Observelar inconcusse in futurum
XXXVII. I^em. Que nulle persone non ause ny dege cbassar de nuech lunbe la lune, ny de jourt à la granade ou autrament, à les perdris, sans licence du seignor, aujr la pena de ung chescun et per chescune fes de cinquante soulz.
37. Obsenretur secundum tamen formam et tenorem, usus et consuetudines hactenus in eodem loco Ruppis obsenratos.
XXXYIIL Item. Que nulle peraone non âge passar dessus les barri&'
' Faubourgs»
et murs rompus dt la viUe^de nueoh ny de jourt, quanl les portaulx Heront sarres ' per les negocîs de la vttle. Et aqoa sur la pena per ung cbescun- et diescuoe fes de vîogt et siocq soqIz , oaltre la pena de drech. ^
38. Observetur sckluin et dumtaxat qi&oad homines caput hospîcii iacientes.
XXXIX. ftem. Que nulle persone non ause injuriar aultruy de parolle ny de fach , sur ta pena de ung chescun et de chescune Tes, de (lez soulz, et s'il y a effusion de sang, sie à l'arbitre dau juge.
39. Nulla, cassa et revocata , nisi intervenerit legitimus denunciator.
XL. Item. Que nul babilaot ny babiteyris de La Rocbe noo ause ny dege, per si ny per aultruy, pourtar per vendre foro du luoc de La Kocbe dengunes victualhes, comme pan, vin, fromaiges, buous, poullasses, gallines, dengun bla ou fen, palhes, ancolles, sofTran, noses, ortolbages , agriotes ny aultres serieyses ny fruytes , s^s presentar à monseignor ou à son commys au chastel , et aquo afiia que âge sa provision premierament, ny vendre à dengun estraoge sens licence dudil seigQor ou de son commys, sur la pena, de ung cbescun et per ches* eu ne fes , de dez soulz.
40. Casaa sit, nulla et revocata» Qoinyino liœat eisdem boninibus coatrarium contentorum in eadeiii proclamatione facere impugne, etabs^ne alîqaali oontradiolioBe.
XLI. ftem. Que dengune persone non ause ny dege vendre ny encharsir audit seignor ou à son commys, lasdictes victualles à plus que non valon ny en po3rrien trobar au Boix, juxta le cours coamiun, el aquo sur la pena de dez soulz.
4 1 . Revocata. QiiiQymo centrarium in futurum observetur.
XLIL Item. Que nulle persone non ause ny presumisse scripre ny faire scripre dengunes investitures, nouveaulx achâiptz, affictamens, sv non que au noUry de moaseignor, sur la pena de ung ebésewi et per chescune fes de vingt et sinoq sootz.
42. Observetur, secundum tamen tenorem libertâltttti dalpbiivaiiuiD.
• Fermée.
TEXTE DES DOCUMENTS. 'i6g
N» XVIL
niPrÔMES DE PRÉVÔT EN FAIT d' ARMES, DÉLIVRÉS A PERPIGNAN
AU \Vl* SIÈCLE.
( Ck)miDuniqués par M. Hbxrt, correspondant da comitéi à Perpignan).
>*• 1. Diplôme pour un préfôt maniant onze pièces d'armes, savoir: épée et petit bouclier, épée à deux mains, bâton à deux bouts, demi-lance, poignard, dague courte, épée et targe, épée et rondacfae, épée et manteau, et épée seule.
26 avril iSig.
