Ténor littere
Philippus de Sangineto, miles, comitatuum Provincie et Forcalquerii senescallus, domino Raybaudo de Grassa, militi, vicario, domino Bernardo de Cramona, jurisperito. primarum appellationum judici et Giraudo Chambaironi clavario, civitatis Massilie, salutem et amorem sincerum.
Proposita coram nobis querela gravi pro parte hominum castrorum Berre et Istrii, Vitrole et Alansoni, facientium sale in salinis eorum, quod presens cabellarius cabelle salis dicti castri Berre, licet tenetur (1), secundum formam convencionum habitarum olim super ipsa cabella inter clare memorie dominum Karolum, filium Régis Francie, Jérusalem et Sicilie regem illustrem, tune comitem et marchionem comitatuum eorundem et Andegavie, per se necnon pro inclita domina domina Béatrice quodam ejus consorte, comitissa et marchionissa comitatuum predictorum, ex una parte ; — ac virum magnificum dominum Guillelmumde Baucio, dominum dictorum castrorum, nomine suo ac successorum , militum et hominum terre sueet specialiter hominum dictorum castrorum, etgeneraliter nomine suo et omnium aliorum militum et hominum terre sue, ubicumque fiât sal, ex altéra, — solvere ipi^is hominibus salem facientibus, pro quolibet modio salis extracti per terram, ad mensuram Berre, d. xxxmi regalium, et pro quolibet modio salis extracti per mare d. xxx monete predicte tune currentis in civitate Massilie seu ejus valorem, tamen non vult ipsis hominibus, ut dicitur, pro dicto sale ad predictum valorem satisfacere, sed tantum ad valorem monete que nunc currit in civitate Massilie, que est longe
(1 ) Par erreur, le ms porte tenentur.
minoris Taloris quam predicta moneta regalium tunccurrens, fuerit in eorundem hominum grave dispendium, ut dicebant.
Nos volentes de ipsis conventionibus plenarie informari, statim fecimus instrumentum continens convontiones easdem, quod in aquenti regio archivo conservatur, per magistrum Hugonem Honorati, archivarium dicti archivi, coram nobis et consilio Regio istamm parcium aportari, et conscito per instrumentum ipsum quod predictis hominibus débet satisfieri pro dicto sale ad rationes predictas et de prescripta moneta tune currenti vel ad ejus valorem, per nos et ipsum consilium, in quo subscripti consiliarii regii affuerunt, concorditer deliberatum et provisum extitit eisdem hominibus satisfieri debere ad valorem in instrumento conventionum hujusmodi comprehensum. — Et quia valor ipse nobis totaliter ignotum, volentes omnino quod conventiones ipse tenaciter observentur, vobis, regia auctoritate qua fungimur, mandamus expresse quatinus, adhibitis vobis aliquibus probis viris et expertis in talibus, saltim sex, sub religione prestandi per eos propterea juramenti, examinari cum diligencia faciatis valorem pecunie regalium currentium in dicta civitate Massilie, anno Domini M" CG^ L* VIIII", 111° ydus augusti, quo tempore conventiones ipse facte fuerunt, prout in dicto instrumento apparet, et deinde reduci ad valorem presentis nove monete régie que euditur in cicla regia Sancti Remigii, civitatis Avinionis (sic), quorum xn d. cum obolo valent i liliatum argenti ; ita quod ille valor dicte prime monete regalium solvi possit de presenti nova moneta prefata. De qua extimatione et reductione fieri faciatis distincte, cum inserta forma presencium, duo publica consimilia instrumenta quorum, uno ipsis hominibus tradito, aliud ad Regiam aquensem cameram, pro cautela conservandum inibi, trausmittatis. — Nomina vero ipsorum juris peritorum et regionum consiliariorum sunt hec, videlicet :
Dominus Bonifacius de Fara, magne Régie Curie magister rationalis; dorainus Franciscus de Barba, juriscivilis professor, primarum dictorum Comitatum appellationum judex ; dominus Gaufridus Berengarii, dominus Jacobus Jusberti, juris civilis professores; dominus Franciscus de Tabla, dorainus Andréas deCrota, dominus Bartholomeus Arbaudi, dominus Jacobus Peletijurisperiti de Nicia.
Datum Aquis per virum nobilem dominum Johannem de Juve
DE CHARLES l" 465
nacio, juriscivilis professorem, dictorum comitatuum majorera et secnndarumappellationum judicem, anno Domini M" CCG« XXX" 1% die vicesimo primo Augubti, XIIIl* indiclionis.
