‹ Dissertations sur le prêt-de-commerceChapitre 62 sur 152 · LXXX. Synode de Poitiers, de Tan 1280, can. vu · texte numérisé non relu

LXXX. Synode de Poitiers, de Tan 1280, can. vu

« Cum Judaeis, ne sub praetextu alendorum y> puerorum, vel pro servitio, vel aliâ quâlibet » causa, nutrîces vel servientes cujuscumque » sexûs fidem tenentes canonicara, in domibus » secum habere prœsumant, canonica inhibeant » instituta : nos volentes inhibitionem hujus- » modi, quam multorum fertur temeritas prae- » terire, pœnœ adjectione innovare : statuimus >3 quod quicumque Judaeùs contra praemissa » fecerit, pro quolibet excessu in quinquaginta » solidos puniatur, secundùm jura Judaei pos- » sint ab illicitis per Ecclesiam etiam pecu-nia- » riter coërceri : quartâ parte illius pœnae, de- » tegenti promissà, et deferenti in publicam no- » titiam, et residuo pauperibus parochiae, in » quâ delinquens Judaeus morabitur, applican- >5 do. Christianus verô, vel Christiana, qui con- » tra prohibitionem nostram, et monitionem v> prœdictam , quam super hoc in generali faci- » mus, servitio institerit Judaeorum, excomm municationis ipso facto incurrat sententiam. y> Caeterùm cùm ferè omnes Judaei, in civitale » et diœcesi Pictaviensi, usuras utriusque Tes- TOME m. 20

5o8 CINQUIÈME

» rito appellare : ne ulteriùs eorum promptua- •» ria éructant ia ex hoc in illud, quorum faeces 55 adhuc exinaniri nequeunt, quin in malignis 55 caloribus pericula mortifera per pravitatem 55 usurariam ministrent assidue pauperibus et 55 egenis, ut faciliùs ad extremae paupertatis dis- » crimina perducant eosdem , et etiam quam- » plures divites, ut rei evidentia et clamor va- 55 lidiùs attestatur: statuimus quod omnes usu- 55 rarii sint ipso facto vinculo excommunicatio- 55 nis innodati; intelligentes usurarios etiam eâ- 55 dem sententiâ fore ligatos, qui pannos, bla- 55 dum, vinum, oleum, vel alias quascumque 55 mobiles, vel se moventes, praesertim ad sos- 55 tam, sive ad solutionem post tempus aliquod 55 faciendam, cariùs vendunt propter temporis 55 dilationem, quàm essent aliàs vendituri , si 55 tempore solutionis esset venditio facienda; et 55 etiam illos, qui quoscumque contractus alios 55 faciunt in fraudem usurarum, quocumquealio 55 nomine censeantur : et quod contra taies, 55 ordinarii procédant ex oflicio ad inquiren- 55 dum super id, et etiam ad puniendum, et 55 maxime ad deuuntiationem conquerentium, 55 vel ad famam : à quâ quidem sententiâ non 55 possint absolvi , etiamsi in foro pœnitentiali 55 satisfactionem praebuerint , nisi duntaxat à » suis diœcesanis, vel ab eo cui hoc specialiter 55 duxerint committendum. Excipimus autem, >5 evidens mortis periculum , exclusis malitià

DISSERTATION. 3og

35 quâlibet, atque fraude: quas ab aliquibus cir- 3) ca talia nonnunquàm audivimus adhiberi. y> (Concil. Labb., tom. xi, pag. 1175 et 1176.)

LXXXI1I. Concile de Tours, de l'an 1282, can. vi.

