‹ Documents historiques inédits tirés des collections manuscrites de la Bibliothèque royal et des Archives ou des Bibliothèques des départementsChapitre 62 sur 165 · AU XVI* SIECLE · texte numérisé non relu

AU XVI* SIECLE

(Communiqués par M. Hun, correspondant du comité, à Perpignan).

N° 1. Diplôme pour un prêtât maniant ont* pièces d'armes, savoir: épée et petit boucher, épée & deux mains, bâton à deux bouts, demi-lance, poignard, dague courte, épée et large, épée et rondacbe, épée et manteau, et épée seule.

afl arril t5io.

In Christi nomine ejusque gloriosissime genitricis Virginis Marie, totiusque curie triutnphantis nominibus humiliter imploratis : Cum armorum usus vetustate et consuetudine roboratus ab imperatoribus, regibus, principibus, ducibus, comitibus, raarchionibusque auctoritate quamplurimum sit illustrât us; cum non solum imperatoriam mageslatem legibus oporteat arraari , sed etiam quamplurimum et neecssario armis expédiât decorari , quem ubertiori privilegio attolli convenit cum tendat ad superbiam repellendam , que sacro juris consilio, ymo verius omnium jurium auctoritate et precepto fore censetui- repellenda, in mentibus bore aspertim penitus reducendo : Idcirco, pateat univereis et singulis hoc presens publicum instrumentum inspecluris, quod, anno a nativitate Domini millesimo quingenlesimodecimo nonn, die vero intitulata vicesima sexta mensis aprilis, intus hospicium venerabiTis Joannis Sarda, laniste, sive mettre et escrima, ville Perpiniani, situm extra menia et satis prope de la Vassa dicte ville Perpiniani, Helnensts diecesis, in scriptoris et testium infrascriplorum ad hoc speeiahter vocatorum et rogatorum presencia , idem Joannes Sarda exislens et personaliter constitutus coram venerabilibus Joanne Benedicio, Joanne Codaîet ville de Insula, et Stepbano Crestia dicte ville Perpiniani etîam lanistis, presentavit eidem Joanni Benedicio discretuiu

Vi<. DOCl .MKMS HISTORIQUES INÉDITS.

l'elrum Fomos, discipulum licenlialum et servi torem dicli Joannis Sarda in usu et arle palestrine, videlîcet uodecim armer u m inferius «-xpressalorum , supplicando ipsum Joanoem Benedictura quatenus \ellet acceptare diclum Petrum Fomos in filiolum; et statim idem loannes Benedictus presentavit dictum Petrum Fomos prefatis Joanni Codalet et Stephano Crestia, petentem et cupientem totis viribus suis i dictis Joanne Codalet et Stephano Crestia examinait, et exaininatum in preposiluro sive prebost undecim armorum dicte artis palestrine cievari, videlicet, spasa et braquer petit, spasa de dos mans, basto de dos bots, mitge lansa, punyal, de la curta daga, spasa e braquer gran, spasa e daga , spasa e rodella, spasa e capa et spasa sola; et dicli Joannés Codalet et Slephouus Crislia, quaroplurimum fore examinantes, diclo Petro Fomos in ipsius artis palestrine preposilorum consoitio «lie preseuli aggregare, diclam présenta tionem bénigne admiserunt et ad ai lem piocedens, dictus Petrus Fomos gratenter sed aliquanlulum tiemebunde ipsum examen in se sponte suscipieus, presentibus el assistentibus honorabili et discreto Jacobo Oliver subbajulo dicte ville Perpiniani, Fernando Costa preposito sive prebosl, Joanne Ferrer, Joanne Opol licenciatis, Joanne Oret, habitatoribus dicte ville Perpiniani, et Guillermo Codalet ville de Insula, omnibus inforcibus in dictis arle et usu palestrine ad hoc citatis seu modo debito convocatis, et aliis plurimis in multitudine copiose confluentibus in loco pi edictu , set vato prius per dictum Pelruin Fomos omnibus solempnitalibus que in lalibtis examinibus sunt servandae , assumplis in manibus suis ense el anchile vulgo dictis spasa e braquer petit, el aliis .h mis superius ex pressai is, coram prefatis lanistis ac cum eis simul el semel iolus dédit et solempnitates fecit. Quibus sic peractis, ipsi lanisle sive magislri armorum sublililer et ingeniose de singulorum ictibus prelale artis paleslrine, videlicet, dictus Stephanus Crestia d< spasa e braquer petit solum, et dictus Joannes Codalet de aliis armis, vulgo nunrtipalis spasa de dos mans, basto de dos bots, de mitge lanse, de punyal, de la curte daga, de spasa e braquer gran, spasa e darga, spasa e rodella, spasa e capa, e spasa sola examinarunl. In quo quidem examine ita bene et ingeniose ac subtiliter de omnibus prefatis armis sehabuit. quod, babilo per superius nominatos lanislas inter

