‹ Ermites et reclus [microform]Chapitre 29 sur 32 · H8 ERMITES ET RECLUS · texte numérisé non relu

H8 ERMITES ET RECLUS

Huysmans a prétendu que la dernière recluse dont on fiit conservé le souvenir fut une certaine Marguerite de la Barge, internée à Saint-Irénée à Lyon où elle trépassa le x6 novembre 1692 (i) ; mais, dernièrement encore, on signalait une Américaine, protestante convertie au catholicisme, qui menait la vie d'une ancress^ à l'abbaye de Talacre près de Prestatyn, dans le nord du Pays de Galles. '

D'autre part, on nous a assuré qu'un reclus allemand appartenant au Tiers-Ordre de Saint-François vivait, vers 1888, à Valkenberg, dans le Limbourg hollandais (a).

De tout temps, les reclus ont dû être plus rares que les ermites en plein vent. De cette dernière catégorie de solitaires notre XX* siècle a connu un très remarquable exemplaire dans la personne de l'intrépide « ermite du Sahara », Charles de Foucauld (f i" décernbre 19 16), dont le nom vivra longtemps dans la mémoire de ses compatriotes. Son souvenir contribuera plus que tout le reste à perpétuer celui d'un genre de vie qui est devenu maintenant tout à fait exceptionnel.

auparavant, par M. Dubois de la Patellière dans Notes historiques sur la paroisse de Campbon (Revue historique de l'Ouest, 1890, p. 4o-4i du tir. à part). Ce registre de Campbon, qui n'est pas encore classé, n'a-pu m'être communiqué aux Archives de la Loire-Inférieure le 27 février 1928.

(i) Hdtsmaks, UOhlat, p. i32-i33. L'épitaphe de cette recluse a été reproduite dans L'Histoire monumentale de la ville de Lyon, de J.-B. Mok- FAXCOK (Paris et Lyon, 1886, t. V, 3* part., p. ii4).

(2) Communication de M. J. de la Martinièrè, archiviste du Morbihan.

Les statuts de la recluserie de Saint-Reinold

à Cologne (1448)

Une récente étude du D' J. Asen, Die Klattsen in Kôln (i), fait connaître un stade du développement de la réclusion religieuse qui doit être noté ici. Aux XIV% XV" et XVP siècles, on trouve» k Cologne» et ailleurs dans l'ouest de l'Alleniagne, un certain nombre d'anciennes recluseries du type connu transformées en petites communautés de femmes comptant de quatre à dix membres, quelquefois davantage. On a retrouvé les traces de sept de ces petits couvents dans la sexile ville de Cologne : Saint-Reinold, dont nous aurons à nous occuper spécialement tout à l'heure ; la recluserie placée sous le vocable de Saint Achatius dans la Marzellenstrasse ; Saint-Michel près de l'église de Sainte-Cécile ; Saint-Nicolas près du monastère des Augustins au Burggrafenhof ; la recluserie du Mariengjarten ; celle de Saint-Apern, placée sous le vocable de S.Boniface en i474 et transférée dans la Severinstrasse; enfin celle qui était située près de la chapelle de Saint- Vincent dans la Zeughausstrasse (a).

On peut signaler,' hors de Cologne, l'installation, en i486, de douze religieuses du couvent de Sainte-Catherine de Dortmund, dans la recluserie de Huckarde, aux abords de cette ville (3). . La règle suivie dans plusieurs de ces maisons était celle de

(i) Annalen des histàrischen Vereins far den Nirderrhein, iio, 1927, p. 180-201.

(2) J. Asen, art. cit.

(3) L. Schuitz-Kaxlenberg, Monasticon Westfaliae, Munster i. W., 190g, p. 38. . .

120 ERMITES ET REGLUS

S. Augustin (i). Cependant les recluses de Saînt-Boniface sont appelées dans un document pontifical de l'année 1477 « Begine tertie régule sancti Francisci de penitentia (3) ». L'année précédente, elles avaient, en effet, adopté la règle de S.François (3).