In Christi nomine ejusque gloriosissime geDitricis Vii^inis Marie ^ totiusque curie triumphantis nominibus humiliter imploratis : Cuni araiorum usus vetustate et consuetudine roboratus ab imperatoribus, regibus, principibus, ducibus, comitibus, marcbionibusque auctoritate quamplurimum sit illustratus; cum non solum imperatoriam magestatem legibus oporteat armari, sed etiam quamplurimum et necessario armis expédiât decorari , quem ubertiori privilégie attolH convenit cum tendat ad stiperbiam repellendam , que sacro juris consilio, ymo verius omnium jurium auctoritate et precepto Foré censetur repellenda, in mentibus hore aspertim penitus reducendo : fdcirco, pateat universis et singulis hoc presens publicum instrumentum inspecturis, quod, anno a nativitate Domini millesinio quingentesimodecimo nono, die vero intitulata vicesima sexta mensis aprilis, intus bospicium^venerabilis Joannis Sarda, laniste, sive mestre et escrima ^ ville Perpiniani, situm extra menia et satis prope de laYassa dicte ville Perpiniani, HelnenstB diecesis, in scriptoris et testium infrascriplorum ad hoc specialiter vocatorum et rogatorum presencia, idem Joannés Sarda existens et personaliter constitutus coram venerabilibus Joanne Benedicto, Joanne Codalet vifle de Insula, et Stephano Crestia dicte ville Perpiniani etiam lanistis^ presentavit eidem Joanni Bénédicte discretum
36o DOCUMENTS HISTORIQUES INÉDITS
Petrum Fomos, discipulum licentialum et servitorem dicti Joannis Sarda in usu et arle palestrine, videlicet undecim armorum inferius expressatorum , supplicaudo ipsum Joannem Benedictum quatenus vellet acceptare dictum Petrum Fomos in filiolum; et statîm idem Joannes Benedictus presentavit dictum Petrum Fomos prefatis Joanni Codalet et Stephano Ci-estia, petentem et cupientem totis viribus suis a dictis Joanne Codalet et Stephano Crestia examinari^ et examinatum in prepositum sive prebost undecim armorum dicte artis palestrine eievari, videlicet, spasa et braquer petit, spasa de dos mans, basto de dos bots, mitge lansa, punyal, de la curta daga, spasa e braquer gran, spasa e daga , spasa e rodella, spasa e capa et spasa sola; et dicti Joannes Codalet et Slephanus Cristia , quamplurimum fore examinantes, dicto Petro Fomos in ipsius artis palestrine prepositorum consortio (lie preseuti aggregare, dictam presentationem bénigne admiserunt et ad artem procedens, dictus Petrus Fomos gratenter sed aliquantulum tremebunde ipsum examen in se sponte suscipiens, presentibus et assistentibus honorabili et discreto Jacobo Oliver subbajuio dicte ville Perpiniani, Fernando Costa preposito sive predost, Joanne Ferrer, Joanne Opol iicenciatis, .Joanne Oret, habitatoribus dicte ville Perpiniani, et Guiliermo Codalet ville deinsula, omnibus inforcibus in dictis arte et usu palestrine ad hoc citatis seu modo debito convocatis, et aliis plurimis in multitudine copiose confluentibus in loco predictQ, servato prius per dictum Petrum Fomos o.mnibus solempnitatibus que in talibiis examinibus sunt servandae, assumptis in manibus suis ense et anchile vulgo dictis spasa e braquer petit y et aliis armis superius expressatis, coram prefatis lanistis ac cum eis simul et semel ictus dédit et solempoitates fecit. Quibus sic peractis, ipsi laniste sive magislri armorum subtiliter et ingeniose de singulorum ictibus prefate artis palestrine, videlicet, dictus Stepbanus Crestia de spasa e braquer petit solum, et dictus Joannes Codalet de aliis armis, vulgo nuncupatis spasa de dos mans^ basto de dos bots, de mitge lanse, de punjaiy de la curte daga^ de spa^sa e braquer gran, spasa e dargOy spasa e rodella^ spasa e capa^ e spa^a sola examinarunt. In quoquidem examine ita bene et ingeniose ac subtiliter de omnibus prefatis armis sebabuit, quod, habito per superius nominatos lani^tas inter