se inaturo colloquio et tractatu, et nemioe ipsorum in aliquo discrepante, ipsum Pet ru m Fomos in dictis usu et arte palestrine, videlicet undecim armorum superius expressatorum, suis exhigentibus meritis, approbaverunt et pro approbato ipsum baberi voluerunt. Qua approbatione per prefatos lanistas facta, prestito prius per dictum Petrum Fomos corporali juramento, genibus in terra flexis et capite discoperto, super signum sancte cry-J-cis facte de pluribus ensibus ad sancta Dei quatuor evangelia manibus suis corporaliter tacta, quod a cetero quoad polueril sanctam fidera catbolicatn defïendet ense in manu sua, si opportuefit, evaginato; item, defTendet viduas et pupillos positos in necessitale quotiens fuerit requisitus, bonestate salva; item, honorabît magistris dicte artis palestrine et dictam artem decorabit pi*» viribussuis; item, quando repertus fuerit in aliqua civitateaut villa in qua fuerit aliquis magister dicte artis palestrine infirmitate detentus, ei succurret et juvabit juxta suum posse; item, quod non tenebit mulierem impudicam, nec lucrum inhonestum ab ipsis mulieribus recipiet, sub pena privation i s armorum, et infractionis juramenti, super qua infractione prossequi posset et privari per magistros dicte arlis palestrine; item, quod non docebit dictam artem Sarracenos vel Judeos; item, docebit bene et decenter quoscumque dictam artem addiscere volentes dando sibi salarium condecens, et quod non dabit lectionem alicui scholari seu scolaribus , dictam artem addiscentibus , in diebus festivis et per sanctam matrem ecclesiam festivari mandatis et ordinatis; item, quod servabit privilégia concessa vel in futurum concedenda, sub pénis et juramento jamdictis , et alia omnia faciet que prepositi dicte artis palestrine facere sunt consueti. Dicti vero magistri superius nominati , presentibus superius nominatis, prefetum Petrum Fomos ydoneum et sufficientem in prepositum &vieprebost dictorum usus et artis palestrine, videlicet undecim armorum superius expressatorum, elevarunt, et pro preposito ex inde ipsum haberi voluerunt et teneri, volentes, ut publice dixerunt, in quantum ad eos spectat ipsum Petrum Fomos gaudere omnibus illis bonoribus, prebeminenciis et prerogativis quibus ceteri gaudent prepositi prefate arlis palestrine. De quibus omnibus et singulis diclus Petrus Fomos petiit sibi fieri et tradi publicum instrumentum , unum et plura per me no-

36a DOCUMENTS HISTORIQUES INÉDITS.

tari u m publicum infrascriptum. Que fuerunt acta Perpiniani , anno, m en se, die et loco predictis, presentibus ibidem Johanne Balester, Joanne Angles, paratoribus dicte ville Perpiniani, testibus ad preroissa vocatis specialiter et rogatis.

Preterea vero, adveniente hora pritqa post meridiem ejusdem diei, prefatus Joannes Benedictus lanista, patrinus dicti Pétri Fomos , presentavit coram magnifico Raphaële Rire, legum doctore, régente vicariam Rossilionis et Vallespirii pro magnifico Ferdinando Jon, domicello, in villa Perpiniani domiciliato, et venerabilibus Joanne Codalet, Stephano Crestia et Joanne Sarda, lanistis prefatis, jamdictum Petrum Fomos intus quandara auleam dicti hospitii dicti .Joannis Sarda, pro subeundo alias dictum examen, ad quod examen idem Petrus Fomos fuit admissus et successive per eosdem lanistas , de omnibus prefatis armis superius enarratis , ibidem examinatus. Et facta dicta examinatione , prefati laniste prefato alias per dictum Petrum Fomos corporali juramento, modo et forma premissis , prefatum Petrum Fomos iterum approbaverunt et ipsum approbalum in prepositum sive prebost usus et artis palestrine, videlicet undecim armorum superius expressatorum, elevarunt, et pro preposito exinde ipsum haberi voluerunt et tenent, volentes, ut alias dixerunt, in quantum ad eos perlinet et spécial, ipsum Petrum Fomos gaudere omnibus illis honoribus, preheminenciis et prerogativis quibus ceteri gaudent prepositi prefate artis palestrine. De quibus omnibus et singulis prefatus Petrus Fomos petiit sibi fieri publicum instrumentum , unum et plura per me notarium infrascriptum. Que fuerunt acta Perpiniani anno, mense, die et loco predictis, presentibus ibidem Fernando Costa, preposito sive prebost dictorum usus et artis palestrine, Guielelmo Codalet, lusore in dicta arte, et Fernando Rollan, scriptore ejusdem ville Perpiniani, testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