3. Et dicti domini vicarius, judex et clavarius, audito ipsius litière diligenter effectu, responderunt, cum omni reverencia, fc fore parâtes dicti domini senescali mandatum exsequi et effective complere, precipientes Johannetto Borgondionis nuncio curie régie Massilie, présent! et audienti, quatinus accédât ad domos proborum infranominatoruracertitudinem habencium,juxta assertionem quorundam, de contentis in littera preinserta, quibus precipiat ut coram ipsis dominis comissariis comparere procurent in Caria Regia supradicta ; quorum proborum nomina sunt bec :
Guillelmus Arnaud!, apothecarius ; Marcellus Cathalani, BertrandusdePiOïseto, Raymundus Envezati, Raymundus de Moreriis, Henricus Syalle, Johannes Arnulphi, Gaufridusde Serveriis, Petrus Blanquerii.
Quibus hominibus proxime nominatis, in crastinum, scilicet die quarta septembris, coram dictis dominis comissariis comparentibus in Regia Guria et tractis seu ductis statim per dictos dominos comissarios in aula Palacii Regii dicta viridi ab antiquo, ut aliorum negociorum Curie emergentium strepitus presens riuUatenus negocium irapediret, statim per dictes dominos comissarios fuit eis effectus dicte littere domini senescalli, in vnlgo, cum diligencia declaratus. — Gujus littera ipsis probis reverenter audientibus effectu detecto (sic), iidem domini comissarii eisdem et eorum cuilibet preceperunt ut circa ea que per mentem dicte littere edoceri et clarifficari ipsi domino senescallo pro parte Curie postulantur, eorum méditative studeant veritatis testimonium perbibere. Quiquidem probi, hora aliquali, in loco predicto, circa petita in dicta littera ad invicem conferenter, eorum tulerunt testimonia velut infra, prius per eos et eorum quemlibet de veritate dicenda sacramentis prestitis in dictorum dominorum comissariorum manibus, ad Evangelia Dei Sancia.
4. Primo, Marcellus Cathalani, mercator, civis Massilie, dixit se recordari et certitudionalem habere memoriam de LXV usque LXVIII annos transactos (sic), quibus temporibus florenus auri fini justi ponderis valebat et currebat publiée per Massiliam ad s. xuet VI d. regalium massiliensium.
Bertrandus de Rosseto, curalerius, civis Mapsilie, dixit se recordari et plenam habere memoriam de LXV usque LXVIII annos transacto (sic), quibus temporibus florenus aurifini, justi ponderis, valebat et publiée currebat per civitatem Massiliam ad xii s. et interdum cum dimidio regalium Massiliensium.
Raymondus Envezati, mercator, civis Massilie, reminisci se dicit et lucidam habere memoriam de LXI annis transactis, quo tempore florenus au ri fini, justi ponderis valebat et publiée per civitatem Massilie cursum habebai ad s.xii regalium, eodem tempore in Massilia currencium.
Rayraundus de Moreriis, mercator, civis Massilie, dixit se nil aliud scire de contentis in dicta littera, nisi quod recordatum se dicit et certam habere memoriam de annis transactis L, quo tempore valebat florenus auri fini, justi ponderis, in Massilia xii s. regalium eodem tempore in Massiia currentium.
Henricus Syalle, campsor, civis Massilie, dixit in omnibus et per omnia ut Raymundus de Moreriis, testis supraproxime precedens, et in verborum efi"ectu excepta temporis memoria, nam memoriam de eisdem habere se dicit de LXI- annis transactis.
Gaufridus de Serveriis, civis Massilie, dixit se certitudionalem habere memoriam de XLV annis transactis, quibus temporibus valebat florenus auri justi ponderis, regalium tune in Massilia currencium s. xii et dimidium.
Petrus Blanquerii, civis Massilie, dixit se recordari et certitudionalem habere memoriam de L annis transactis proxime, quo tempore valebat florenus auri in Massilia, equi ponderis, xii s. et vi d.
Johannes Arnulphi, olim campsor, civis Massilie, dixit se meminisci et certam habere memoriam de XLVIII annis transactis, quo tempore valebat et cursum comunem se publicum habebat in Massilia florenus auri, justi ponderis, ad xi s., et tracti temporis (sic) ad XII s.
;j — Et interrogaii testes omnes predicti de pondère ligue dictorum regalium ac super aliis omnibus membris ad actum spectantibus in litlera dicti domini senesealli super facto monete descriplum, dixerunt se nil aliud scire quam supra unusquisque ipsorum est proxime supra testificatus, excepfo Johanne Arnulphi, teste proxime précédente, qui dixit super pondère ligua ipsorum regaium quod marchum ipsorum regalium ponderare debebat xxn s.
DK CHARLES l*"" 467
ei VI d., et de lege, ipsi régales esse debebant de argento ordinato per domiinim nostrum bone memorie tune Regcm, ad un d. minus picta.