se maturo coUoquio et tractatu, et nemine ipsorum in aliquo discrepante, ipsum Petrum Fomos in dictts usu et arte palestrine, videlicet UDdecim armorum superius expressatorum, suis exhigentibus nieritis, approbaverunr et pro approbato ipsum haberi voluerunt. Qua approbatione per prefatos lanistas facta ^ prestito prius per dictum Petrum Fomos corporali juramento, genibus in terra flexis et capite discoperto^ super signum sancte cru-|-çis facte de pluribus ensibus ad sancta Dei quatuor evangelia manibus suis corporaliter tacta, quod a cetero quoad potuerit sanctam fidem catholicam deiïendet ense in manu sua, si opportuerit, evaginato; item, deffendet viduas et pupilles positos in necessitate quotieos fuerit requisitus, honestate salva; item, bonorabit magistris dicte artis palestrine et dictam artem decorabit pro viribussuis; item, quando repertus fuerit in aliqua civitateaut villa in qua fuerit aliquis magister dicte artis palestrine infirmitate detentus , ei succurret et juvabit juxta suura posse; item, quod non tenebit mulierém impudicam, nec lucrum inhonestum ab ipsis mulieribus recipiet, sub pena privationis armorum, et infractionis juramenti, super qua infractione prossequi posset et privari per magistros dicte artis palestrine; item, quod non docebit dictam artem Sarracenos velJudeos; item, docebit bene et decenter quoscumque dictam artem addiscere volentes dando sibi salarium condecens, et quod non dabit lectionem alicui scholari seu scolaribus , dictam artem addiscentibus , in diebus festivis et per sanctam matrem ecclesiam festivari mandatis et ordinatis ; item , quod servabit privilégia concessa vel in futurum concedenda, sub pénis et juramento jamdictis, et alia omnia faciet que prepositi dicte artis palestrine facere sunt consueti. Dicti \ero magistri superius nominati, presentibus superius nominatis, prefatum Petrum Fomos ydoneum et suflicientem in prepositum sive prebost dictorum usus et artis palestrine, videlicet undecim armorum superius expressatorum, elevarunt, et pro preposito ex inde ipsum haberi voluerunt et teneri, volentes, ut publiée dixerunt, in quantum ad eos speclat ipsum Petrum Fomos gaudere omnibus illis *honoribus, preheminenciis et prerogativis quibus ceteri gaudent prepositi prefate artis palestrine. De quibus omnibus et singiilis dictus Petrus Fomos petiit sibi fieri et tradi publicum instrumentum , unum et plura per me no- T. IV. 46
36a DOCUMENTS HISTORIQUES INÉDITS.
tarium publicum infrascriptum. Que fuerunt acta Perpiniani, anno, mense, die et loco predictis, presentibus ibidem Johanne Balester, Joanoe Angles, paratoribus dicte ville Perpioiani, testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.
Preterea \ero, adveniente hora prima post meridiem ejusdem diei, prefatus Joannes Beoedictus lanista, patrinus dicti Pétri Fomos y pre* sentavit coram magnifico Raphaële Rire, legum doctore, régente yicariam Rossilionis etVallespirii pro magnifico FerdinândoJon,domicello, in villa Perpiniani domiciliato, et venerabilibus Joanne Codalet, Stephano Crestia et Joanne Sarda, lanistis prefatis, jamdictum Petrum Fomos intus quandam auleam dicti hospitii dicti Joannis Sarda , pro subeundo alias dictum examen, ad quod examen idem Petrus Fomos fuit admissus et successive per eosdem lanistas , de omnibus prefatis armis superius enarratis , ibidem exaroinatus. Et facta dicta examinatione , prefati laniste prefato alias per dictum Petrum Fomos corporali juramento, modo et forma premissis, prefatum Petrum Fomos iterum approbaverunt et ipsum approbatum in prepositum sive prebost usus et artis palestijne, videlicet undecim armorum superius expressatorum, elevarunt, et pro preposito exinde ipsum haberi voluerunt et tenent, volentes , ut alias dixerunt , in quantum ad eos pertinet et spectat , ipsum Petrum Fomos gaudere omnibus illis honoribus, preheminenciis et prerogativis quibus ceteri gaudent prepositi prefate artis palestrine. De quibus omnibus et singulis prefatus Petrus Fomos petiit sibi fieri publicum instrumentum , unum et plura per me notarium infrascriptum. Que fuerunt acta Perpiniani anno, men^e, die et loco predictis, presentibus ibidem Fernando Costa, preposito sive prebost dictorum usus et artis palestrine, Guielelmo Codalet, lusore in dicta arte, et Fernando Rollan, scriptore ejusdem ville Perpiniani, testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.
