SAINT-ÉTIENNE-DES-GRÈS
NOTICE HISTORIQUE
La petite église de Saint-Etienne-des-Grès, bâtie au milieu de terrains plantés en vignes, presque à l’angle de la rue Saint-Jacques et de la rue Saint-Etienne, n’est signalée par les documents que dans les dernières années du xe siècle1 (2). On
(1) D’après le plan de Turgot. — La vue de l’église a été reproduite d’après une estampe publiée dans le Tableau de Paris de Saint-Victor. Le plan topographique est la réduction d’un document manuscrit conservé aux Archives nationales (S. 909).
(2) Le plus ancien titre où cet église soit expressément désignée est l’acte de la donation d’une terre voisine faite à l’abbaye de Marmoutiers par Renaud, évêque de Paris, le a 5 mars 955:
rc . . . Quamdam terram de altare Sancli Stephani parisiacensis , haud longe ab urbe, juxta ecclesiam Sancte Genovefe. r> (R. de Lasteyrie, Cartulaire général de Paris, t. I, p. 96.)
Lebeuf prétendait qu’il était déjà question de cette église dans la phrase suivante du testament d’Ermentrude , qui paraît dater de l’an 700 : frBaselicæ Domnæ Mariæ gavata argentea valente soledus duodece et cruce aurea valente soledus septe
ne possède aucun renseignement sur son origine; mais l’on ne peut admettre comme vraisemblable qu’elle ne devait pas exister bien avant cette époque. Certains historiens ont prétendu, d’après une ancienne tradition, quelle avait été bâtie par saint Denis W, sans pouvoir invoquer d’ailleurs aucun témoignage précis à l’appui de leur assertion.
Au commencement du xie siècle, l’église était tombée entre les mains de l’autorité laïque, qui l’avait concédée à un clerc nommé Giraud. Vers l’an ioû5, à la requête de l’évêque de Paris, Imbert, le roi Henri Ier la donna au chapitre de Notre-Dame, sous la réserve que Giraud continuerait à la posséder, sa vie durant, et qu’après sa mort l’on y établirait des chanoines (2É Le roi ajouta à sa
dari jubeo ; baselicæ Domni Stéfani anoio aureo nigellato valente soledus quatuor dari volo . . . ; sacrosanctæ ecclesiæ civitatis Parisiorum missurio argenteo valente soledus quinquaginta dari precipio ... « (Arch. nat., K. 4 ; — R. de Lasteyrie, Cartui aire général de Paris, t. I, p. ai.)
Cependant il paraît peu probable que le rédacteur de cet acte ait voulu désigner sous le litre de basilique un oratoire aussi modeste que pouvait l’être celui de Saint-Étienne , surtout à son origine. Et l’on doit, par suite, conjecturer que ce sont évidemment les deux grandes églises de la Cité, Notre-Dame et Saint-Étienne, qu’il avait en vue, et que la dernière mention, complétant les précédentes, se rapportait au chapitre de l’église de Paris. C’est ce que Jaillot a nettement expliqué dans sa longue réfutation de l’interprétation de l’abbé Lebeuf. (T. IV, art. xvn, p. 48.)
D’autre part, il ne parait guère vraisemblable que le passage suivant des Annales de Saint- Ber tin , de l’année 857, se rapporte à l’église de Saint- Étienne-des-Grès, comme le supposait Jaillot:
rrDani, Sequanæ insisteutes, cuncta libéré vastant, Lutetiamque Parisiorum adgressi basilicam Beati Pétri et Sanctæ Genovefæ incendunt et ceteras omnes præter domum Sancti Stephani et ecclesiam Sancli Vincentii atque Germani et ecclesiam Sancti Dionysii, pro quibus tantummodo ne incenderentur multa solidorum summa soluta est. a (Édit, de la Société de l’hist. de France, p. 91.)
Il serait assez étrange , en effet , que l’annaliste eût employé le mot Domus pour désigner une église , surtout à une époque où l’oratoire de Saint- Étienne se trouvait certainement à peu près isolé , au milieu des vignes , et sans avoir dans son voisinage immédiat des bâtiments dont l’existence aurait pu motiver ou tout au moins expliquer cette expression.
