‹ Essai sur les monnaies de Charles 1er, comte de ProvenceChapitre 127 sur 183 · Datum Aquis, nonas augusti, anno Domini M» CC" LXVII · texte numérisé non relu

Datum Aquis, nonas augusti, anno Domini M» CC" LXVII

{ Arch. des B. duRh, B. 206 f. 9 v°)

Ordonnance du Sénéchal de Provence^ relative au paiement en monnaie neuve des dettes contractées en monnaie vieille et à l'achat des espèces de change, 21 juillet, 1267.

Ordinatio monete.

1. Annodomini M» CC° LXVIP, XII° kalendas septembris, dominu? Guillelmus Estendardus, senescallus Provincie et Forcalquerii , de consilio multoram proborum virorum, statuit et ordinavit de facto monete nove provincialium coronatorum solvende a debitoribus comitatus Provincie et Forcalquerii eorum creditoribus pro debitis bine retrofactis, sive contractis.

2. In primis, quod pro debitis in quibus fiebat mentio de Turonensibus vel Provincialibus, nisi specialiter fieret mentio de turonensibus de Tors, sive sint instrumenta vel non, que facte fuerunt ante annum Nativitatis Domini nostri Ihesu Christi M» GG<'LXlII'',omnesdebitores Provincie et Forcalquerii possintsolvere equaliter monetam novam Provincie coronatorum eorum creditoribus, loco predicte monete veteris, sine aliquo cambio.

3. Pro debitis vero contractis a festo Nativitatis Domini predicto, scilicetM"'CG<'LX'' IIP, usquead aliud festum sequens,scilicet anno Domini M° CC° LX" IIII ", debitores omnes Provincie et Forcalquerii possint solvere eorum creditoribus xx s. provincialium coronatorum pro xxnii s. monete veteris nunc currenlis.

4. Pro debitis vero contractis a festo Natalis Domini quod fuit M" CG" LX" IIIP usque ad aliud festum sequens quod fuit M° GC" LX" V, possint solvere eorum creditoribus xx s. provincialium coronatorum pro xxv s. illius monete veteris.

5. Pro debitis vero contractis a festo Natalis Douaini quod fuit anno domini M° GG° LX" V° usque ad hodiernum diem, possint solvere debitores eorum creditoribus xx s. provincialium coronatorum pro XXVI illius monete veteris ; et eodem modo ûat de censibus et de locationibus secundum predictas destinationes. Inter predictas extraneas vero personas ab utraque parte, vel inter extraneas et provinciales, si questio fueritincomitatu Provincie et Forcalquerii, ^t eodem modo fiant solutiones secundum predictas distinctiones.

DE CHARLES l" 459

6. De facto vero boilloni emendi per magistros monoto ab hominibus Provincie et Forcalquerii, statuit et ordinavit quod ipsi magistri dent, pro marcha Montispessulani de provincialibus veteribiis XVI s. et II d. provincialium novorum coronatoram et pro marcha massiliensiiém novorum dent xvii s. provincialium coronatorum et pro marcha massiliensium veterum dent xviii s, vi d. provincialium coronatorum, ( l ) quandiu tenuerint tabulas pro cambio faciendo.

(Arch. dép. desB. duRh. B. 2,f°. 193 et20C )

Ordonnance du Sénéchal de Provence relative à la fabrication de nouvelles espèces. Août, 1272.

Super moneta cudenda in Tharascone.

1. Anno Domini M" CC° LXXII», IV° idus augusti, noverint univers! présentes pariter et futuri quod dominus G. de Agonessa, miles,

senescallus Provincie et Forchalquerii tradidit et concessit,

nomine Curie domini nostri Régis Sicilie et pro ea, monetam provincialium coronatorum fabricandam seu cudendam in Castro Tarasconi, Guidoni Vitalis et P. Martini, burgensibus de Marcelle, pactis et conventionibus infrascriptis, videlicet quod moneta que fiet per predictos débet esse ad legem et ad pondus turonensium de Turnis domini Régis Francie qui nunc fabricantur seu cutuntur [sic).