Parlant de cette transformation de l'état de réclusion, le D' Asen écrit : «Chaque membre de ces recluseries est encore appelé inclusa, reclusa, clasenersse, et le local continue de porter le nom d'inclasa, inclusoriam, reclnsoriwn, cluyèe, mais on se trouve désormais en présence d'une véritable communauté ayant une supérieure à sa tête. Parfois on suivait la règle du couvent dont dépendait la recluserie, le plus souvent la règle du lieu était celle de S. Augustin (4). »

C'est ce nouveau type de recluserie que nous font connaître les statuts imprimés ci-après. Ils furent rédigés en i448 pour les recluses de Saint-Reinold par ordre de Dietrich II de Mors, archevêque de Cologne (i4i4-i463). Le texte nous eh a été conservé par une copie qui peut dater du XyiII* siècle appartenant aux archives archiépiscopales de Cologne. Nous avons lieu de croire cette pièce inédite ; du moins ne figure-t-elle ni dans la Rheinisch-Wesphalicher diplomatiscker Codex (t. IV, 11 de Die alte und nene ErzdiÔzese Kôln de Binterini et Mooren, Mainz, i83i) ni au t. IV de VUrkandbuch fur die Geschichte des Niederrheins de T.J. Lacomblet(Dûsseldorf, i858).

Les Statuta inclasorii S. Reinoldi portent la date du 16 février i448. Deux ans plus tôt, le même Dietrich II avait édicté pour les recluses de Saint-Nicolas des statuts similaires dont l'original est conservé aux archives de la ville de Cologne (5).

Dès le début du XIIl" sièck; l'existence d'une recluse isolée est attestée à Saint-Reinold (6). EUe occupait une cellule contiguë à la chapelle placée sous le vocable du martyr Reinold, qui était située dans le voisinage de l'église de Saint-Maurice, à l'angle de Marsilstein et de Im Laach(7). La chapelle ainsi que la reclu-

(i) J. AsEN, art. cit., p. 187, igS, 196.

(2) Arch. de la ville de Cologne, N° iSSgB. Cf. J. Asen, p. 198.

(3) J. Asen, loc. cit.

(4) J. AsES, p. 181.

(5) Cf. Asen, p. 195-196.

(6) Voir les textes réunis par H, Keussen, Topographie der Stadt Kôln, Bonn, 1910, II, I, p. 421.

(7) Cf. Memng et Reisghert, Die Bischdfe und ErzbischÔfe von Kôln, Kôln, 1844, I, p. 398 et Keussen, loc, cit.

APPENDICE laf

série furent restaurées entre i4i5 et i4ao, et quatre recluses y vécurent sous la règle du Garmel (i). Mais une réforme eut lieu en 1447; 1^ règle de S. Augustin fut alors substituée à celle du Garmel ; et les recluses reçurent pour supérieure (j'ectrix) une noble dame fondatrice du monastère de Sainte-Marie-du-Gapitol nommée Marguerite de Waldeck(2). Les Statata inclusorii S.Reinoldi, destinés au reclusoir ainsi réformé, jettent un jour instructif sur une forme encore assez mal connue de vie religieuse du bas moyen âge. Les dispositions concernant les vêtements des moeurs, le couchage, la vie liturgiqpie, la réception des sacrements, la clôture, les règlements relatifs au jeûne et à l'abstinence, à l'âge requis pour l'admission des postulantes et pour la profession, à la formule de profession et enfin "à l'élection de la supérieure offrent notamment un intérêt tout particulier.

En juin 1928, le D"^ Friedrich Wilhelm Lohmann, directeur des archives historiques de l'archidiocèse de Gologne, alors occupé à inventorier ces archives, voulut bien attirer mon attention sur les Statata inclusorii S. Reinoldi, dont je pris alors copie. La pièce est maintenant cotée : Kôln, Klause St Reinold 1.

En novembre 1927, le Prof. D' Wilhelm Levison, de Bonn, a eu l'amabilité de collationner pour moi cette copie avec les statuts similaires de la recluserie de Saint-Nicolas dont j'ai parlé plus haut et qui sont du 7 octobre i446, par conséqueùt de seize mois environ antérieurs à ceux-ci. L'original en est conservé aux archives de la ville de Gologne (UrkundenNr.il 936). J'indiq[uerai en notes les principales variantes, ainsi que les additions ou omissions les plus importantes, en désignant par la lettre N le texte des statuts de Saint-Nicolas. Il serait illusoire et vain de s'attacher à indiquer toutes les différences entre ces deux textes, évidemment très étroitement apparentés, mais rédigés à deux années d'intervalle pour deux recluseries différentes.

Statota inclusorii s. Reinoldi lata per Theoderigum archiepiscopuM Golokiensem A..D. i448.

Theodericus Dei gratia santae Goloniensis Ecclesiae archiepis-

(i) Aegidius Gblenius, De admiranda sacra et civili magnitudine Coloniae, Coloniae Agrippinae, i645, p. 676.

(2) Gelehius, loc. cit.

copus, sacri imperii per Italiam archicancellarius, Westphaliae et Àngariae (i) dux, Apostolicae sedis légatus.

