiritus hoc ipsum hominibus insinnans qnam sînt ineffabilia summa et divina , bis eiiara verbis nonnunqaam de Deo utitur , qase apud bomines babentur in vitio ; ac de his quae indigna videntur hominibus, et tamen dicnntnr de Deo, admoneantar scire bomines, quod nec illa jam Deo digna sint , quae dum digna babentur apud homines, digua pulantnr Deo. Dicitur enim Deus zelans, aient scriptnra est : Dominus zelotes nomen ejus ; dicitur iratns, unde scriptum est : Iratns est Dominus contra Israelem ; dicitur pœnitens, sicut scriptum est : Pœnicet me feclsse hominem super terrain ; elvxxv' sus : Pœnitet me quqd constituerim Saul regem in Israël; dicitur misericors , sicut scriptnra est : Misericors et miserator Dominus , patiens et multum misericors ; dicitur praescius sicut de illo ait Apostolus : Quos prœscivit et prœdestinavit conjormes Jieri imaginis Fllii sui : dam nec zelus, nec ira , nec pœnitentia , nec proprie misericordia , nec prsescientia, esse possit in Deo. Haec namque omnia ab humanis ad ipsum qualitatibus tracta sunt ; dum ad nostrae infirmitatis verba descenditur, ut quasi quibusdam nubis giatlibus factis , et juxta nos positis , per ea quœ nobis vicina conspicimus , ad summa ejus ascendere quandoque valeamus. Zelari enim dicitur qui cum crucialu mentis castitatem défendit uxoris; irasci dicitur qui fervore anirai ad puniendnm vitium accenditur; pœnitere diciiur cui id quod fecit d'splicet, et e contra mutando aliquid , aliud facit, misericors dicitur qui pietate ad proximum permovetur ; misericordia autem a misero corde vocata est, eo quod unusquibque inlueatur quempiara miserum, atqne ei compaiiens, dum dolore animi tangitur, ipse cor miserum facit , ut eum a miseria liberet cni intendit. Praescire dicitur qui unamqnamque rem antequara veniat Tidet, et id quod futurum est priusquam prsesens fiât prsevidet. Deus ergo quomodo zelans est, qui in custodienda castilate nostra nulle mentis cruciatu tangitur ? quomod;) irascitur, qui in ulciscendis vitiis nostris nnlla perturba- j tione animi commovetur,»' quomodo est pœnitens, qui id quod semel 1 fecerit se fecisse nunquam dolet .►* quomodo babet raisericordiam , ,' qui cor nunquam miserum habet ? quomodo est pra?scius , dum nulla nisi quae futura sunt praesciantur .^ et scimas quia Deo futurum nibil ; est, anle cujus oculos praî'.erita nul'.a sunt, praeseniia non transeant, j
perfection que par l'idée positive de la perfection (1). Toutes ces idées que l'on dit négatives ne présentent que des négations d'imperfections ; elles nous montrent que Dieu pe peut pas avoir les défauts qui sont en nous. En traitant de l'infinité de Dieu , j'ai montré que l'expression était négative , mais que l'idée était très-positive (2). Il en est de même des autres attributs. Prenons
fatara non veniont : qnippe qnia omne qaod nobis fuit, et erit, in conspecta ejus prsesto est ; et orane quod praesens est sciii poîest potins qnara praesciri. Et tamen dicitur zelans, dicitar iralus, diciiur pœnitens , dicitur misericors , dicitur praescius : et quia castitatem animae uniuscujusque cnstodit, hnmano modo zelans vocatnr, qnamvis mentis cruciatu non tangatnr ; et qnia culpas percutit, dicitnr iratas, qnaravis nulla anirai perturbatione moveatur; et qnia ipse iramntabilis id qnod volnerit mntat , pœnitere dicitnr, qnamvis rem mutans consilinm non mntet; et cam niiseriœ nostrae snbvenit , inisericors vocalur , qnamvis miseris snbveniat, et cor miserum nnnquam habeat ; et qnia ea qnae nubis futura sunt videt, qnae tamen ipsi semper prsesto sunt , praescius dicitnr , qnamvis nequaquara fnturum provideat qnod praesens videt : nam et ea quaeque sunt, non in aeternitate cjas ideo videntur quia sunt, sed ideo snnt quia videntur. Dnm ergo ad verba mutabilitatis nostrae descenditar, ex iis quibusdam gradibus factis, ascendat qui potest ad incommntabilitatem Dei ; nt videat sine zelo zelantem, aine ira irascentem, sine dolore et pœnitentia pœnitenlem, sine misero corde raisericordera , sine praevisionibus praescientem. Inilloenim, nec praeterita , nec futura reperiri quennt ; sed cuncta mutabilia immutabiliter durant ; et quae in se ipsis simnl exislere non possunt , illi simul omnia assistunt ; nihilque in illo praeterit qnod transit , quia in aeternitate cjus, modo quodam int coraprehensib.li , cuncta volumina sseculorum transeuntia manent , currentia stant. (S. Greg. Mag., Moral., lib. 10; cap.^i^ n°62, 63.)
(i) Pluribus adbnc aliis nominibns divinam laudamus naturam, eamqne , non ab aliis solum rébus quae illi insunt, sed ab iis etiara^ quae non insunt nominamus; nam et principio carentem, incorruplibilem, imraorlalem , infinitum, impassibilem , invisibilem , et fignra carentem. Quia enim videri non potest, invisibilis appellatnr et inaspeclabilis; et qaod animi phantasiam transcendât, inaccessus vocatur, et inllnilus; et qni neqne lînem habet neque principinm, et qnod omni conceptione atque intérim sit snperior, incorruptibilis et immortalis. Caetera item hoc gcnns nomina ex nobis significant qnibu« divina caret natara. At bonns , justus, Inx, vita, opifex nniversornm, rector et gnbernator, et qnae sunt generis ejnsdera , ea signi* ficant quae habet. {Theodoretus , senno 2 ; de Principiis.)
(2) Voyez ci-dessas, partie i , chap. i , art. 5; n** 9.
pour exemple rimmutabilité. Le mot énonce grammaticalement la négation de changement ; mais l'idée qu'il fait naître à l'esprit n'est certainement pas négative : la permanence dans le même état une chose très^-positive : c'est, au contraire, l'instabilité qui est négative. Le changement de manière d'être consiste dans la négation de la première , et dans son remplacement par une autre.
tQ fl. <^ g 0 g, P^0.iU3.g Q, fi fl.0 0, Q. 0 Q q JLJLJLJLJU3LJiJ3 CLJ3 a a.-2.Jl. i-S-P-ÎL JLJL »