FIN DE JUILLET

MOT A. — Noos croyons devoir joindre cette lettre aux pièces inédites de notre Appendice, en nous conformant an texte qn'en a donné M. Qniclierat, dans son savant ouvrage sur les Procès de oûndamnation et de réhabilitation de Jeanne di'Aro (t. I, p. 131 et sniv. ), et nous reproduisons également la Notice dont il la fait précéder, quoique nous ne partagions pas son opinion sur le personnage auquel la lettre est adressée.

Cette pièce a été imprimée une seule fois par Lami, dans les Deliciœ Eruditorum (t. IV, p. 38), d'après un manuscrit de la bibliothèque Ricardi, à Florence. Le manuscrit 8,757 (latin) de notre bibliothèque royale en contient une autre leçon ; mais les deux textes sont tellement vicieux que même après les avoir modifiés l'un par l'autre, il faut renoncer à établir le sens de plusieurs passages.

La lettre est sans adresse, sans souscription et sans date. On l'attribue à Alain Chartier, parce que les deux manuscrits où elle se trouve sont des recueils de lettres de cet homme célèbre. Lami conjectura qu'elle avait été écrite pour l'empereur Sigismond ; mais un secrétaire du roi de France écrivant à l'empereur d'Allemagne, ne l'aurait pas appelé

illustrissime princeps. Il s'agit d'un prince qui avait envoyé un exprès à Bourges, pour prendre des informations sur la Pucelle auprès de l'abbé de Saint-Antoine, en Dauphiné, ou de l'archevêque de Vienne. Le choix de ces deux dignitaires ecclésiastiques, tous deux appartenant à la même province, tous deux voisins de la Savoie, me semblerait devoir porter les conjectures de ce côté. Si Amédée VIII, duc de Savoie, n'est pas le personnage auquel s'adresse Alain Chartier, on pourra choisir entre son fils Louis, prince de Piémont, le marquis de Montferrat, le marquis de Saluces ou le duc de Milan.

Illustrissime princeps, nuntius vester Corardus Bituris pridie me convenit ; qui se a vobis in Galliam missum (asseruit), ut, cum abbate sancti Anthonii vel archîepiscopo Viennensi (1), quae de Puella dicerentur, litteris impetrare posset; sed neutre horum invente, rogavit me vehementer, ut si gratam, si jucundam rem vobis facere cuperem, has litteras de Puella conficerem. Ego vero splendore ac magnitudine vestri commotus, libenter operam dedi, ne magnarum rerum atque illustrium, et quae vos scire magnopere cupitis, inanis vester nuntius vacuusque redire t.

Primum, ut opiner, cuja sit Puella vultis scire. Si nationem quaeritis, de regno est; si patriam, de Vallecolorum oppido, quod est prope flumen Meusse; parentibus nata qui agriculturse pecoribusque vacarent. -^tatem pueritisB ingressa, curse pecudum est posita. Ubi vero duodecimum annum attigit, voce ex nube nata, saepenumero admonita est uti regem adiret -regnoque labenti succurreret. Sed

(1) Memenii^ dans Tédition de Lami.

quum Anglici, valido exercitu, validis castellis ac bastidiis Aurelianis obsedissent, non admonita tantum fuit Superorum oraculo, verum quoque minis adfecta, quod pœnam gravissimam lueret nisi raptim ad regem accederet. Interroganti (quomodo) proflcisceretur, quid vel perfectam (1) facere t)porteret, responsum est : « Habitu muliebri deposito, virilem adsume (et socios) qui te comitentur ad regem et conducent a capitaneo Valliscolorum. Profecta ubi sis, et cum rege loquuta, fac libère» Aurelianis abx)bsidione. Hinc regem consecrandum Remis adducas; coronato Parisius reddas regnumque restituas. »

Non fuit in mora Puella; capitaneum adiit, comités accepit, virilem vestem induit, et ascendens equum, quod nusquam antea, iter adgreditur, atque per rura, per castra, per civitates hostiles et média hostium tela, ipsa incolumis et sociis salvis oûmibus, progressa, tandem ubi rex erat advenit. At rex, audito adventu Puellse, perceptoque quamobrem veniat, quidve se facturam dictitaret, sapientissimi régis consilio usus, neque contemnendam eam, neque admittendam prius statuit, quam experimento adgnosceret quid illa haberet rei bonse aut malse, fictum vel verum, compositum aut pravum. Igitur Puella apud doctissimos viros, velut in pugnam, in examen adducitur, ubi de multis arduisque rébus humanis ac divinis, etiam atque etiam interrogata, nihil nisi egregium etdignum laude respondit; ut non in agris pecudes pavisse, sed in scholis litteras addidicisse videretur. Spectaculum profecto pulcherrimum : fœmina cum viris, indocta cum doctis, sola cum multis, inflma de summis disputât I Sed quum rex accepit quibus

(1) Endroit visiblement altéré par les copistes. L'édition donne qvod nil velf au lieu de quid vel. Je proposerais : quidve jprofecta/m.

verbis quave constantia uteretur, accersiri coram se j assit, loquentem audivit diligenter. Quid loquuta sit, nemo enim est qui sciât illud. Tàmen manifestum est regem velut $piritu (1), non mediocri fuisse alacritate perfusum.