« Item quîa muïti in observatione canonis à 7> felicis recordationis Gregorio X sacrosancta? 5) Romanae Ecclesiae summo Pontifice, de may> nifestis usurariis, de omnium et singuïorum y> fidelium terris penilùs expellendis, et habiy> tationibus non locandis eisdem , dudùm in » Concilio Lugdunensi editi, se exhibent ne^ » gligentes : praecipimus in virtute obedientia?, y> et sub anathematis vinculo injungentes, sen- » tentiam prœdicti canonis, usque ad proximum » provinciale futurum Concilium, in singulis » cathedralibus, collegiatis, ac etiam paFochiali- » bus Ecclesiis provinciae Turonensis, diebus y> dominicis publicari : ut saltem rubore confusi » ipsius canonis contemptores , ad ejus ©bsery> vantiam inducantur. » (Concil. Labb. , tom. xi>, pag. n84 et n85.)

LXXX1V. Synode diocésain de Nîmes y de Fan ia84r au cliap. 2 intitulé de Pœnitentiâ.

« Circa mercatores, burgenses, et alios ml- 7> nistrales, quœrat sacerdos de mendacio, dolo, » usurâ, pignoribus, et baratis, et de injustis 7) pondérions^ et mensuris. »

Et plus bas:

« Sanè considerandum est diligenfer, quod

5lO CINQUIÈME

» quœdam sunt peccata, de quibus nullus poy> test verè pœnitere, nisi restituât, vel emen- » Jet, si potestatem habeat emendandi, vide- » licetrapina, furtum, sacrilegium, incendium, » usura, etc. » (Concil. Labb., tom. XI, pag. 12o5 et 1207.)

LXXXV. Procès-verbal de la visite archiépiscopale faite par Simon de Sully, Archevêque de Bourges, en 1285, et rapporté par D. Mabillon.

« Anno praedicto (ia85), diebus mercurii » et jovis scilicet ante Ramos palmarum, apud y> Vicanum, in claustro Ecclesiae de Vicano, co- » ram domino Archiepiscopo, et mandato suo, » personae infrà scriptae, parochiani de Gor- » gonio , qui super usurariâ pravitate erant j> quamplurimùm diffamati , coram domino y> propter hoc vocati , abjuraverunt, et mandato y> domini summas infrà scriptas, quas se cou- » fessi fuerunt habuisse, per juramentum suum y> restituere promiserunt, et stare juri super his » coram eo:

» Bertrandus de Fornariis, abjuratus usuras, y> ut prœmittitur , promisit restituere centum » solidos monetae an tiqua: , quos, prout confes- » sus est, habuerat per usurariam pravitatem.

y> Girardus la Oleivira, abjuratus usuras, ut » prœmittitur , promisit restituere quindecim -» solidos, quos, prout confessus est, habuerat

DISSERTATION. 5il

» per usurariam pravitatem. » (Vet. analecta, in-fol., pag. 546.)

LXXXYI. Premier Concile de Ravenrie, de l'an 1286, rubrica vi.

« Cognoscentes salubrem constitutionem ge- » neralis Concilii Lugdunensis , quae incipit : » Quanquam usurarii manifesti, ac volentes » ipsam intra provincial nostrae terminos ab » omnibus inviolabiliter observari : statuimus y> quôd nullus notarius provincial nostrae, aliy> eu jus usurarii iestamentum conficiat, seu ubi y> conficiatur, intersit : nisi presbyter parochialis 7> sit praesens, eu jus est parochianus testator : » et an te omnîa, si dictus presbyter postulave- » rit, quod forma fuerit dicti Concilii observata.

» Si quis autem notarius dictœ provincial » contrarium scienter attentaverit , in ipsum » per hanc nostram constitutionem excommuy> nicationis sent en tram promulgamus. Et ne pa- » rochiales presbyteri, in tenore prœdicti Con- » cilii, aliquo decipiantur errore; volumus^ et y> mandamus quôd omnes praefati presbyteri te- » norem dicti Concilii teneantur habere, et quod d locorum ordinarii in episcopalibus synodis. d annuatkn per singulas diœceses celebrandis^ » per se, vel per aliam personam sufficientem , » dictum Concilium suo clero exponant, étape* » riant ita cïarè quod nullus habeat justam eauy> sam ignorandi ea qu» continentur in eo. » (ConciL Labbi, tom. xi, pag. 1243.)

5l2 CINQUIÈME

LX XXVII. Concile de Bourges > de Fan 1286,, can. xvn.