De quibiis omnibus et singulis supradictis, dicti domini comissarii, tam pro parte Régie Curie quam hominum Berre dictam licteram presentancium, instrumenta publica, unum pro parte Curie et aliud pro parte dictorum hominum postularunt.
Actum Massilie, in palacio sive aula dicta virida ab antiquo, in presencia et testimonio Barthoîomei Lique, preconis Curie Régie Massilie, Pétri Benedicti, Johanneti AycardI, civium Massilie, et Gaufridi de Massio, de vicaria Grasse, testium ad hoc specialiter vocatorum et rogatorum, et mei Pétri Amelii notarii publici Massilie ac comitatuum Provincie et Forcalquerii, et cetera prout infra.
7. Subsequenter vero, anno domini quo supra, dieVIÎ'septembris, volentes et cupientes dicti domini comissarii, qui petuntur per litteram dicti domini senescalli lucidiori judicio patefacere, et Curiam Regiam certam reddere de valore precipue regalium concurrencium in Massilia, currente M» CC° L'IX°, 111° ydus augusti, juxta ipsius domini senescali littere mentem atque seriem, fecerunt ad eorum evocari presenciam campsores et mercatores subscriplos tanquam experlos in talibus pre aliis hominibus dicte terre, publica noticia edocente, quorum campsorum et mercatorum nomina sunt hec : Bernardus Garnerii, Guillelmus Blanchi, Nicolaus Francie, Assaudus Stornelli, Raynaudus de Stregiis, Johannes Arnulphi, Johannes Segnoreti.
8. Qui quidem probi proxime nominati, mandato dictorum dominorum comissarorium in dicto Palacio congregati, habito prius per eos duorum dierum transactorum spacio super prospiciendis et certifB candis eorum animis circa valorem dictorum rfgalium currencium tempore seu millesimo proxime dicto, ac redductionem valoris dictorum rrgalium, juxta dicti domini senescalli littere seriem et effectum de veritate dicenda super valore et redductione predictis, ab eorum quolibet sacramento ad Evangelia Dei sancta preslito corporali, unanimiter concordantes et eorum nemine discrepante, dixerunt et testiCDcati fuerunt et verum esse deposuerunt quod tempore septuaginta duorum annorum jam transactorum a M" CC" L° 1X% 111° ydus augusti, iiec non valorem regalium tune currencium totaliter ignorare se dicunt. Verumtamen dixe-
runt et verum esse deposueruntprobi superiusnominati quod XXX anni lapsi proxime sunt vel circa quod facta fuit moneta regalium in Massilia, cujus monete regalium magister fuit Ade Marius de Stregiis^ quondam civis et habitator Massilie ; quequidem moneta regalium^ videlicbt marchum quodlibet ipsorum tune fabrieatorum regalium, tenebat et tenere dedebat, de lege, denarios m et grana xiii cum dimidio argenti fini, et marchum quodlibet ponderare debebat solidos viginti duos cum dimidio dictorum regalium, prout conventiones tune tempoie facte super fabricationo ipsorum regalium inter Curiam Regiam, ex parte una, et universitatem Massilie, ex altéra, decernunt clarius et exprimant constante publico documento, quod Curia Regiam opinantur iidem probi habere.
9. Interrogati quomodo et qualiter sciant predicta, dixeruntquod visu et auditu, — dicentes iidem testes proxime nominati et eorum quilibet se credere non tamenquoda!iamaliqui( 1 ) ipsorum testium certiludinem habeant quod regales in Massilia fabricati, XXX anni sunt, per dictum Ademarium de Stregiis, essent ad valorem regalium in Massilia currencium M° CC° L' IX', ydus augusti et ipsam credenciam dicunt dicti testes et deponunt non tamen assertive, respectu verborum contentorum in pacis capitule Massilie subrubrica posito : De regalibus faciendis.
10. De quibus omnibus et singulissupradictis dicti dominicomissarii instrumentum publicum, pro parte Curio, et présentantes litteram dicti domini senescalli, pro parte eorum et universitatis castrorum in ipsa littera descriptorum, aliud instrumentum publicum fieri postularunt.
11. Actum Massilie, in aula Regii Palacii dicta viridi in antiquo, in presencia et testimonio Bartholomei Ligue, Pétri Benedicti, Johanneti Aycardi de Massilia et Gaufridi de Massio, de vicaria Grasse, testium ad hec specialiter vocatorum et rogatorum et mei Pétri Amelii, notarii publici Massilie ac comitatuum Provincie et Forcalquerii, qui requisituset rogatus et dictisdominis comissariis nomine curie Régie de predictis hocpublicum in.-trumentum scripsi signoque meo signavi.
(Arch. des B. du Rli. B 487).
( I ) Pai- erreur le ms. porte aliquis.
APPENDICE