Post haec Puella, quuni divina arderet praecepta adimplere, petiit confestim sibi dari exercitum quo Aurelianis succurrat jam periclitanti : cui, ne quidquam temere ageretur, negatum principio, tandem est concessum. Quo accepto, cum ingenti copia victualium Aurelianis concedit. Transeuntes sub hostium castris nihil hostile percipiunt; hoste^ enim velut ex inimicis amici, ex viris mulieres facti aut cuncti ligati manibus forent, victualia in urbem transire aequo animo patiuntur. Delatis in urbem victualibus, ipsa castra aggrediens, quoddam miraculum quonam modo, vel quam brevi spatio, ceperit illa, praesertim quod in medio ***^ quasi pontis (2) erectum, ita validum erat et tam munitum omnibus rébus ac vallafum, ut, si gentes, si nationes omnium oppugnassent non tamen posse capi crederetur. Oppugnat 'demum unum, demum aliud, ac tertium oppidum, quae ut erant circumamicta fluminibus, plena armatorum et praesidiis universis, nullo pacto expugnari posse videbantur. Quae quidem oppida victa haec bellatrix velut tempestas obruit, ac dehinc audito Anglicos cum exercitu prope esse, exercitum et aciem ducit in hostes, magnô animo invadit, Neque eo remota est quod essent hostes longe numéro superiores. Non potuerunt Anglici sustinere impetum Puellae, ita quod victi, in modum pecudum usque ad unum caesi sunt omnes. Posthaec pronuntiat non esse ignorandum advenisse

(1) Spretum^ dans l'édition de Lami.

(2) L'édition et le manuscrit : Pontem, au lieu àe pontis; Tune -et Taulre indiquent par un blanc qu'il y a lacune entre medio et qtLoti,

tempus quo suscipienda corona régi esset; eundiim ergo Remis : quod multis, non tantum difficile, sed irapossibile visum est, quippe quod ab hostibus per eas (?) oporteret civitates atque locos procedere. At ipsae civitates ultro se regi dabant. Igiturque ventum est Remis et rex, Puella duce, consecratus est.

Caeterum ne longius progrediar et paucis, si possim, multa perstringam : nemo raortalium est, qui si ipsam cogitet, non admiretur, dictis stupeat, factis et gestis, quae tam multa et mirabilia brevi tempore egerit. Sed quid mirum ? Qaid enim eorum est quae habere duces oportet in bellis, quod Puella non habeat? An prudentiam militarem? Habet mirabilem. An fortitudinem? Habet animum excelsum, superque omnes. An diligentiam? Vincit Superos. An justitiam? An virtutem? An felicitatem? Et his praeter caeteros est ornata. Et si est conflictura cum hoste, ipsa exercitum ducit, ipsa castra locat, ipsa praelium, ipsa aciem instruit, et fortiter opéra militis utitur et quam pridem opéra ducis exsequitur. Dato enim signo, hostem rapit, raptum concutit, vibrât in hostes, et, tacto calcaribus equo, magno impetu in agmen irrumpit.

Haec est illa quae non aliunde terrarum profecta est, quae

e cœlo demissa videtur ut ruentem Galliam cervice et

humeris sustineret. Haec regem in vasto gurgite procellis

et tempestatibus laborantem in portum et littus evexit

(et) erexit animos àd meliora sperandum. Haec Anglicam

ferociam comprimens, Gallicam excitavit audaciam, Gal-

licam prohibuit ruinam, Gallicum excussit incendium.

virginem singularem, omni gloria, omni laude dignam,

dignam divinis honoribus! Tu regni decus, tu lilii lumen,

tu lux, tu gloria non Gallorum tantum, sed Christianorum

omnium. Non Hectore reminiscat et gaudeat Troja, exsultet

Graecia Alexandre, Annibale Africa, Italia Caesare et Romanis ducibus omnibus glorietur. Gallia etsi ex pristinis multos habeat, hâc tamen una Puella contenta, audebit se gloriari et-laude bellica caeteris nationibus se comparare, verum quoque, si expediet, se anteponere.