(1) C’est Du Breul qui , le premier, a assigné cette origine h l’église : rr Sainct Denys osa entreprendre de consacrer un temple proche de la ville de Lutece, où il preschoit, en l’honneur de Dieu et du premier martyr sainct Estienne, où quelque temps il administra les sacremens et instruisit les catliecumenes. Ceste première eglise fondée près nostre ville ou seulement dediée par ce bienheureux primat des Gaules est encore surnommée des Grecs, pour remarque seule de ceste heureuse dédicacé, n (P. 191.)
Jacques Doublet, dans son Histoire sacrée du glorieux protomartyr S‘ Estienne, amplifiait encore celte tradition, en prétendant que saint Denis, «après avoir acheté un champ, y fit hastir une eglise, laquelle il consacra au premier martyr sainct Estienne et y estahlit son premier siégé épiscopal , ensemble sa maison épiscopale et son séjour ordinairefl. (P. 821.)
(2) rr In nomine sancte et individue Trinitatis. Ego Henricus, gratia Dei Francorum rex... Noverit posteritas omnium sancte matris Ecclesie fidelium et nostrorum quod quidam Imbertus, parisiensis ecclesie episcopus, nostre serenitatis adierit presentiam, rogans et obnixe postulons ut quasdam ecclesias in suburbio parisiacensi, nostre potestati et antecessorum antiquitus mancipatas, Sancti Stephani scilicet , Juliani martyris, Severini solitarii necnon et Sancti Bacchii, quarum quedam olim abbaliarum nomine sublimate et ideo receptaculum et slationem congregationi canonicorum prebentes Sancle Marie, sed propter regni perturbationem rebus concessis spoliate, soliludini vacantes, parvum aut nullum antique possessionis retinuerant stalum , predicte congregationi concederemus. Sed quia apud nos pro suis meritis predictus episcopus erat magnus, ejus voluntati îioleiiles aliquid dero-
donation la dîme du vin et du blé de Bagneux et trois arpents de vignes voisines de l’église, qui devaient permettre d’assurer un modeste revenu aux prêtres chargés de la desservir h). Lorsque les premiers chanoines eurent été institués, l’église prit rang parmi les quatre communautés désignées sous le nom des Filles de Notre-Dame et le chapitre métropolitain s’y rendit en procession aux deux fêtes patronales. La nomination des bénéficiers, que l’on appela la Précaire de Saint-Étienne, fut dévolue à l’un des membres de ce chapitre, qui, dans le principe, fut le doyen ou le chantre.
En 1187, l’un des chanoines de Saint-Étienne, nommé Amicus, donna à l’église 60 livres parisis pour l’institution d’une troisième prébende, dont il gardait l’usufruit, sa vie durant, et qui devait passer, après lui, à ses deux neveux^. Vers la même époque, une femme nommée Masceline affecta 100 livres parisis à la création d’une quatrième prébende destinée à son neveu Eudes, qui se réserva
personnellement le revenu de ao livres
gare, concessimus petitioni predicta loca regali preceplo et liberalitate , eo pacto et conditione ut quamdiu Giraldus clericus, earum possessor, vixerit, sine inquietudine per assensum canonicorum totius congregationis teneat et post ejus excessum usibus canonicorum sine reclamatione mancipantur ... « (Arch. nat. , LL. 177, p. 56; — R. de Lasteyrie, Cartulaire général de Paris, t. I, p. 120.)
(1) Cette donation n’est pas mentionnée dans l’acte de cession de l’église; mais les chanoines de Notre-Dame l’avaient rappelée dans leur Nécrologe : ■cIV nonas augusti, obitus Henrici, regis Francorum, qui dédit nobis ecclesiam Sancti Stephani cum décima bladi et vini de Balneolo et tribus arpennis vinearum eidem ecclesie adjacentibus . » (Guérard, Cartulaire de Notre-Dame de Paris, t. IV, p. 126.)