Quoniam ex iniunctae et susceptae pastoralis curae debito nostra intérest providere in commisso nobis grege ut quilibet decenter et ordinate vivat secundum congruentiam sui status et professionis, hinc est quod ad inducendum et mariutenendum Deo placentem et hominibus exemplarem devotam vitam religiosarum personarum pro tempore rectricis, quam matrem voçant, ac consororum inclusorii iuxta capeUam S. Reinoldi civitatis nostrae Coloniensis situati et nobis immédiate subiecti statuimus et ordinamiis ; quod dictae rectrix et sorores in ipso inclusorio degentes praesentes et futurae, ultra communein observantiam mandatorum Dei ac constitutionum Ecclesiae et dioecesis nostrae Coloniensis eas concernentiam etiam diligenter observabunt regulam S. Augustini cum infrascriptis nostris constitutionibus et ordinationibus-.

In quarum prima de habitu et vestitu statuimus et brdinamus quod earum exterior tunica sit de panno albo et scapulare cum mantello de panno nigro, interior vestis sit camisea iinea mediocriter grossa.

Item ordinamus quod singulae sorores per singiila lecta dormiant in culcitris (3) aut lectis plumeis, non tamen nimium moUibus, aut delicatis nec curiose ornatis (3), non nudae, sed in camisea cum vélo nigro consueto capiti supposito (4), nisi aegritudinis causa rectrix quandoque aliter dormire licentiaverit(5).

Item de laude divina et caeremoniis quibusdam bbservandis ordinamus quod in memoriam dominicae Passionis rectrix et sorores dietim tempore convenienti legant dévote horas de S- Gruce, et ad matutinas, hora quarta de mane diebus feriatis, sed celebribus modicum ante incipiendas, et consimiliter ad vesperas, post

(1) Engern (Westphalie).

(2) Culcita (culcitrd), fr. : colstre, coltre, coutre, conte, couette (voir Du Gange).

(3) ornatis] cum preciosis aut pulchris pannis circumpendentibus (add. N.)-

(4) superposito (N.).

(5) licentiaverit] nec umquam due vel plures sorores simul in uno lecto dormire présumant. Et si qua sororum dictum naodum dormiendi trangressa fuerit pro pena ieiunet una die in pane et ceruisia tociens quociens reperta fueri culpabilis {add. N.).

quartam (i) horam dicendas, submngant quinque Pater noster cum totidem Ave Maria. Ad aliarum vero hbrarum quamlibet subiungant tria Pater noster cum totidem Ave Maria. Et legant Primâm et Tertiam similiter ante sextam horam de mane, Sextam vero post missam, Nona post prandium, nisi fuerit dies ieixmii, quia tune legent ante prandium statim post Sextam. Gompletorium legant ante octavam horam de vespere (2), et servabunt silentium post octavam horam et completorium de vespere usque ad sextam horam de mane, et temporibus Missae ac refectionis, cum lectione aedificatoria peragendae, usque ad finem Nonae, nec non communis laboris in laborerio (3), nisi mater vel alia soror, cui ipsa commiserit (4), concesserit loquendi licentiam dicendo Benedicite.

Item ordinamus quod finita Tertia fidéliter laborent per diem et quod legant cursum seu horas Virginis gloriosae sub ipso labore manuali, nisi rectrici aliter visum fuerit, quod similiter legant cum horis de S. Cruce (5); nec non vigilias pro defunctis et septem psalmos poenitèntiales cum litania pro seipsis et benefactoribus. .

Item in obitu D. Archiepiscopi Goloniensis, commissarii, con-, fessoris et alcuius consororis quaelibet sororum légat unum psalterium vel quingenta Pater noster cum totidem Ave Maria, dicendo in fine cuiuslibet Requiem aeternam. Et in ahniversariis sororum et benefactorum sacerdos celebrans Missam faciet specialem memoriam cum un a convenienti collecta.

Item ordinamus quod sorores de quindena in qpjidenam aut saltem modicum ante vel post, si festa expostulant, confiteantur, et ex iudicio confessoris ad hoc bene dispositae possunt capere sacramentum Eucharistiae. Et communicata ipso die communionis non fabuletur aut loqtietur cum extrâneis vel extraneo nisi magna causa urgente de rectricis licentia, sine qua et alia sorore praesente, etiam aliis temporibus nulla sororum cum extrâneis

(i) terciampro quartam (Ni), (a) Et legant — vespere (pm. N.).

(3) laborerium = puvroir. Le mot ne se trouve pas dans Du Gange. Les recluses de Saint-Reinold se livraient notamment au tissage de la soie (Ad. Thomas, Geschichte der Pfarre St Mauritius, Kôln, 1878, p. 19; J. AsEN, Op. cit., p. 187).