Haec sunt quse de Puella inpraesentiarum habui ; quae si brevius dixi quam forte velitis, eo factum existimetis quia si ea fusius dixissem, non in litteras, sed in librum exiissent.

Valete.

Pièces inédites.

Dans une notice sur Alain, Guillaume et Jean Chartier, insérée dans les Mémoires de la Société des Antiquaires de Normandie^ 3® série, VIIP volume, XXVIIP de la collection, 1^® livraison, pages 1 à 50, M. G. Dufresne de Beaucourt a donné l'indication exacte et la date historique trèsprobable de plusieurs discours ou lettres d'Alain Chartier qui n'ont pas encore été publiés, et dont l'édition d'André Duchesne, ni les travaux des auteurs qui lui ont servi de guides, ne font aucune mention, mais qui se trouvent parmi les MSS latins de la Bibliothèque nationale, dans un ordre un peu confus et avec plus d'un double emploi.

Voici la concordance des MSS latins dont cette notice nous fait connaître l'existence :

Grâce à l'obligeance de M. Micheland, ancien professeur à la Faculté des lettres de Rennes, actuellement conservateur, sous-directeur-adjoint du département des manuscrits à la Bibliothèque nationale, qui a bien voulu rendre au fils de son ancien collègue ce service, dont nous le remercions de nouveau mon père et moi, j'ai pu avoir de ces manuscrits, d'après la concordance indiquée ci-dessus, et par les soins intelligents d'un employé à qui j'exprime ici sa part de mes remercîments, une copie exacte dans laquelle les pièces originales, qui avaient paru d'abord être au nombre de huit, se trouvent, par suite ^ie plus d'un double

emploi constaté, définitivement réduites à cinq, que Ton peut classer chronologiquement dans l'ordre suivant :

P Épître ou discours de félicitations à Charles VI, à l'occasion du maintien des libertés de l'Église gallicane, en latin (1418);

2** Autre discours ou lettre en latin avec ce titre : Ha-rengtw pour le roy de France à l'empereur pour Vexciter à paix et concorde;

3® Discours sous ce titre : Ad regem Romanorum Sigismundum ah Alano oracio incipit;

4** Harangue aux Hussites, également en latin, avec ce titre : Persuasio Alani Aurigœ ad Pragenses in fide déviantes, unde rorata prœsente Cesare ;

Ces trois dernières pièces concernent la mission diplomatique qu'eut à remplir en Allemagne Alain Chartier entre 1423 et 1426 ;

5° Lettre au roi d'Ecosse, auprès duquel Alain Chartier fut envoyé en 1428.

Ces cinq pièces nous apprennent qu'Alain Chartier fut chargé plus d'une fois d'un rôle bien autrement sérieux que celui de poète de cour; quoiqu'elles ne répondent pas complètement à l'idée que nous nous sommes faite ailleurs du mérite littéraire de leur auteur, elles offrent un certain intérêt pour l'histoire. Aussi espérons-nous qu'on nous saura gré de compléter, en les publiant, le monument élevé par André Duchesne à la mémoire d'Alain Chartier.

Nous avons cru devoir ne rien changer à l'orthographe, souvent plus que bizarre, de ces textes dont la copie, relevée avec le plus grand soin, ne comprend pas^noins de dix-neuf feuilles in-4*^ d'une écriture très-serrée. Le seul changement que nous nous soyons permis dans le classement de ces feuilles, c'est d'y sujivre l'ordre chronologique.

:Épitre ou discours de félicitations à Charles VI à Foccasion du maintien des libertés de TÉ^llse gallicane.

Christianissime rex ac excellentissime princeps, suprême domine noster, lege novi et veteris testamenti sacrorumque jurium auctoritate compellimur, patrum nostrorumque predecessorum exemplis salutaribus provocamur ut libertatis ecclesie materiam quam ex injuncto nobis mînisterio jurato firmato sana conscieutia et absque gravissimarum censurarum pœna praetermittere non possumus, verbo, scriptis et nuntiis apud vestram regiam majestatem prosequamur, pro qua gloriosum martirii sanctorum plurimos legimus subisse triumphum, qui se murum firmiter pro domo Domini opponentes, plus formidarunt eternum quam temporalem ofiFendere principatum. Sed eo major obsecrandi nobis datur occasio quod experientia manifeste cognovimus vestram altitudinem, majoribus quam nunc oppressam erumnis necessitatibusque depressam, nullatenus. voluisse ut in libertate predicta quicquara ob te attemptaretur scandalosum, vestrorum christianorum vestigiis inherendo, qui pro quacumque adventicia necessitate, etiam captivitatis régie persone, tribûtariam facere ecclesiam nunc noluerunt; de quibus refert Gregorius in registro quod, propter libertatis ecclesie defensionem, amplificatum est eis regnum, concessa divinitus Victoria triumphalis, et ab omni

clade celitus preservatio repromissa. Confldimus principem pauca habere brevi tacta compendio suflScient.