(2) rrEgo Erveus, parisiensis decanus, totumque ejusdem ecclesie capitulum, notum facimus tam presentibus quam futuris quod Amicus, ecclesie Beati Stephani, Parisius , presbiter et canonicus, prêter duos presbiteros qui ab antiquo in eadem ecclesia inslituti sunt, tercium volens ibidem instituere, lx Jibras parisiensis monete eidem dédit ecclesie, unde redditus emerentur ad sustenlationem tercii presbiteri, hoc tamen retenlo quod ipse A. illud benefîcium quamdiu viveret haberet, in morte vero sua quilibet nepotum suorum , vel si ipsi ante ipsum decederent , cui vellet assignaret. Sancitum etiam fuit sub anathemate a communi capitulo ut, nullo rerum casu contingente, iile tercius presbiter ullo unquam tempore prescribe-
. En 1208, un règlement du chapitre
retur nec illius redditus vel a provisore ecclesie vel ab aliquo alio usurparetur vel in aliquo minueretur. Dictum item fuit quod si aliquis fidelium paupertati presbiterorum in predicta ecclesia Deo famulantium condescendens pro eorum servicio aliquid largiretur ecclesie sive in possessionibus , sive in quibuslibet benefîciis, tercius cum duobus aliis parem acciperet portionem et eumdem jus sive dominium quod alii duo habent in ecclesia et ipse haberet, salvis quidem redditibus eis ab antiquo assignatis. Nos vero tante ejus devotioni et juste petitioni condescendentes , de consensu etvoluntate Ilduini cancellarii, loci provisoris, domum collateralein ecclesie, quam ipse A. ad babitandum de suo sibi edificaverat , presbitero sic instituto, ita liberam sicut ipse A. babebat , successione perpétua habendam concessimus. . . Actum in capitulo Beate Marie , anno Incarnationis dominice mclxxxvii0. Data per manum Ilduini cancellarii. d (Arch. nat., LL. 465, fol . 4 1 ; — Félibien, t. III, p. 4o.)
(3) «Ego Hugo, decanus parisiensis ecclesie, notuin facio presentibus et futuris quod quedam femina, nomine Mascelina, migravit a seculo; que de sua salute sollicita dédit ecclesie Beati Stephani centum libras ad institutionem unius prebende, volens quod Odo,nepos suus, ejusdem prebende canonicus institueretnr. Postmodum vero deassensu prefati Odonis et aliorum trium canonicorum in ecclesia Beati Stephani residentium, statutum est ut de centum libris quas Mascelina dédit , fructus sexaginta librarum cum prebendis illorum trium canonicorum communicaret et preterea fructus
de Notre-Dame, accepté par les chanoines de Saint-Etienne, prescrivit que les quatre prébendes participeraient également aux revenus de l’église, sauf Eudes, auquel on laissait en propre les quarante livres; mais, après sa mort, cette somme revenait à la communauté. Le chapitre décida en outre que, chaque semaine, deux chanoines devaient être chargés du service religieux, l’un pour l’office du jour, l’autre pour l’ofiice des morts V).
Ce fut dans les premières années du xmc siècle que Geoffroy de Ghevreuse dut fonder une nouvelle prébende dont il était titulaire à cette époque^. En 1206, Ansold de Clamart, chanoine de Sainte-Geneviève-la-Petite, constitua la sixième prébende par la donation de 80 livres parisis dont il gardait l’ usufruit, sa vie durant, et dont il attribuait la jouissance, après sa mort, à ses deux neveux (3L
quadraginta librarum que supersunt de Centura libris prelibatus Odo quaradiu vixerit per se possiclebit ; post vero ejus decessum ad quatuor canonicos qui tune erunt in ecclesia libéré et sine contradictione devenient. Quod ut ratura habeatur, sigilli nostri munimine fecimus roborari. n (Arcli. nat. , LL. 465, fol. 44 v°.)
(l) rfEgo Hugo, decanus parisiensis ecclesie, lotumque capitulum notum facimus presentibus et futuris quod cura ecclesia Beati Stephani , Pa risius , que ad nostram penitus spectat ecclesiam , duas tantum prebendulas haberet ab antiquo, eadem ex dono capituli devenissetad manus ejusdem
Hugonis tune decani . , de assensu prefati de-
cani tociusque capituli , de consilio etiam et voluntate canonicorum predictas prebendas habentium , statutum est ut in omnibus fructibus quos tune habebant vel babituri erant pares essent, excepto Odone, predicte Mascebne nepote, qui de Centura prediclis libris fructus quadraginta librarum quaradiu vixerit possidebit; post vero ejus decessum ad quattuor canonicos libéré et sine contradictione devenient. Statutum etiam fuit pro sainte fidelium delîunctorum quod agenda mortuorum et missa pro ea et aliis fidelibus delfunctis in eadem ecclesia Beati Stepbani singulis diebus de cetero agerentur, ita quidera quod ibi singulis ebdomadis duo semper ebdomadarii celebrarent, alter videlicet diuturnum officium , rebquus pro defunctis. . . Actum Parisius, in nostro capitulo, anno lucarnati Verbi mccui°. . . » (Ibid., fol. 35; — Félibien, t. III , p. 4i .)