( 1 ) Le ms. B. 206 porte: et pro marcha mausentium novorum dent xxviis. provincialum coronatorum et pro marcha mausentium veterum dent XXVII s. vi d. provinciahum coronatorum, quando, etc, etlems. B. 2 et pro marcha massiliensi dent xxviii s. vi d. provinciahum coronatorum quandiu etc . — Ces deux leçons paraissent fautives, et voici pourquoi : ^

Il n'existe pas de monnaie provençale de cette époque à laquelle con- ./ yi.Ayy^ Ci viennent soit le terme de mausentium, soit le prix de xxvii et xxyiii s. yi d. le marc montpeUierain. Il est superflu de démontrer la première assertion, car j'ai énuméré dans le cours de l'^'ssai les espèces fabriquées en Provence et le nom de mausentium ne s'y trouve pas et il n'est pas de nom de ville provençale d'oii l'on puisse le dériver. Quant au prix de xxvn à xxviii s. vi d. le marc, il est également inadmissible, car il aurait

2. Lex vero dicte monete talis est et esse débet : im'denariorum minus picta, ad argentum montispessulanum. Pondus rero dicte monete talis est et esse débet, pro marcha, xiii s., i d., scilicet pro

K ^ marcha domini Régis Francie.

3. Et si in tribus marchissunt plus II denarii,nichilominusmoneta débet per custodem monete expendiri. — Cum vero dictus custos dictam monetam ponderabit, si marcha superet pondus denariorum, pannubulus débet cuda amoveri. Tallia vero dicte monete

'^i ;-- ;• talis est et esse débet : quod in xx s. dicte monete debent esse ^XyîJ '^' xn d. adeo fortes quorum denariorum marcha xvi s. ini d.compleaj,^ tur. Item, in xx s. dicte monete non debent esse nisi xii d. ita débiles quorum denariorum marcha in xx s. iiii d. compleatur. ^ 4. Item, si denarii facti per dictos magistros monete sint deffec-

tivi in uno grano tantum, nichilominus dicti denarii debent per custodem monete expendiri et deliberari.

Tamen dicti magistri debent facere tantundem de dicta moneta (W*') in qua debent granum quod defifecerat emendare.

Si vero denarii sunt deffectivi in uno grano et dimidio, non debent expendiri nec deliberari neque de manu custodis exire, quousque de dictis denariis tantundem factum fuerit in quo tantundem dictum granum et dimidium, quod primo in aliis denariis deffecerat, emendetur ; quo emendato, omnes denarii defFectivi et alii aucmentati debent comisceriet expendiri per custodem. Item, cum denarii, ut dictum est, per custodem monete expediti

pour corollaire un titre de 7 deniers de fin environ et je ne connais pas, je dirai plus, il n'y a pas eu de monnaie provençale ou usitée en Provence à 7 d. de fin au XIII» S. Les deniers royaux marseillais, les guillelmins, les melgorieiis, les vienimois, les raimondins variaient de 3 à 5 douzièmes de fin, mais aucune de ces espèces n'a été frappée à 7 d. ; les millarès l'étaient à 9 ou 10 au moins. D'un autre coté le marc marseillais supérieur à celui de Montpellier d'environ 6 OiO ne pouvait pas, le premier étant payé 16, s'élever au prix de 28: la leçon du ms. 2 est sous ce rapport fautive ; en outre le marc comtal était le marc de Montpellier et non celui de Marseille. Pour ces divers motifs, corrigeant Ui version de mausc7itiutn à l'aide de celle de massiliensi j'ai substitué massiliensium au premier de ces deux termes; j'ai de plus ramené les prix de marc à des chiflres acceptables par la suppression d'une lottre, et ainsi modifiée la leçon du ms. 206 m'a paru devoir être préférée à celle du ms. B. 2.

DE CHARLES l"' 461

fuerint, magistri dicte monete quamnove ad pondus dicte monete erunt, postmodum oranes liberi et immunes.

6. Item, de denariis qui fient pcr predictos magistros monete debentponiin quadam pixide, de quolibet centenario vi d., et lex predictorum denariorum débet videri ex pacto quater in anno aut plus, si curie videbitur.

Et si sit deffcctus in dictis denariis débet suppleri et emendari ad cognitionem custodis dicte monete et aliorum quos curia domini fiegis Sicilie predicti super hoc deputabit. Supplecio vero dictorum denariorum débet extendi et fieri usque ad unum granum et dimidium tantum.

7. Magistri vero dicte monete prenominati dcbent et tenentur, ex pacto , facere hinc ad Natale proxime venturum et a Natale usque ad duos annos continuos et completos, quinquaginta milliaria grossa dicte monete et de uno quoque œilliario grosso dicte monete debent et tenentur dicti magistri dare et solvere dicto domino Régi seu ejus nomine recipientibus xv 1. ejusdem monete.