In primis ergo ab eterna et divina lege per quam reges régnant et qua inviolabili sanctione ecclesie privilégia primitus sunt concessa sumentes exordium, id diximus commemorandum quod in Genesi scribitur de Pharaone, qui, servituti subjectis omnibus, sacerdotes et possessiones in libertate divisit et eis de publico alimoniam ministravit, ex tune ut dicunt glose, domino pronunciante sacerdotes in omni génère libéros esse debere. Quod et rex Cirus secutus, ut legitur in Esdra^ noluitfeacerdotes etiam pro templi ediflcatione tributis onerari, ne in regem et in ejus filiolos divina ultîo deseviret. Non arbitrandura igitur sub vestro deterioris condicionis effici sacerdotium imperio quam sub illis regibus qui divine legis noticiam non habent. Nam ut anima corpori et spiritualia terrestrîbus .sunt preferenda, qui et angeli Domini exercituum dicuntur et dii, quandoque nuncupantur lege quasi propria mosaica ymno divina, potius cautum est ut eorum portio ab oneribus libéra perraaneret. Narrare libet illam diem ostensionis evidentiam contra Eliodorum, templi et sacerdotum perturbatorem. Igitur, princeps christianissime, quod qui cepit in vobis et gloriosissimis progenitoribus vestris opus bonum ecclesiastice protectionis Deus omnipotens, in cujus manus cor régis, illud proficiet, et ab hoc sancto non.permittet proposito declinare, nec a vestra regali memoria excidere illam sanctissimam et honestissimam professionem, vestro solemni et. regali dyadematis et sanctissime unctionis susceptione jurato flrmatam, per quam libertatem ecclesiasticam et ecclesiasticorum privilégia promisistis perpetuis temporibus observare. Sanctam eya et sinceram devotionem vestram ad *Deum et sanctam ecclesiam, que inter acerrimas quas regnum

patitur molestias, singulare quoddam vobis Solatium mînistrat et.juvamen, sînceris cogimur mentibus exorare et pauca de multitudine auctoritatum scrîpture sacre et jurîum ad vestre démentie memoriam reducere, et quasi ante oculos majestatis vestre non nos ipsos sed antiques patres ; inter quos leremias déplorât ecclesiam fleri sub tributo ; immo et îpsam ecclesiam, ut ita diçamus, genua pervoluta instituere deprecantem, habundarent jura et sacrarum testimonia scripturarum allegare volentibus; sed que devotissimum et doctissimum alloquium acerrimum, qui templo domini irruenti, ut in libro Machabeorum legitur, aperuisse de cœlo fertur equus terribilem habens cessorem, et cum eo juvenes duo speciosi amictu, qui plagis multis aiSBiictum Eliodorum et quasi exterminio palpitantem compulerunt régi " divina magnalia demônstrare ; ac cum rex alium mittere conaretur dixisse fertur Eliodorus : si quem ibi miseris, flagellum recîpies; nam qui' habitat in celis visitator est templi et ministrorum, et violatores percutit et perdit. — Te quid in re hac statuant sanctiones placeat attendere. Non enim unus pontifex sumus, sed tota universalis ecclesia in celeberrimo Lateranensi concilio sub anathematis pena talia exigi ab ecclesia inhibet tributa, ; exactores et factores premissa monicione decrevit excomunicationi eo ipso subjicere, a qua non nisi plenaria restitu- ; tione prehabita non veniunt absolvendi ; quod si ecclesiastici quicquam voluntarie duxerint conferendum rationum pontificem statuit consulendum. Sunt et alia jura multa ibidem sentientia et sacrilegorum pénis decernentia taies perturbatores existere puniendos. — Quid autem in legibus imperatorum cautum sit cuilibet breviter insinuendum occurrit. Omnis, inquit imperator lustinianus, a clericis tributorum injuria et exactionis repellatur improbitas, et cum nego»-