(i) On trouve dans le Gartulaire de Saint-Etiennedes-Grès cette note : e Johannes, dictus Champion, tenet prebendam quara fundavit Gaufridus de Cabrosia, ut dicitur. Non habemus litteras de pre-
benda ilia . « (Arch. nat., LL. 465, fol. 35.)
Ce même cartulaire signale un acte du mois d’octobre 1 2 1 5 , par lequel rrflugo, decanus ecclesie
parisiensis . , concessit Gaufrido de Cabrosia ,
concanonico nostro, très quaternos terre apud torcular de Gibart sitos, sub annua pensione triginta solidorum». (Ibid., fol. 1 v°.)
C’est évidemment à ce chanoine de Saint-Etienne que le Nécrologe de Notre-Dame consacre la mention suivante :<■<■... Gaufridus de Caprosia , canonicus et sacerdos, qui dédit nobis quadraginta libras parisiensiura positas in emptione sexaginta solidorum annui redditus, quos babebal dominus Guido de Caprosia super magnum Pontem, in censiva capituli parisiensis, in domo quam tenent Sanctus Lazarus, Bonardus et Stephanus Pipera rius. n (Guérard, Cartulaire de Notre-Dame de Pans, t. IV, p. 56.)
(3) rrEgo IL parisiensis decanus, totumque capitulum Beate Marie parisiensis omnibus présentes litteras inspecturis notum facimus quod Ansoldus de Clamart, Ste Genovefe parve, Parisius, presbiter, pro sainte anime sue et parentum suorum dédit ecclesie Beati Stepbani, Parisius, lxxx libras parisiensiura et ex xn libris jamdicte pecunie comparavil quinque arpenuos terre apud Clamart, ad opus prefate ecclesie, a quadam sorore sua, Orient nomine, et Adan , fdio ejusdem . concedentibus et quittantibus tam domino Gilone, fratre suo, ad quem dominium terre pertinebat, quam aliis fratribus et sororibus, salvo censu domini Gilonis et Pétri, fratris sui; de residua vero pecunia décimas in pignore accepit; quarum fructus vel alios quoscumque de pecunia emptos predicta vel quocumque modo nomine ecclesie acquisitos dictus Ansoldus, quamdiu vixerit, libéré possidebit et ejusdem nepotes, scilicet
Vingt ans plus tard, sa belle-sœur, Marie de Clamart, dota cette prébende, qui avait alors pour titulaire l’un de ses fils, Gautier, d’une maison qu’elle possédait dans le voisinage de l’église W. Le septième canonicat, attribué à Richard de Vitry, fut institué en 1217, par l’évêque de Paris, Eudes de Nemours, au moyen des revenus à lui légués pour une œuvre pie, par Anceau de Savigny, chanoine de Meung-sur-Yèvre (2b Richard Le Corteis et sa femme Hersende ajoutèrent à cette fondation h livres parisis sur le prix d’une maison qu’ils lui avaient cédée (3h Hugues Le Chien, chanoine de Saint-Denis-du-Pas, et Jean Suger la dotèrent,
Symo et Stephanus, post ipsum Ansoklum, hoc ipsum intégré possidebunt , primogenitus primum , reliquus vero post ipsum, nisi aliter fuerit transmutatum, ita tamen quod predicte ecclesie Sancti Stephani dicti nepotes deservire teueantur, secundum quod a dicto Ansoldo fuerit ordinatum, unus post alterum; preterea, si aliquid dictus Ansoldus de bonis suis dicte ecclesie conferre voluerit, predicto modo tam ipse quam uepotes possidebunt. Actum anno Domini mccvi0.» (Arcb. nat. , LL. 465 , fol. 3ç).')