N^ 2. Pour UD prévôt maniât quatre sortes d'armes : l'^^ée et le petit bouclier, Tépée à deux mains 9 Tépée et le grand bouclier, la lance.
4 septembre iSig,
In Christi nomine ejusque ^oriosissime genitricis Virginis Marie totiusque curie triumphantis nominibus bumiliter invocatis :
Cum armorum usus vetustate et consuetudine roboratus ab imperatoribuSy regibus, principibus, ducibus, cotnitibas, marchionibusque auctoritate quamplurîmum sit illustratus; cum non solum imperatoriam magestatem legibus opporteat armari , sed etiam quamplurimum et necessario armis expédiât decorari qdem uberiori privilegio attolli convenity cum tendat ad superbiam r^elkndam, que sacro jurisconsilioy ùno verius omnium jurium auctoritate et precepto fore censetur repellenda , in mentibus hocce aspertum penitus reducendo : Idcirqo, pateat universis et singulis hocce preseus publicum instrumentum inspecturis, quod, anno a nativitate Domini millesimo quingentesimo decimo nono, die vero intitulata quarta mensis septembris^ intus bospicium venerabilis Joannis Sarda, laniste, sive mestre d escrima ^ ville Perpiniani , situm extra menia et satis prope de la Yassa dicte ville Perpiniani, Elnensis diecesis, in scriptoris testiumque inprescriptorum ad hoc specialiter vocatorum et rogatorum presencia, personaliter constitutus honorabilis Petrus Pornos ^ prepositus in arte palestrina, coram venerabilibus viris Joanne Codalet, Joanne Banet, ville de Insula , Stéphane Crestia et Joanne Sarda ville Perpiniani lanistia sive in arte palestrine magistris, pro infrascriptis^ intus dictum hospicium dicti Sarda existentibus, ac more débite convocatis et congregatis, presentavit eidem Joanni Benedicti venerabilem virum Alodium Deulofe, loci de fiaxanisy Elnensis diecesis, discipulum suum in usu et arte palestrine, videlicet quatuor armorum inferius expressatorum, supplicando ipsum Joannem Benedicti quatenus vellet acceptare dictum Alodium Deulofe in filiolum. Quiquidem Joannes Benedicti predicte supplicationi amovens, acceptavit dictum Alodium Deulofe in filiolum , et statim idem Joannes Benedicti présenta vit dictum Alodium Deulofe prefatis Joanni Codalet, Joanni Sarda et Stephano Gristia, petentem et cupientem totis suis viribus a dicto Joanne Godalef , Joancfe Sarda et Stephano Cristia, in dicta arte palestrine magistris, examinari, et examinatum in prepositum sive prebost, dictorum quatuor armorum sequentium dicte artis palestrine elevari et decorari, videlicet, spasajr braquer petite spasa de dos mansy spasajr braquer gran^jr lansa. Et dicti Joannes Çodalet, Joannes Sarda et Stephanus Cristia, quam-
plurimum fore examinantes , dicto Alodio Deulofe' rétribuerez prout et merito retribui débet unicuique pro sui labore mercedem cupientes, ipsum Alodium Deulofe in ipsius artis palestrine prepositorum consortium die presentiy aggregare, dictam presentationem bénigne admiserunt et ad artem procedens, dictus Alodius Deulofe ilori (hilari) fronte et equo animo ipsum examen in se suscipiens, presentibus et assistentibus venerabilibus et discretis Tiris magistrià superius nominatis, Michaelem Magones regio portario curie spectabilis domini gubernatoris comitatuum Rossilionis et Ceritanie, Joanne Marco et Bernardo Geli, prepositis in dicta arte et usu palestrine, ad hoc citati seu modo debito convocatisy et aliis quamplurimis in multitudine copiosa confiuentibus in loco predicto, servatis prius per dictum Alodium Deulofe omnibus solempnitaque in talis examinibus sunt servanda, assumptis in manibus suis ense et anchile vulgo dictis spasa e braquer petity et cum eis simul et semel ictus dédit et solempnitates fecit que in talibus sunt fiende. Quibus sic peractis ipsi laniste seu magistri armorum subtiliter et ingeniose de singulorum ictibus prefate