N° 2. Pour un prévôt maniant quatre sortes d'armes : l'épée et le petit bouclier, I epée à deux mains , l'épée et le grand bouclier, la lance.

4 ttpumkrt t5>9.

In Christi nomine ejusque gloriosissime genitricis Virginis Marie lotiusque curie triuraphantis nominibus humiliter invocatis :

Cum armorum usus vetustate et consuetudine roboratus ab imperatoribus, regibus, principibus, ducibus, comitibus, marchionibusque auctoritate quamplurimum sit illustratus; cum non solum imperatoriam magestatem legibus opporteat armari , sed etiam quamplurimum et necessario armis expédiât decorari quem uberiori privilegio attolli conveoit, cura tendat ad superbiam repelleodam, que sacro juris consilio,imo verius omnium jurium auctoritate et precepto fore censetur repellenda , in mentibus h oc ce aspertum penitus reducendo : Idcirqo, pateat universis et singulis bocce preseus pubticum instrumentum inspecturis, quod, an no a nativîtate Domini millesimo quingentesimo decimo nono, die vero intitulata quarta mensis septembris, intus hospicium venerabilis Joannis Sarda, laniste, sive mestre d escrima, ville Perpiniani , situ ni extra menia et satis prope de la Vassa dicte ville Perpiniani, Elnensis diecesis, in scriptoris testiumque inprescriptoruni ad hoc specialiter vocatorum et rogatorum presencia, perso nali ter constitutus honorabilis Petrus For nos, prepositus in arte palestrina, coram venerabilibus viris Joanne Codalet, Joanne Banet, ville de Insula, Stéphane Crestîa et Joanne Sarda ville Perpiniani lanistis sive in arte palestrine magistris, pro infrascriptis, intus dictum hospicium dicti Sarda existentibus, ac more debito convocatis et congregatis, presentavit eidem Joanni Benedicti venerabilem virum Alodium Deulofe, loci de fiaxanis, Elnensis diecesis, discipulum suum in usu et arte palestrine, videlicet quatuor armorum inferius expressatorum , supplicando ipsum Joanoem Benedicti quatenus vellet acceptare dictum Alodium Deulofe in filiolum. Quiquidem Joannes Benedicti predicte supplicationi amovens, acceptavit dictum Alodium Deulofe in filiolum, et station idem Joannes Benedicti presentavit dictum Alodium Deulofe prefatis Joanni Codalet, Joauni Sarda et Stepbano Cristia, petentem et cupientem totis suis viribus a dicto Joanne Codalet, Joanne Sarda et StephanoCristia, in dicta arte palestrine magistris, examinai i , et examinatum in prepositum sive prebost, dictorum quatuor armorum sequentium dicte artis palestrine elevari et decorari, videlicet, spasajr braquer petit, spasa île dos mans, spasay braquer gran,y lansa. Et dicti Joannes Codalet , Joannes Sarda et Stephanus Cristia, quam-