(1) «Omnibus présentes litteras inspecturis, officialis curie Stephani archidiaconi parisiensis salutem in omnium Salvatore. Notum facimus quod in nostra presentia constituta Maria, relicta Gilonis de Clamart, militis, dédit et concessit, tide prestita in manu nostra , in puram et perpetuam elemosinam ecclesie Beati Stephani de Gressibus , Parisius , domum suam sitam prope eamdem ecclesiam, ad opus prebende Galteri, ûlii sui, quam habebat in eadem ecclesia , ab ipso Galtero quamdiu prebendam illam obtinuerit et ab ejus in eadem prebenda successoribus in perpetuum tenendam et libéré et pacifice possidendam. Hanc autem donationem Stephanus, presbiter de Fonteneto, Thomas, Guillelmus, Galterus et Droco, fratres, filii ejusdem Marie, coram nobis voluerunt et in perpe tuum libéré et pacifice concesserunt, flde data in manu nostra, promittentes quod contra donationem eamdem nullatenus renient et quod in eadem domo aliquid juris de cetero nec per se nec per alios reclamabunt. N. vero, cantor parisiensis, provisor dicte ecclesie Sancti Stephani, et caôonici ejusdem ecclesie parisiensis eorum factum recumpensare volentes , de quindecim libris parisiensium ex parte una et quinquaginta solidis ex altéra , quam pecunie summam dicebant defunctum Symonem de Clamart, quondam canonicum ejusdem ecclesie, filium dicte Marie, debereeidem ecclesie, predictos Mariam et lilios ejus penitus et libéré quittaverunt.
Voluerunt etiam idem cantor et canonici et concesserunt quod quicumque in eadem prebenda pro tempore institutus dictam domum tenuerit, singulis annis predictorum Gilonis, Marie et filiorum ejus, in dicta ecclesia anniversarium facere et canonicis ejusdem ecclesie qui illi anniversario intereruntduos solidos parisiensium, eodie quo idem anniversarium celebrabitur, distribuere teneatur. Actum anno gracie ïi cc xxvi0, mense maio. « (Arcb. nat., LL. 465, fol. 4o v°.)
(2) Petrus, Dei gracia parisiensis episcopus, omnibus présentes litteras inspecturis salutem in Domino. Notum fieri volunms quod Ansellus de Saviniaco, cantor magdunensis, in extrema egritudine constitutus, quamdam decimam quam in episcopatu nostro apud Vitriacum, longo tempore , nomine hereditario tenuerat, de salute sua sollicitus, resigna vit sub nomine nostro in manu magistri Gaufridi, presbiteri Sancti Pétri de Magduno, confessons sui, insinuans nobis per litteras et per nuntios ut de ipsa décima ad consilium dicti et ad liberationem anime sue pro nostre voluntatis arbitrio disponeremus. Nos vero attendentes devotionem quam ad ecclesiam Beati Stephani , Parisiius , vivens habuerat , predictam decimam assignavimus et contulimus eidem ecclesie Sancti Stephani , volentes ut in ea novus instituatur canonicus , qui fructus illius décimé ad sustenta tionem suam percipiat et habeat pro prebenda, et pro anima predicli Anselli et antecessorum suorum in ecclesia Beati Stephani bona fide residens deserviat in perpetuum , iu ordine sacerdotis. Actum anno gracie m cc xvii0, mense aprili, pontificatus nostri annox0.» (Arcb. nat. , LL. 465 , fol. 53 v°; — Félibien, t. III, p. 4i.)
(3) «Petrus , Dei gratia pai’isiensis episcopus , universis présentes litteras inspecturis salutem in Domino. Notum fieri volumus quod Henricus Le Corteis et Hersendis, uxor ejus, in nostra presentia constituti , présente et consentiente Odelina , filia dicte Hersendis, vendiderunt pro viginti libris parisien-
en outre, de 8 livres de croît de cens qu’ils possédaient sur la même maison W. Cette même année, Gilbert de Petit-Pont constitua, par la donation de 5o livres parisis, le revenu de son canonicat^ que le doyen du chapitre de Notre-Dame, Hugues Clément, dota d’une vigne située dans les dépendances de l’église à