artis palestrine examinarunt. In quaquidem examine ita bene, ingeniose ac subtiliter de omnibus prefatis armis se habuit^ quod, habito per superius nominatos lanistas inter se maturo coUoquio et tractatu, et nemine ipsorum in aliquo discrepante, ipsum Alodium Deulofe in dictis usu et arte palestrine, videlicet quatuor armorum superius expressatorum, suis exhigentibus meritis, approbarunt et pro approbalo ipsum haberi voluerunt. Qua approbatione per prefatos lanistas facta, prestitoque prius per dictum Alodium Deulofe corporaliter juramento, genibus ad tellurem flexis et capite discoperto, super signum sancte cru-f-cis factum de pluribus ensibus ad sancta Dei quatuor evangelia membris suis corporaliter sponte tacta, quod a cetero quoad poterit sanctam fidem catholicam defïendet, ense in manu sua, si opportuerit, evaginato; item deffendet viduas et pupillos in necessitate positos quotiens fuerit requisitus, honestate salva; item, honorabit ma-
' Il mtnque probablement quelque phrase suirant, qui, en l'état, se trouve chose ici dans la minute de ce diplôme sans liaison avec ce qui précède et ce pour rendre intelligible le membre de qui suit.
gisiris dicte artis palestrine et dictam artem decorabit pro viribus suis ; item quando repertus fuerit in aliqua civitate aut villa in qua fuerit aliquis tnagister dicte artis palestrine infirmitate detentus,ei suc* curret et juvabit juxta suum posse; item, quod non tenebit mulierem impudicam , nec lucrum inhonestum ab ipsis mulieribus recipiet, sub pena privationis armorum et infractionis juramenti, super qua iufractione prossequi posset et privari per magistros dicte artis palestrine ; item j quod non docebit dictam artem palestrine Sarracenos et Judeos; item , docebit bene et decenter quoscumque dictam artem addiscere , volentes dando sibi salarium condecens, et quod non dabit lectionem alicui scholari seu scholaribus dictam artem addiscentibus , in diebus festivis et per sanctam matrem ecclesiam festivarî raandatis et ordinatis; item, quod servabit privilégia concessa vel in futurum concedenda sub pénis et juramento jamdictis, et omnia alia faciet que prepositi dicte artis palestrine facere sunt consueti. Dicti vero magistri , presentibus superius nominatis, prefatum Alodium Deulofe idoneum et sufïicientera in prepositum sive prebost dictorum artis et usus palestrine, videlicet novem (quatuor) armorum superius expressatorum , elevarunt, crearunt, fecerunt et deputaverunt, et pro preposito ex inde ipsum haberi voluerunt et teneri, volentes, ut publiée dixerunt, in quantum ad eos spectat, ipsum Alodium Deulofe gaudere omnibus illis honoribus, preheminenciis et prerogativis quibus ceteri gaudent prepositi prefate artis palestrine. De quibus omnibus et singulis dictus Alodius Deulofe petiit sibi fieri et tradi publicum instrumentum, unum et plura per me notarium publicum subscriptum. Que fuerunt acta Perpiniani, anno, mense, die et loco predictis, presentibus ibidem Jeanne Prats paratore, Francisco Ribera alias Ordua sartori, et Petro Ros scriptore dicte ville.
NOTB DB L'éDITBUB.
J'ai publié, en 1818, Annales encyclopédique^ de MilUn, mois d'août, un ordonnance royal sur le faict du noble Jeu de l'espée et haston d'armes^ donné au nom de Dieu et du roi Francis de Yallois, par le noble Cbastelet de Paris, qui règle tout ce qui concerne ses prévost, lieutenants, sergents, escolliers et autres suposts de Mars; ordonnance mise en vers français par un anonyme, et qui, comme les deux brevets latins insérés dans ce quatrième volume des Mélanges historiques, est un bon supplément au Traicté sur Vespée seule mère de toutes armes, publié en 1578, par Henry de Sainct- Didier, gentilhomme provençal, pour addextrer la noblesse, ainsi que pour son soulagement et contentement.