ciatores ob necessitatem publicam ad exactionem yocantur, a dericis omnis talis strepitus, omnis molestia penitus conquiescat, tantaque prerogativa succurrat ut sacerdotum ministri immunes ab omnibus persévérant. Unde Constantinus et Valentinianus imperatores plurima libertatum privilégia condonantes dicebant gaudere et gloriari. Ex fide volumus scientes magis religionibus quam tributis vel laboribus nostram rempublicam conservari. Apud regiam vestram majestatem persuasione non egit qnid Carolus Magnus, Carolus Cal vus, Robertus et Sanctus Ludovicus, vestri christianissimi progenitores hac in re sencierunt. Tantis igitur auctoritatibus et exemplis commoniti, vestre régie cogimur dicere majestati quod Ambrosius ad imperatorem de ecclesiastica pertulit libertate. Nil legi (1) honorificentius quam quod fllius -dicatur ecclesie. Quod non lacfent*** hec plena illius affectus sûnt, verboque débet sacerdos consulere régis saluti. Oportet ne quicquam potius quam ut ab ecclesie ecclesie cesset injuria. Sic beatus Ambrosius.

Condolemus, princeps christianissime, regni vestri necessitatibus quam plurimum, quas ore vestro tam pro nobis cum summa animi benignitate détectas non sine magnis lacrimis et dolore audivimus. In vestro nanaque periclitamur periculo et in vestris ruinis corruimus. Sed ecce non nisi cum vita jubemur libertatem ecclesiasticam relinquere indefensam, nec pro transitorja pace mundi perdere sempiternam. Ac cum multitudine Victoria belli, sed de cœlo

(1) Il faut sans doute lire : régi. Nous avons dû laisser en blanc un mot illisible sur le manuscrit, même pour le lecteur le pins exercé. Nous n'avons pn réussir non plus à deviner le sens de la phrase écrite en italiques.

fortitudo sit. Orante namque Moyso legiraus vinœisse (1) populum et cessante succubuisse. Arma nostre milicie, lacrimas et oraciones, ofiFerimus dicentes cum Psalmista : hii in curribus et hii in equis ; nos autem in nomine Domini invocabimus. Hortamur igitur et obsecramus vestfam reçiam majestatem per viscera domini lesu Christi ut ad summe Trinitatis providentiam animum erigens et magis in Dei adjutorio et ecclesie precibus quam bellorum ducibus, libertatem ecclesie protegendo viribus confldens, Deum sibi querat propiciura. Ingressuri namque Romani bella Deos sibi placatos reddere hostiarum immolatione studebant, si quid in templo illatum molestie , primitus reparantes. Narrât itaque Valerius eo maxime Dionysium, regem Sicilie, corruissè, quod nullam divine cultui et ministris servari prerogativam censuisset. Hanc nostram orationem regia vestra mansuétude supportet et nostras preces cle- ' menter exaudiat, nec pro modica quantitate, que parum vobis emolumenti adjiciet, nondum apertam tam periculosam viam aperiat, ne modicum fermenti totam massam corrumpat. Deo igitur gratias agentes immensas, qui talem nobis dederit regem, qui pura mente, tanto caritatis fervore ecclesiam diligit ut omnes ecclesiasticos in divino cultu precellit. Obsecramus cunctipotentem ut qui spiritualem vos ecclesie protectorem elegit sua vos protectione custodiat et gressus vestros féliciter dirigat. Amen.

(1) Viciêse (???).

UBxengae pour le roy de France à Tempereur pour Texciter

à paix et concorde.

(8,767 lat.)

Turbato dudum regno Israhel in senio David et exspectantibus populis successorem regem , adversus Salomonem fllium régis seditio orta est, suaseruntque malignis sermonibus loab et Abiachar ut, relicto Salomone, Adoniaip velut regem futurum populus sequeretur, Salomonemque régis filium, a deo dilectum et Davidica sanctione regem institutum delinqueret. Audiens autem hoc Barsabe, Salomonis mater, etfllio condoluit, et regnoconsuluit vacillanti, ingressaque legacionis more cubiculum David, adoravit prona in terram, utque orans discordantibus populis pacis remedium, et regno et domui Israël in filio suo stabilitatis presidium impetraret, regem his verbis afifata est : « Domine, mi » rex,'etc., etc.. » Nos eandem scripturae seriem insecuti, serenissime r^x et semper auguste, et equitatis similis legationis fungentes officio, vestram majestatem Cesariam oculis nostre humilitatis intuemur, proni in terram et affectu devocionis inflixi, nec eandem tam digno honore quam sincero corde veneramur. Sed quid veneramur splendorem mundi, malignorum terrorem, fidei testamentum, stabilimentum pacis, fundamentum justiciae, orbis monarchiam? Quibus igitur oculis condîgne tantam inspiciemus majestatem ? Qui-

bus congruis sermonibus tante dignitatis celsitudinemnostra débilitas alloquatur? Magnitudinem expavescimus, de benignitate speramus, et si nostra parvitas audientiepacienciam et inepti sermonis venîam non mererentur, mittentis tamen dignitas et cause equitas benevolentiam consiliabunt. Non igitur quid sumus, sed a quo venimus et quld gerimus attendatur.