sium Richardo de Vitriaco, canonico Sancti Stephani , domum suam quam habebant de conquestu suo, sitam propre ecclesiam Sancti Stephani, in censiva domini Symonis de Pissiaco, militis; et de garantia ferenda oneris fidem dederunt. Emptione vero facta, predictus R. eamdem domum liberaliter contidit et concessit ecciesie Beati Stephani in augmentum et meliorationem prebende sue, quam habet in eadem ecctesia. Prefatus vero Henricus et Hersendis, uxor ejus, in augmentum prebende memorate quatuor h bras dederunt de pretio pretaxato, pro remedio animarum suarum. Quod ut ratumet firmum permaneat ad petitionem partium, présentes btteras fecimus sigilli munimine roborari. Actum anno gratie m cc xvii0, mense aprili. n (Arch. nat. , LL. 465, fol. 39 v°; — Félibien, t. III , p. 4a. )
(1) rrStephanus, decanus, totumque capitulum parisiense omnibus présentes btteras inspecturis salutem in Domino. Notum facimus quod cum Hugo Canis, canonicus Sancti Dionysii de Passu, et Johannes Suggeri émissent a Johanne de Caslris, canonico pai'isiensi , octo solidos de incremento census quos habebat in quadam domo sita prope ecclesiam Sancti Stephani, Parisius, que fuerat Henrici Le Corteis, in censiva domini Symonis de Pissiaco, militis, postmodum predictus Hugo et Johannes in nostra presentia constituti totum quod emerant a predicto Johanne concesserunt pro remedio animarum suarum Richardo de Vitriaco , canonico Sancti Stephani , ad augmentum prebende sue, quam habebat in eadem ecclesia, concedentes ut de predictis octo solidis ad utilitatem suam et canonicorum Sancti Stephani disponeret sicut vellet. Predictus vero R. ita ordinavit quod toto tempore vite sue illos octo solidos percipiet; post mortem vero suam distribuentur in die anniversarii sui canonicis Sancti Stephani, qui servitio présentes intererunt, quatuor solidos scilicet in sero et quatuor in mane . . . Actum anno Domini m cc xvii0, mense aprili. » (Arch. nat., LL. 465, fol. 7.)
(2) ffStephanus, decanus, totumque capitulum parisiensis ecciesie omnibus présentes btteras inspecturis salutem in Domino. Notum facimus quod Gilebertus de Parvo Ponte, in ecclesia Beati
Stephani , Parisius , canonicus institutus , dédit eidem ecciesie, pro salute anime sue et benefactorum suorum, quinquaginta libras parisiensium ad redditus emendos vel accipiendos in pignus, in augmentum et meliorationem prebende sue , quos redditus ipse cum prebenda toto tempore vite sue libéré et pacifice possidebit. Dédit eliam eidem ecciesie, présente et consentiente Béatrice de Parvo Ponte, cognomine Begauda, quatuor arpennos terre site in censiva Beati Eligii et dimidium arpennum vinee site in censiva Sancti Marcellio, prope Ivriacum, tab tenore quod ipsa B., quamdiu vivet, fructus illius terre et vinee intégré et sine contra dictione percipiet. Post mortem vero ipsius B., predicle terra et vinea ad prefatum G. vel ad eum qui ei succedet in prebenda , si ipse premortuus fuerit , libéré et intégré revertentur. Mortuo autem prenominato G. , donatio illius prebende et beneficii ad donatorem prebendarum Beati Stephani pertinebit. Statutum eciam fuit in institutione et collatione ipsius prebende , quod tam prefatus G. quam successores sui tenebuntur deservire in ecclesia Beati Stephani in ordine sacerdotis, nec abquid de proventibus illius prebende percipient quousque ordinem receperint sacerdotis; immo fructus illius prebende toto illo tempore cedent in usus communitatis. Quod ut ratum permaneat et stabile, présentes btteras sigilli nostri munimine fecimus roborari. Actum anno Domini iiccxvii0. » (Arch. nat., LL., 465 , fol. 2: — Félibien, t. III, p. 42.)
(*) rr Hugo Clementis, decanus universumque parisiensis ecciesie capitulum omnibus présentes btteras inspecturis in Domino salutem. Notum fieri volumus quod Hugo Clementis, decanus noster, qui tune temporis ecclesiam Beati Stephani et ea que ad ipsam ecclesiam pertinebant ex dono nostro in precariam habebat, quamdam vineam pressorio domini Regis adherentem et publicam viam ex aba parte contingentem , Guillelmo de Parvo Ponte, ecciesie Beati Stephani canonico , de assensu et voluntate tocius capituli nostri, libérant ab omni censu et exactione, et omne dominium quod inde poterat provenire ad vitam suam possidendam dédit et concessit, ita tamen quod quicquid in eadem vinea ipse edificaverit, sive ad censum dederit, tam
proximité du pressoir du roi; plus tard, Gilbert lui-même y ajouta une maison avec quelques arpents de terre (l).