8. In Provincia vero nec in comitata Forchalcherii, ( Massilia excepta que habet monetam specialem ), non débet fieri aliqua alla moneta nisi de voluntate dictorum magistrorum. — Nec, in predictis terris, debent fieri millarenses per aliquem nec aliquos, nisi de voluntate dictorum magistrorum ; — et hoc débet per predictas terras Provincie et Forchalquerii specialiter inhiberi.

Dicta vero moneta solummodo débet currere generaliter et specialiter per supradictas terras et nulla alla, conventionibus civitatis Massilie semper salvis.

Alie vero monete omnes et earum quellibet universaliter debent cassari et annulari, nec currere debent per predictas terras Provincie et Forchalquerii, nisi moneta que fiet et fieri débet per ipsos magistros.

9. Curia vero, ex pacto, débet et tenetur deffendere sub aliqua pena quod bosonalla seu billoni de Provincia seu comitatu Forcalcherii per monetarios, seu aliquos alios, minime extrahantur.

40. Predicti vero magistri dicte monete et eorumoperarii et familia debent habere illud privilegium quod monetariis, in Provincia, est concessum, et actenus concedi consuevit.

11. Mercatores vero [ et ] alii apportantes bosonallam seu billonum ad monetam debent venire et redire salvo et secure et debent esse immunes a prestatione pedagii atque lesde.

12. Que omnia supradicta et singula et universa, specialiter seu generaliter intellecta, prout superius singulariter seu generaliter sunt expressa, predicta Guido Vitalis et P. Martini dicto domino senescallo, récipient! nomine dicti domini Régis et pro eo attendenti, observare et in nullo contravenire per se nec per alium promiser unt et juraverunt sponte, tactis Dei Evangeliis corporaliter Êacrosanctis.

Et fuit michi infrascripto notario concessum per dominum senescallum et predictos magistros et inter eos expresse conventum quod de predictis possim duo vel plura facere consimilia instrumenta. Actum Aquis, in prato palacii dicti domini Régis, presentibus suprascripto domino Si[ s Jtaricensi episcopo, domino G. de Menilio- Raynardi, bajulo Aquensi ; domino B. Sardo, judice Avinionis -, domino Marcho, sacrista Si?taricensi ; Raimundo Scriptore ; magistro G., regio procuratore, supra nominatis; G. Godol ; G. de Tornamina, monetario ; domino Philippo Rogerio, judice Aquensi, et me, P. de Garda, publico notario iilustrissimi domini Karoli, Andegavie, Provincie et Forchalquerii comitis marchionisque Provincie et régis Sicilie supradicti, qui mandate dicti domini senescalli et ad requisitionem dictorum magistrorum dicte monete hanc cartam scripsi et signo meo signavi.

( Arch. des B. du Rh. 2, f» 52, et 142 f 80. ;

Enquête rétrospective sur la valeur intrinsèque de la monnaie marseillaise du XIIP s. et sur le cours de change du florin en cette monnaie. 3 Septembre 1331 .

1. Anno Domini M» CGC XXX-P, indictione XIIIP, die II? septembris. Adhientes et constituti Arnaudus Arnaudi et Gaufridus Boeti de Berra, tam eorum propriis nominibus quam nomine tocius universitatis castri de Berra cujus universitatis dictus Arnaudus procuratorem se fore asserit, ante presenliam nobilis et potenlis viri domini Raybaudi de Grassa, mililis, domini de Albarno, vicarii Massilie, et circumspectorum virorum domini Bernardi de Chinino

DE CHARLES l" 463

de Cramona, judicis primarum appellationum, et magistri Giraudi Chambayroni, clavarii civitalis Massilie , in curia regia palatii pro tribunali sedentium, exhiberunt et présenta verunt, dictis nominibus, ipsis dominis vicario, judici et clavario, quandam patentem litteram emanatam a viro magnifico et potenti domino Philippo de Sangineto, honorabili milite, comitatuum Provincie et Forcalcherii senescallo, ipsius senescallie sigillo impresso in cera rubea sigillatam, petentes et cum instanciarequirentesfieri et celeriter expediri que in ipsa exhibita et recitata coram ipsis dominis littera, cujus ténor sequitur, lacius continentur.

Page 1