plurimum fore examinantes, dicto Alodio Deulofe 1 rétribuera, prout et merito retribui débet unicuique pro sui labore mercedem cupientes, ipsum Alodium Deulofe in ipsius artis palestrine prepositorum consortio, die presenti, aggregare, dictain presentationem bénigne admise» i uni et ad artem procedens, dictus Alodius Deulofe ilori (hilari) fronte et equo animo ipsum examen in se suscipiens, présent ibus et assistentibus venerabilibus et discretis viris magistris superius nominatis, Michaelem Magones regio portario curie spectabilis domini gubernatoris comitatuum Rossilionis et Ceritame, Joanne Marco et Bernardo Geli, prepositis in dicta artc et usu palestrine, ad hoc citati seu modo debito convocatis, et aliis quamplurimis in multitudine copiosa con- Huentibus in loco predicto, servatis prius per dictura Alodium Deulofe omnibus solempnitaque in talis examinibus sunt servanda, assumptis in manibus suis ense et anchile vulgo dictis s posa e braquer petit, et cum eis simul et semel ictus dédit et solempnitates fecit que in talîbus sunt fiende. Quibus sic peractis ipsi laniste seu magislri arraorutn subtililer et ingeniose de singulorum ictibus prefate artis palestrine examinarunt. In quaquidem examine ita bene, ingeniose ac subtiliter de omnibus prefatis armis se habuit, quod, habito per superius nominatos lanistas inter se maturo colloquio et tractât u, et nemine ipsorum in aliquo discrepante, ipsum Alodium Deulofe in dictis usu et arte palestrine, videlicet quatuor armorum superius expressatorum, suis exhigentibus mentis, approbarunt et pro approbato ipsum haberi voluerunt. Qua approbalione per prefatos lanistas facta, prestitoque prius per dictum Alodium Deulofe corporaliter juramento, genibus ad tellurem flexis et capite discoperto, super siguum sancle cru-f-cis factum de pluribus eusibus ad sancta Dei quatuor evangelia membris suis corporaliter sponte tacta, quod a cetero quoad poterit sanctam fidem catholicam deffendet, ense in manu sua, si opportuerit, evaginato; item deffendet viduas et pupillos in necessitate positos quotiens fuerit requisitus, honestale salva; item, honorabit ma-

■ Il manque probablement quelque phrase suivant, qui, en l'état, se trouve chose ici dans la minute de ce diplôme sans liaison avec ce qui précède et ce pour rendre intelligible le membre de qui suit.

TEXTE DES DOCUMENTS. 365 gislris dicte artis palestrine et dictatn artem decorabit pro viribus suis; item quando repertus fuerit in aliqua civitate aut villa in qua fuerit aliquis magister dicte artis palestrine infirmitate detentus, ei succurret et juvabit juxta suum posse; item, quod non tenebit mulierem impudicam, nec lucrum inhonestum ab ipsis mulieribus recipiet, sub pena privationis armorum et infraction» juramenti, super qua infractione prossequî posset et privari per magistros dicte artis palestrine ; item , quod non docebit dicta m artem palestrine Sarracenos et Judeos; item , docebit bene et decenter quoscumque dictaro artem addiscere volentes dando sibi salarium condecens, et quod non dabit lectionem alicui scholari seu scholaribus dictam artem addiscentibus , in diebus festivis et per sanctam matrero ecclesiam festivari mandatis et ordinatis; item, quod servabit privilégia con cessa vel in futurum concedenda sub pénis et jurarnento jamdiciis, et omnia alia faciet que prepositt dicte artis palestrine facere sunt consueti. Dicti vero raagistri , presentibus superius nominatis, prefatum Alodium Deulofe idoneum et sufficientem in prepositum sive prebost dictorum artis et usus palestrine, videlicet novem (quatuor) armorum superius expressatorum , elevarunt, crearunt, fecerunt et deputaverunt , et pro preposito ex iode ipsum haberi voluerunt et teneri, volentes, ut publiée dixerunt, in quantum ad eos spectat, ipsum Alodium Deulofe gaudere omnibus illis hoQoribus, preheminenciis et prerogativis quibus ceteri gaudent prepositi prefate artis palestrine. De quibus omnibus et singulis dictus Aiodius Deulofe petiit sibi fieri et tradi publicum instrumentum, unum et plura per me notarium publicum subscriptum. Que fuerunt acta Perpiniani, anno, mense, die et loco predictis, presentibus ibidem Joanne Prats paratore, Francisco Ribera alias Ordua sartori, et Petro Ros scriptore dicte ville.

IfOTB DB L'BDITBOB.

J'ai publié, en i»i8, Jnnales encyclopédiques de Miltin, mois d'août, un ordonnante royal sur le faict du noble jeu de fespée et baston d'armes, donné au nom de Dieu et du roi François de Vallois , par le noble Chastelet de Paris , qui règle tout ce qui concerne tes pré vos t, lieutenants, sergents, escolliers et autres suposU de Mars; ordonnance mise en vers français par un anonyme, et qui, comme les deux brevets latins insérés dans ce quatrième volume des Mélange* historiques, est un bon supplément au Traicté sur i'espée seule mère de toutes armes, publié en i5?3, par Henry de Sainct- Didier, gentilhomme provençal, pour addeztrer la noblesse, ainsi que pour son soulage-

Page 1