Gomme les quatre chanoines de la fondation primitive n’étaient pas disposés à admettre les nouveaux titulaires au partage des distributions, le chapitre de Notre- Dame dut les y contraindre par un règlement du mois d’avril 1219^. Il ordonna que les fruits des anniversaires et les aumônes seraient partagés également entre tous les prébendés qui assisteraient airx offices, mais en réservant pour le chanoine de Notre-Dame, pourvu de la collation des bénéfices, la moitié des offrandes faites aux deux solennités de Saint-Etienne. Toutefois, pour dédommager les anciens chanoines de la diminution de revenu que cette mesure leur imposait, il fut décidé que les nouveaux seraient tenus de payer à chacun d’eux une redevance annuelle de U livres parisis, jusqu’à concurrence d’une somme to-
edificatio ab ipso facta quam census aliis datus, post decessum ipsius, ad canonicos Beati Stephani
libéré et quiele revertentur . Actum anno
gracie h cc xvii0 . n (Arcb. nat., LL. 465,
fol. 1.)
(1) tfUniversis présentes li lieras inspecturis G., decanus, toturaque capituium parisiense salutem in Domino. Notum facimus quod coram nobis constituais dominus Gilebertus, dictus de Parvo Ponte, canonicus ecclesie Sancti Stephani de Gressibus, Parisius , asseruit et confessus est se teneri ecclesie memorate Sancti Stephani pro fundatione prebende quamobtinet in eadem ecclesia in centum et quinquaginla librasparisiensium, in quarum siquidem centum et quinquagenla librarum solutionem et recompensationem idem canonicus dédit et ex nunc in perpetuum concessit predicte ecclesie , ad opus prebende sue predicte, quamdam domum ipsius presbiteri de novoedificatam, sitam Parisius, in Magno vico per quem itur ad Sanctum Steplianum predictum, contiguam domui que quondam fuit archidiaconi de Burs in Hispania, ex una parte, et domui ipsius Gileberti, exaltera, que facit cuneum vici; item tria arpenta vinee sita in sabulis prope ecclesiam Beate Marie de Campis, Parisius, in censiva nostra; item quamdam granchiam sitam apud Murellos et duas magnas cuppas; item dimidium arpentum vinee situm apud Ivriacum, in censiva Sancti Marcelli, Parisius, et quinque arpenta terre arabilis sita prope magnam ulmum de Vitriaco, in censiva Sancti Eligii, Parisius, et promisit idem Gilebertus, fide data in manu nostra, stipulatione solempni interjecta, quod ipse quoddam celarium construi faciet suis propriis sumptibus et
expensis in domo superius nominata ... ; cedens coram nobis spontaneus et ex certa scientia predicte ecclesie et successoribus suis in dicta prebenda , et ex nunc transférais in perpetuum in eosdem omne jus , dominium , proprietatem et possessionem que sibi competebant vel competere poterant jure quocumque in rebus superius nominatis . . . Datum anno Domini ji cc lxv°, mense j ulio. n (Arch. nat., LL. 465, fol. 2 v°; Félibien, t. 111, p. 46.)
Dans le Cartulaire de Saint-Etienne-des-Grès l’on a inscrit en marge de cet acte la note suivante:
ff Chose notable, ceste maison fut éditïie'e en la vigne que Hugues Clement, doyen de Paris, bailla à Gilbert de Petit Pont, h la charge que les édifices ou les cens et rentes reviendroient aux chanoines de S‘ Estienne.n (Arcb. nat., LL. 465 , fol. 2 v°.)
(2) rrStephanus, decanus, tolumque parisiensis ecclesie capituium omnibus présentes 3 i lieras inspecturis salutem in Domino. Noverit universitas vestra quod cum in ecclesia Beati Stephani, Parsius, essent octo canonici, quatuor videlicet antiqui et quatuor de novo iustituti , et inter ipsos esset dissensio super servicio ecclesie et super anniversariis et aliis elemosinis in eadem ecclesia eisclem canonicis lactis, tandem fide prestita promiserunt quod quicquid vir venerabilis N. , cantor parisiensis , qui eandem ecclesiam ex dono capituli in precariam tune tenebat, cum consilio bonorum virorum exinde ordinaret, ratum haberent et perpetuo observarent. Idem autem cantor taliter ordinavit quod omnia anniversaria facta et facienda illis canonicis tantum qui anniversariis intererunt communiter et equaliter dividentur, et alie elemosine, quoquo