« Eisdem pœn i s qui usurarîos publicos , quos » auctoritate prœsentis Concilii excommunica- » mus , et excommun icatos publiée nuntiari y* manda mu s, in suis cœmeteriis seienter sepelire » prassumunt. Prœcipîmus etiam universis pres- » byteris parochialibus , ut singulis diebus do-

* minicis denuntient, usurarios publicos testari » nec posse, nisi de usuris satisfaciant y vel de » satisfaciendo pro suarum viribus fucultatum » praestent vel promittant idoneam caution em;

nec posse per constitution es tradi ecclesiasticae y> sepulturae. Cum hoc etiam praecipimus obser- 5) vari, et per capellanos curatos Ecclesiarum » parochialium in eorum Ecclesiis publiée recio> tari constitution em domini Simonis legati, quae

* incipit : Licèt regularis observanliœ prqfessores : cujus ténor est talis : » [Suit la constitution du Légat , qui défend de donner les sacremens et la sépulture chrétienne à tous les excon> munies, et aux usuriers manifestes.} ( Concik Labb.,tom. xia pag. 1255.)

LXXXYIII. Concile de fF'urtzbourg (Herbtpolense), de l'an 1287, can. xxin.

« Usurarios actus divinâ et humanâ lege satis » novimus exprobratos ; et contra exercentes » usuras no vissima constitutio Lugdunensis Con- » cilii pœnas statu il; exquisitas, quibus adden- » dum aliquid non videmus. Sed quia novo

DISSERTATION. 3l3

•» quxsito fenerandi colore , nonnulli sub tituto

» venditionis exercent usuras, emendo pignus

» pro quantitate quœ mutuo petitur, et ven-

» dendo eodem rédemption is tempore pro quan-

» titate adauctâ numéro usurarum, huic fraudi

» sic praevidimus obviandum : quod constitutio

» sanctae recordationis Gregorii Papa? X contra

» usurarios édita in Concilio Lugdunensi, in

» singujis cathedralibus, et collegiatis ecclesiis,

» unà cum praesentibus constitution ibus nos tris

» publicetur, statim lecto Evangelio, semel in

^> anno in Quadragesimâ publicè coram populo :

» et tune feneratores hujusmodi, et alios qui

» contra tenorem hujusmodi Concilii Lugdu-

» nensis exercent usuras , et retinentes eos in

» domibus propriis, excommunicati nominatim

» publicè nuntientur. Quod si Ecclesiarum prae-

y> lati, in hujusmodi publication e , quam per

» seipsos et alios facere debent, négligentes fue-

» rint vel remissi, et in dicto tempore publica-

*> tio ipsa non fiât , eos œterni Judicis mittimus

» ultioni. Et si usurarius diem claudit extremum,

» qui occulte usuras exercuil, et trium aut duo-

» rum testium fide dignorum t es timon io cons-

» titerit exercuisse usuras, nisi pro eo satisfac-

» tum fuerit de receptis usuris, nullus ipsum

» recipiat ad ecclesiasticam sepulturam. Alioqui

» si contrà fa et u m fuerit, praeter pœnam latam

» in Lugdunensi Concilio contra taies, volumus

» ut locus seu Ecclesia, in eujus cœmeterio de

5l4 . CINQUIÈME

» voluntate Prœlali seu Capituli sepulta fuerint » corpora talium, ipso facto ecclesiastico sub- » jaceant interdicto, quamdiù eadem corpora » per eos non fuerint exhumata. » ( ConciL Labb. , tom. xi, pag. îSzy et i5s8.)