Venimus siquidem a gloriosissimaFrancorum domo regia ; a christianissimo Francorum rege, Karolo, fratre vestro et supremo domino nostro destinati, honoris, pacis et justicie verba deferimus. Hec verba sunt insignia que ante thronum démentie confidenter portare licitum est. Sed cum vestra caritas mentem naturali pietate soUicitet quatinus de statu hujus inclitissime domus, et fratris vestri bona audiatis, vestre serenitati referimus domum Francorum que domus Israhel est, et Israhel quasi Leum videns merito nuncupatur, et illi Bersabee, a cujus utero egressi sunt reges apte comparanda est, inter bellorum strepitus diem pacis expectare, et in labore sperare quietem , ceterum et vos amoris integritate amplecti, cordis occulis intueri, et fiducia fructuose cooperacionis prestolari. Pro rege autem vobis dicimus id quod scribit apostolus {ad Coloss:, 3** c.) : « Etsi » corpore absens sum, spiritu vobiscum sum gaudens. » Nomine igitur illius inclite domus Francorum, velut Bersabee fecundissimae matris , liliatorum regiorum ejusque filii régis nostri qui merito Israhel vocabitur, orationis hujus hec sumemus exordium : « Domine, mi rex. %

Scribit enim per3rpateticorum princeps Aristotiles primo metaphorice, maximum a nobis illum sensum diligi qui est per oculos, quoniam perfectius nobis objecta représentât et diflferencias rerum plures ostendit ; sine ejus siquidem ministerio non cognoscerentur mundi visibilia, cum ab eodem

philosopho scriptum sit intellectum nostrum non nisi mendiante sensu cognoscere. Yerum quemadmodum oculus intellectum pervenit, species rerum iiide noticiam defereias, sic affectum subsequitur signa referens voluntatis. Ea propter scribitur (EcclesiasticuSy 13** cap°, vers. 31) : < Cor hominis immutat faciem ejus. » Quasi ex facie hominis judicetur cor, digniflcatur hominis faciès in oculis, et eorum statu et motu signa animi protendit. Ideo oculus spericam figuram habet, que est figurarum perfectissima. Habet insuper motum proprium ad quatuor diflferentias posicionum que sunt seorsum, deorsum, dextrum et sinistrum, datumque est illi perfecte cognoscere et a maxima instantia judicare. Sic faciei verus décor est, et humani vultus fulgur atque perfectio. Propterea cordis familiaris et ejus secreti conscius est ; ideo scribitur oculus hominis nuncius cordis : quasi enimper cordis fenestram,-afiFectioneshumane, quarum exemplares imagines in oculorum impressione leguntur. Sed ne longius evagemur, et mensuris brevibus texta sit oracio, que sunt partes affectus humani aut cirça que versantur attendamus, ut oculi ministerium in partes illas facilius commendemus. Habet quidem affectiva potentia partes très : racionahilemy que circa honestum versatur et vigilat, concupiscibilem, que in delectationibus versatur^ irascibilem, que ad ardua vocat. Igitur ut nostri régis Christianissimi ex omni parte affectus manifestetur, et sincera in vestram majestatis voluntatem ac fidei semper intentio, ex tribus eandem nitemur ostendere. Primum quidem majestatem vestram quam veneramur colit et aspicit, aspectu honoris et ammiracionis quoad rationabilem; aspectum (1) amorum et dilectionis seu dilectationis quoad

(1) n faut éTidemment lire : oâpeotu.

concupisdbilem; aspecta fervoris spei et expectationis, quoad irasdbilem; hîs afifectibus subserviunt et oculi mentis et corporis oculi, principum atque plebis, potentum et parvulorum ; propterea a principio et usque nunc repetimus : Domine mi reœ ! luxta hec tria nostre orationis decursum in très particulas dividamus. Âd primam super honorum et admiracionis aspectu, pauca de multitudine, et exigua de magnitudine tanta dicemus.