(4) vel alià soror, cui ipsa commiserit (pm. N.).

(5) ordinamus — nec non] tempore laboris et sub ipso labore manuali legent cursum seu horas béate virginis gloriose (reliquîs omissis N.).

124 EHMITES ET RECLUS

loquetur (i). Etîam nxiUa sororum prandebit, coenabit aut alias cibum vel potum sumat ante fenestram locutorii apertam ; nec alicui viro manum nudàm porriget palpandam (a). Nec alicui extraneo revelabit sécréta inclusorii aut detractoria defectus consororum suarum, quos superioribus suis débet intimare secundum doctrinam Evangelii, si opus fuerit. Etiam nulla sororum absque licentia rectricis petita et obtenta praesumat singularem poenitentiam subire ieiunando aut alia poenalia peragendo.

Item ordinamus quod rectrix habeat curam de omnibus quae sunt et fuerint in inclusorio, et quod ipsa ordinet officia inclusorii, nec non custodiat rotulam (3) et fenestram, aut alia soror cui ipsa commiserit. Etiam recipiat quoscumque proventus tam inclusorii quam sororum et ex illis sororibus necessaria fideliter administret et universa diligenter scribat, ita quod parata sit singulis annis bis tam de his quae proveniunt quam de bis quae expenduntur coram commissario vel confessore et sororibus singulatim reddere rationem (4).

Insuper pro clausura débite servanda ordinamus quod ipsum ^inclusorium nemo ingrediatur nisi përsonae honestae et necessariae cum licentia commissarii vel confessoris, scilicet sacerdos cum ministre ad ministrandum sacramenta, medicus ad meden- .dum infirmis et artifices operarii ad aediflcandum seu reparandum structuras (5) ; nec aliqua sororum exeat limites clausurae sub poena excommunicationis latae sententiae nisi propter incendium aut aliud magnum imminens periculum. Possunt tamen sorores transferri ad alium locum religiosum de licentia commissarii ex rationali causa ; neque aliqua sororum extra per fenestram prospiciat impudice, vage aut scandalose.

Item de ieiunio et abstinentiis statuimus et ordinamus quod ipsae sorores, quas corporalis infirmitas aut alia légitima causa

(i) loqueturj. Nec litteras missivas emittet nec missas recipiendo légat nisi prius visas per rectricem, absque cuius licencia nisi ex magna urgente causa nequaquam concedenda {add. N. Etiam nulla continaat).

(a) palpandam]. Nec extra débita tempora prandii vel cène cibum aut potum sumat sine licencia matris (add. N.)-

(3) rotula = four.

(4) Item ordinamus — rationem (pm. N.).

(5) structuras] domus. Potest eciam licet raro et ex racionabili causa rector cum honesto socio intrare (add, N.).

non excusât ieiunando observabunt communia ieîunia Ecclesiae in cibo et potu secundum ritum et coiisuetudinem civitatis et dioecesis nostrae Coloniensis et ultra illa ieiunabunt septimanatim sextis feriis vel sabbatis, qpiando in crastino est communicandum, exceptis temporibus paschali et natali Domini nostri Jesu Christi, scilicet a festo Nativitatis eiusdem usque ad festum Purificationis Virginis gloriosae.

Item sorores professae in Adventu Domini non vescentur carnibus, sed bene (i) ovis ieiunando ter in septimana, scilicet feriis secunda, quarta et sexta aut sabbato quando in crastino est communicandum. Etiam feriis secunda et tertia post dominicam quinquagesimae et feriis quartis per circulum anni non vescentur carnibus sed bene lecticineis et ovis.

Itéra septimanatim vel ad minus infra quindenam rectrix tenebit capitulum ctilparum iniungendo poenas condecentes qualitati aut quantitati excessuum. In quo capitulo sorores humiliter et veraciter dicent culpas suas, non excusando se neque veritati resistendo. ^

Insuper volumus quod praemissae constitutiones et ordinationes non obligent ad culpam sed ad poenam nisi propter praeceptum superioris vel contemptum. In quibus etiam dispensandi potestatem habent pro tempore confessor et rectrix, in maioribus coniunctim, in minoribus divisim, et infligendi transgredientibus poenas condignas secundum arbitrium discretionis suae attenta quantitate excessuum et qualitate personarum.