LXXXIX. Statuts synodaux de V Eglise de Liège y de 1287, tit. V, art. 48 :

« Nullus fiel élis arcendus est à commiinione, y» nisi excommun icatus vel interdictus, vel ab » aliquo notorio crimine no ta tus, videlicet pu- » blicae meretrices, mimi, liistriones , usurarii » notorii. » (Thes. nov. anecd., tom. rv, pag. Wki. ) Et tit. xxxn de usurariis, en 6 articles :

L « Excommunicamus et excommunicatos- » denuntiamus omnes usurarios manifestos, et » singulis diehus dominicis et festivis à quolibet » sacerdote denuntîentur excommun icati. »

n. « Nullus sacerdos oblationes manifestorum >» usurariorum recîpiat, nec ad commun ionem » eos admittat, nisi usurarius manifestas satis- » fecerit de n su ris, secundùm constitutionem » felicis recordationis domini Gregorii Papœ Xr 9 quae incipit : Quanquam usurarii. »

m. « Nullus testaments usurarii manifesta » intersit, nec ad pcenitentiam vel communio- » nem admittat, nisi de usuris satisfecerit secun- » dùm formam constitutionis domini nostri » Gregorii Papae. Et testamenta manifestorum t> usurariorum qui secundùm formam dictât » constitutionis non satisfecerint de usuris, sus*-

DISSERTATION. 3l5

» pensione nulla sint ipso jure : cùm autem » usurarii manifesti secundùm formam consti- » tutionis satisfecerint, ad sacramenta ecclesias- » tica admittantur. »

IV. « Manifestas autem usurarios dicimus, de » quibus per sententiam, vel confessionem fac- » tam in jure, aut evidentiam rei, quœ aliquâ » tergiversatione non potest celari , constiterit » evidenter; et illos etiam qui per usuras difïa- » mati , infra tempus statuendum ab eo qui » super hoc habet potestatem , se non purga- » verint, reputamus pro manifestis usurariis » puniendos. »

V. « Prœcipimus etiam singulis sacerdoti- » bus parochialibus , quôd moneant in pa- » rochiis suis fréquenter in generali et speciali, » de quibus constiterit^ usurarios et infamatos » publicè de usuris, et contractibus illicitis prae- » emptionum exercendis, ut ab usuris et à ta- » libus contractibus désistant intra septem dies » à tempore dictœ monitionis : alioquin extunc » ipsi usurarii etprœemptores excommunicentur » in speciali : Et diffamati , si se non purga verint , » pro convictis habeantur; et si taliter moniti et » excommun icati resipiscere noluerint, nomi- » natim excommunicentur; et nomina eorum » nostro officiali referantur, salvo jure nostro » et Archidiaconorum in praemissis. »

VI. « Praecipimus etiam constitutionem domini » Gregorii Popae X felicis recorda tionis, contra

3l6 CINQUIÈME

» usurarios alienigenas editam observari. » (Ibid.f pag. 880 et 881.)

XC. Statuts synodaux de Tulles, Cahors et Rodez, rédigés en 1289, art. i4:

« Grca burgenses, et mercatores, et ministray> les interroget sacerdos de rapinis, de usure, » de pignoribus in fraudem usurarum fectis, )) de baratis, de falsis venditionibus et mendo- » sis, de injustis ponderibus et mensuris, et » mendaciis, de parjurio et dolo. » (Thes. nov. anecd., tom. IV, pag. 697.) Art i5 :

<c Sanè considerandum est diligenter, quod y> quaedam sunt peccata, de quibus nullus verè » potest pœn itère, nisi restituât, Tel emendet, )) si potestatem habeat emendandi, videlicet ra- » pina, furtum, sacrilegium, tncendium, et in~ y> débita extorsio censûs. ( lbid. , pag. 70a.) Art. 22 :

« Sunt autem quidam , quibus débet denegari » ecclesiastica sepuhura, scilieet Judaeis, haerey> ticis, Saracenis, excommunicatis majori ex- ,» communicatione et minori , et interdictis, et » eis qui in torneamentis moriuntur, et il lis » qui se interfecerunt, et usurariis, et concubi- » nariis, et praedonibus manifestis, et omnibus » quos manifestum esse constatent in peccato » decessisse mortali. »(lbid., pag. 756.)