Quis igitur, serenissime rex, tantam majestatem yenerabitur? Quis famam pro meritis, et laudes laboribus equas persolvet? Non nostra nitetur oracio tanti culmen honorum verborum composicione pertingere; voluisse -satis est, et vestra serenitas nusquara ex sermonis inopia animum, sed ex animi copia oracionera concipiat. Régis christianissimi organa sumus non suse dignitati correspondentia, sed ejusdem obedientia voluntati» Fréquenter et frequentius meditatur Rex ipse quanta sit imperii maj estas, quam célèbre nomen, in celo conditum, in terris divina bonitate demissum. Nascente imperio, pax terre climatibus concessa est, et cum Christus déus homo humilis in terra fieret, Octavianus, primus imperans, homo humilis super terras, monarcha sublimis effectus est, quatinus tune nascentem et christiane religionis humilem plantulam potçstatis vigore protegeret, et cum altitudine magnificentie temporalis, cresceret fidei spiritualis humilitas. Adeo siquidem gladius vindicte Romano imperio concessus est, et quemadmodum gladius spiritualis verbi dei et evangelice virtutis usque ad divisionem anime et spiritus attingit, sic gladius temporalis seu materialis, terrena dividens, impies a justis segregat, et a âdelibus séparât infidèles. Propterea Paulus ad Romanos scribens, Romanorum régi obediendum docuit, dicens : « Non enim » sine causa gladium portât ; Dei enim est minister et vindex

» in terra, » et Salvator in evangelio in duos gladios potestatem utriusque jurisdîctionis ostendit, et suffîcit quod exponatur de temporali et spirituali jurisdictionibus. Cum Christo igitur natum est imperium ; pro Christo spiritualibus armis munitum, et materialibus gladiis defensum a Christo adversus homicidas Salvatoris et saltitis incredulos ludeos; virtuose temporibus Titi et Vespasiani exercitum sub Christo humili; tantum cum ecclesias Constantinus larga devocioue ditavit, ne seculari potestate ecclesiastica in posterum calcaretur simplicitas; in Christo. stabilitum, quod in exposicione Danielis in sanctissima visione declaratur. Nam post quatuor maxima régna, ut loquimur (1), cojQsurget regnum sempiternum super populum sanctorum, hoc est diristianorum fidelium. Habetur Danielis et clarissime hoc ipstim ad Romanum imperium deferendum seu référendum, credimus, quod sub Christo omnis durationis et stabilitatis auctoritatem reges habituros institutum est. Unde et Virgilius seu vaticinio, seu spiritu quodam ductus, et celesti potestati stabilitatem Romani imperii referons ait in personam divinitatis :

Imperium sine fine dedi,

justicie fulgor et divine bonitatis in terris ymagol Cesarea celsitudo et orbis augusta potestas I Quis inicium tue dignitatis coequabit? Quis ambitum tue plenitudinis comprehendet? Quis tue virtutis vires non tremescet? Ille tibi conditor,est per quem reges régnant, et legum conditores justa decernunt; ille instructor in quo sapientie et scientie thesauri sunt absconditi ; ille vivificator in quo divina veritas

(1) Sans doute : loqUitw.

et yita ; qui saper equitatis spiraculum et immçnse justicie sue vivulum te elegit, cum leges vite hominibus errantibus per te in terris effudit, quas tuus lustinianus et ceteri imperatores, divine mentis instrumenta ediderunt, ac instituendo equitatis regulam et observando, tranquillitatis monstravere tutelam, tantaque lucerna ysigsuiiespopults (1) ad vite civilis humanitatem contraxit, que nulles unquam per dies extinguetur. Vos autem, serenissime princeps, etsi imperialia décorant insignia tanteque dignitatis majestate splendentis luminis, tamen et virtutes claritate ingeminant, et tanto imperio dignus animus, et tanto principe dignum imperium, claritati, luci, splendorique communicant; et velut in auri puritate gemma, et in gemme claritate aurum hilarescit, sic vestra celsitudo, imperio decorata, hominis oculis ammenitatem et mentibus spem prosperitatis ostendit. Narrare possumus ecclesiam pacificatam, et quod multorum annorum induravit malignitas scisma cedatum, ulla exhausta régna peifagrata, impugnatas mhereses (2), et laborum magnitudinem quos ferendi desiderium levés efficit ; sed verborum loquacitas tante rerum dignitati non sufficit : res ipsa suae testimonium perhibet dignitati. Tacendum est igitur, ne laudis tante immensitatem recitacionis nostre paucitas exténuât. Hoc unum dicamus quod Ecclesiastici XLVIIP scriptum est : « Ad insulas longe divulgatum, est nomen » tuum, et dilectus es in patria tua. » Hec igitur amoris et ammirationum incitamenta sunt que régis nostri Christanissimi affectus sincères, mentis et corporis oculos in V03 convertunt quibus vestram sinceritatem veneretur ammireturque dignitatem; etiam et regni sui novitate consti-

(1) n faut sans doute lire : populos,

(2) In, doit sans doute être supprimé.

tutus {1), quam a plurimis annis mentem concepît, opère vobis fraternum exhibet honorem. Hec vobis referimus, legacione fungentes, que cordi régis inscripta sunt,'ac. missorum verba mittentis comitatur affectio. Ceterum, regio nomine, regem, regnum, subditos viresque suas vestris beneplacitis offerimus, cum exultacione et flducia faciem tante exellentie intuentes, verbumque recolimus quod Hester ad Assirum in trono sedentem, honoris debito et pavore ammirationis locuta est : « video te, domine, quasi » angelum dei, et turbatum est cor meum pre timoré glorie » tue; valde enim admirabilis es, domine, et faciès tua plena » est graciarum {Hester, c. XIIII). » Et hec prime nostre brevis licet inculta declaratio.