Item de novitiis statuimus et ordinamus quod nulla puella recipiatur ad inclusorium nisi aetatis suae duodecimum compleverit annum, computando a tempore nativitatis ex utero ; nec vestietur religioso babitu nisi compleverit decimum quarttim annum aetatis suae et fuerit probata ad minus per médium (2) annum in habitu proprio saeculari. Nec aliqua novitia suscipiatur ad professionem nisi fuerit complète decem et septem annorum et probata in novitiatu ad minus per unum annum. Forma autem professionis faciendae in una scedula manu propria conscripta vel saltem subscripta signo crucis est baec :

Ego soror.N. promitto stabilitatem inisto loco, conversionem morum meorum.perpetuam continentiam, carentiam proprii et obedientiam secundum regulam S. Augus-

(i) bene] lacticiniis (add. N.)- (a) médium] dimidium (N.)

126 ERMITDS ET REGLUS

tini et constitutiones inclusorii nostri màtri N. rectrici et suis successoribus canonice intrantibus coram Deo et omnibus sanctis eius ac reliquiis huius capellae, quae constructa est in honore S. Reinoldi martyris in praesentia N. commissarii nostri (i).

Item in praefixo tëmpore ad eligendiim novam rectricem sorores ieiunent in praecedenti die et in crastino celebrata Missa de Spiritu sancto in praesentia advocàndi commissarii pro tempore cum honesto sacerdote per eum assumendo fiât electio in ipso inclusorio, in qua conf essor dabit votum suum seu vocem suam primo et consequenter sorores professae. Et quaecunque soror sic electa fuerit in rectricem concorditer, vel inaiori et seniori (a) parte, confirmetur et instituetur per commissariuin, quo facto omnes sorores professae promittent humiliter flexis genibus ad manus rectricis novae obedientiam secundum regulam S. Augustini et constitutiones inclusorii. Quo facto rectrixnoviter confirmata consimiliter ad manus commissarii in una scedula manu propria conscripta vel saltem subscripta signo crucis promittat obedientiam sub tali forma :

Ego N, rectrix pro me et pro inclusorio nostro promitto obedientiam domino meo gratiosissimo domino archiepiscopo Goloniensi pro tempore nec non ex eius commissione commissario huius inclusorii secundum regulam S. Augustini et constitutiones inclusorii nostri (3).

Demum ut in dicto inclusorio religio manuteneatur, virtus floreat et vitia supprimantur tenore praesentium mandando committimus, iniungimus et impartimur ordinaria nostra authoritate abbati pro tempore S. Pantaleonis (4) plenariam authoritatem et potestatem, assumpto secum uno honesto velpluribus presbyteris, ]^raefatum reclusorium visitandi quando sibi videtur expedire, excessus sororum inibi mediante rectrice pro modo delicti quandoque opus fuerit corrigendi ipsasque delinquèntes

(i) honore] bonorem dei et sancti Nycolai episcopi in presencia N. rectoris nostri (N.)- (a) Sic. saniori (N.).

(3) La fin du texte de N. plus courte est assez différente.

(4) L'abbaye de Saint-Pantaléon, de l'Ordre de S. Benoît, était peu éloignée de la recluserie de Saint-Reinold.

ab huiusmodi exceèsibus et delictis nec non a sententiis suspensionis et excommunicationis \igore statutorum a iure vel ab homine generaliter latis per se vel dictum ipsarum confessorem absolvendi atque cum eis dispensandi, etiam in casîbus ordonariae authoritati specialiter reservatis; sorores quoque novitias similiter per se vel dictum ipsarum confessorem investiendi, includendi et professiones eàrum recipendi; nec non'toties qpioties oportunum fuerit idoneum presbyterum sibi per rectricem et sorores praefati reclusorii praesentatum in confessorem instituendi, qui auditis confessionibus et iniunctis poenitentiis salutaribus ipsas sorores et earum familiam intra septa inclusorii degentem absolvat a peccatis suis, etiam in casibus ordinariàe potestati reservatis, et eisdem ministrèt ecclesiastica sacramenta aliaque faciat quae ad curam animarum dignoscunt pertinere; contradictores atque rebelles, si quae fuerint, per censuram ecclesiasticam et alia iuris remédia, authoritate ordinariâ in his scriptis concessa et impartita compescendi, salva semper nobis et nostris successoribus fevocatione speciali nec non ordinariâ visitatiohé quaiido plàcuerit et visum fuerit expedire.

Datum (i) sub nostro sigillo ex certa nostra scientia appenso* praesentibus synodali et generali revocatione qualicumque non obstante. Anno Domini millesimo quadringentesimo quadragesimo octavo, die décima sexta februarii.

(i) Datum] sub sigillo nostro presentibus ex certa nostra sciencia appenso, generali vel synodali revocacione non obstante qualicumque, anno domini rûillesimo quadringentesimo quadragesimo sexto die septima mensis octobris (N.).

lO

Page 1