XCI. Seconde EpUre pastorale de Jean d& Zyrichy Evêque d'U trecht , de l'an 1290^

DISSERTATION. 5lf

« Item prœcipimûs sub pœnâ excommunica- » tionis Cauwentinos et alios alienigenas fenus » publicè exercentes, et publicè usurarios, et » haereticos, et statuarios contra libertatem et y> jurisdictionemecclesiasticam, et falsarios nos- » trae monetae , vel sigillorum, vel nostri ofiicii, » nisi ad gremium matris Ecclesia? revertantur , y> et absolvantur, bis in anno auctoritate nostrà » denuntiari publicè excommunicatos, videlicet » dominica prima Adventûs Domini, et domi- » nicâ post Cineres, -videlicet Invocavit me y née » ab eisdein oblationes recipiant, nec eisdem » ecclesiastica sacramenta ministrentur, et ad sey> pulturam ecclesiasticam minime admittantur. » (Batavia sacra, pars i.a, pag. 168':)

XCII. Statuts synodaux de l'Eglise d'Autun, de l'an 1299, n.° 9.

ce Pœnam contra usurarios à jure statutam, » ad îllos qui contractus quoscumque in frau- » de usurariâ faciunt, extendi volumus, seu y> contra illos locum habere declaramus; inhi- » bentes ne talium corpora, si eorum delicta » fuerint manifesta, tradantur ecclesiastica? se- » pultura, nisi priùs iis, à quibus usuras exe- » gerint, vel quos per contractus hujusmodi » laescrint, satisfecerint, dùm vivebant, vel sa- » tisfaciendo pro suarum viribus facultatum )> preestiterint idoneam cautionem , vel post mor- » tem ipsorum hœredes eorum satisfecerint, » vel cautionem hujusmodi ipsorum defuncto-

3l8 CINQUIÈME

y> rum nomine procuraverint perhiberc circa » quantitatem, si de ea constiterit , alioquin y> juxta nostrum arbitrium, aut ordinarii, vel » sacerdotis proprii , pro Vis , quae ex contractibus y> usurariis initis illis à quibus illicite exegerint, » in cautione ejusmodi exprimendam. Si verô y> delictum eorum non fuerit manifestum, sed » super hoc fuerint publiée diffama ti, différant » curati eorum eisdem ministrare, vel facere y> ministrare ecclesiasticam sepulturam, quousy> que ad arbitrium nostri , vel Episcopi qui pro » tempore fuerit, purgatio sufficiens super hoc » fuerit pro eisdem. » ( Thes. nov. anecd. , tom. iv, pag. 484. )

XC11I. Autres Statuts synodaux d'Autun, qui sont au plus tard de l'an i3oo.

N.° 5o. « De usurariis autem, quos novum » et vêtus reprobat Testamentum, praecipitur » districtè, ut singulis diebus dominicis mani- » festos usurarios excommunicent, et expressis y> nominibus denuntient excommunicatos. »

N.° 5i. « Novissimè praecipitur contra usu- » rarios, ut excommunicentur singulis diebus » dominicis et cam pan is pulsatis, et candelis ac- » censis, et faciant sacerdotes excommunica- » tiones, quôd publici usurarii in cœmeterio » nullatenùs sepeliantur; pœnâ canonicâ con- » tra négligentes curatos et vicarios nihilomi- » nus inlligendâ. » (Thes. noy. anecd., tom. IV , pag. 473. )

TX.° 64. « De furto, usurâ, de rapinâ, sibi v> valdè caveant sacerdotes, ne commitlentibus » ta lia injungant pœnitentias missarum, et elee- » mosynarum , et hujusmodi , priusquàm , quod » poterit, reddiderint; non eninx dimittitur » peccatum, nisi restituatur ablatum. » (Ibid., pag. 474.)

N.° 98. « Item, cùm in utroque tum novo » tum veteri Testamçnto damnetur improba <* usurarum vorago,ac etiam multis qua?stioni- » bus super hoc per summos Pontifices pro- » mulgatis, pœna manifesta usurariis impona- » tur , pœnas praedictas hic inferiàs an no ta m us : » Porro usurarii manifesti nec ad commun io- » nem altaris debent admitti , nec christianam , » si in hoc peccato decesserint, accipiant sepul- » turam; sed nec oblationem eorum quisquam » accipere débet. Qui autem receperit, aut ta- » les christianae tradiderit sepulturœ, et quaî » acceperit reddere compellatur, et donec ad » arbitrium Episcopi satisfecerit , ab officii sui » manebit executione suspensus. »

N.° 99. « Item, quanquam usurarii mani- » festi de usuris, quas receperunt, satisfieri ex- » pressa quantitate vel distincte in ultimà volun- » tate mandaverint; tamen eis ecclesiastica sert pultura denegetur, donec de usuris suis fue- » rit, prout facultates patiuntur eorum, plena- » riè satisfactum, vel illis quibus est restitulio » facienda, si prcesto sint, aut aliis, qui pro eis

» possunt acquirere, vel eis assentîentibus locî » ordinario, vel ejus vices gerenti , sive recto- » ri ecclesiœ suflicienter cautum de restitutione » faciendâ. Omnes enim Religiosi, qui usurarios » manifestos tradunt ecclesiasticoe sepulturœ , » pœnas inqurrent superiùs annotatas. »

N.° 100. jk Item nullus interesse débet in » manifestorura usurariorum testamentis. »

N.° loi. « Item nullus débet eos recipere ad » confessionem , aut eos absolvere, nisi de usu- » ris satisfecerint, vel de satisfaciendo pro sua- » rum viribus facultatum prœstent, ut prœmit- » titur, idoneam cautionem: testamenta autem » manifestorum aliter non valeant; sed sint » irrita ipso jure. » (lbid., pag. 48o. )

XC1V. Synode de Cologne, vers l'an i5oo, can. XII, de manifestis usurariis.

« Excommunicamus, et excommunicatos de- » nuntiamus, omnes usurarios manifestos : et sin- » gulis diebus dominicis et festivis à quolibet » sacerdote denuntientur excommunicati. Nul- » lus sacerdos oblationes manifestorum usura- » riorum recipiat, nec ad communionem eos » admittat, nisi satisfaciant de usuris secundùm » constitutionem felicis recordationis domini » Gregorii Papne decimi , quae incipit : Quan- » quant usurarii Nullus testamentis manifesti » usurarii intersit, nec ad pœnitentiam et com- » munionem eos admittat; nisi de usuris satis- » fecerint, secundum formam constitutionis die-

» ti

j> tl domini Papae. Et testamenta manifestorura » usurariorum qui secundùm formam dictae y> constitutionis non satisfecerint de usuris, nulj) la sint ipso jure. Dùm autem manifesti usu- » rarii secundùm formam dictœ constitutionis » satisfecerint, ad sacramenta ecclesiastica ad- » mittantur. Manifestos autem usurarios diciy> mus, de quibus per sententiam, -vel per » confessionem factam in jure, aut eviden- :» tiam, quœ aliquà tergiversatione non potest y> celari, constiterit evidenter. Et illos etiam, » qui super usuris diffamât! , intra tempus sta- » tuendum ab eo qui super hoc habet potestay> tatem, se non purgaverint, reputamus pro 7> manifestis usurariis » puniendos. Praecipimus » etiam singulis sacerdotibus parochialibus , » quod moneant in parochiis suis fréquenter » in generali et in speciali, de quibus consti- » terit, usurarios et infamatos publiée de usuris, y> ac contractus illicites praeemptionum exery> centes, ut ab usuris et talibus contractibus » désistant intra septem dies à tempore dictœ » monitionis. Alioqui ipsi extunc dicti usura- » rii et praeemptores , excommunicentur in spe- » ciali,de quibus constiterit: et de quibus non » constiterit, in generali : Et diffamati, si se » non expurgaverint, pro conv.ctis habeantur. » Et si taliter moniti et excommunicati desis- » tere noluerint, nominatim excommunicentur, » et nomina eorumdem nostro Ofliciali referan-

Page 1