Sed huic particule quedam honestatis requisita conneotitur. Quocirca, pie rex, obsecramus et hortamur in domino ut honorem christianissime Francorum domus, régis justiciam et patrie decus cordis zelo et operis solatio foveatis, et qui vos inviolato colit honore sentiat vestre honorificehtie vicissitudinem. Scriptum est enim in psalmo : « honor régis > judicium diligit. » Honor siquidem régis est ut que digne aspiciat et que recta sunt existimet recte. Sed que domus in terris preclarior a vestra serenitate honorificatur ? Si fldei queritis honorena, hec illa de qua scribit leronimus : « sola % Gallia monstris caruit, » id est heresibus, « que viris for- » tibus habundavit. » Si sanctitatem et divinorum donorum eminentiam honoratis, reges Francorum a deo electos, et ampuUa sacre unctionis celitus misse unctos quis dubitet ? Si virtutis efl&catiam et signa fortitudinis exquiritis, gracia curationis egritudinum per imposicionem régis manus, et

(1) Cette phrase prouve que ce discours a dû être piononoé peu de temps après ravénement de Charles VII.

scutum fortitudînis dei cum liliorum insîgnio regi Clodoveio angelica manu traditum testimonium perhibent. Si mérita et opéra memoranda pensatis, exstirpata tociens scismata, damnatas hereses, summos pontifices a Francorum regibus sedi restitutos, expugnatôsque infidèles ab hujusmodi inclitissima recolatis domo. Âdhuc dômus inclitissima genitura recolans flagellatur sepius ad misericordiam a divina justicia, ut annorum tempora probaverunt ; sed Dei semper misericordia reservatur. Non igitur vilescat apud homines, si apud Deum corripitur ; correctio enim caritatis et gracie signa sunt, atque propiciacionis'et beatitudinis majorum presagia certiora. Qui vero a Deo humiliatos negligit, forsan cum exaltati fuerint a Deo humiliabuntur (1). Non hec nostra consideratio, serenissime rex, neque tam fortunae eventum quam honoris meritum cogitatis. Cbnsentiat huic relacio Thomasi de Mardocheo (2)^ qui certas honoris et bonitatis vestre erga regem exuberantias domino nostro regi intimavit super quibus regia ex parte graciarum actionês referimus. Delegamur nempe eo prestantius ut viva voce et reddamus gracias et gratitudines animo présentes et verbo : cernere ènim quod litteris committitur quasi oratio mortua est. Non tamen negligit rex in antea vestre serenitati variis litteris scribere, que si casu vel occasione vos latuerint ignoramus : ille tamen fervor honoris, etsi tegi aliquando potuit, extingui tamen in régis pectore nullo modo valebit. Hanc igitur nostram peticionem vestra serenitas exaudiat, cui illud in premium honoris adiciat dominus quod Baruk 4** scriptum est : nominabitur trinomine in perpetuum a Deo :

(1) n faut sans doute lire : humiliahit'wr,

(2) n faut lire sans doute : de Ncurduekio^ nn des ambassadeurs qui accompagnaient Alain Chartier.

< in sempiternum pax justicie et honor pietatis. » Et hec de primo cum sua correlativa peticione.

In secunda vero nostre orationis particula dicebamùs oculos nostri régis vestram serenitatem affectu amoris et dilectionis intuere. Hoc autem in natura experimentum habet et in scriptura testîmonium, quoniam dilectio cordis pculorum inspectione cognoscitur. Coretamoremdesiderari zelans quasi extra se per amorem progreditur, et oculorum ministerio rei conjungitur amate. Propterea scriptum est : € oculi mei super dilectum, » et in psalmo : < oculus » domini super justos causa scilicet unionis et amoris. » Quanta, enim sit dilectionis virtus et caritatis suprema perfectio ex Salvatore didisciiQus, et ex rébus, et ex regum et populorum gestis, exemplis erudimur; quanta vis est amicicie concordieque ex destractionibus atque discordiis percipi potest. Amicicia siquidem corda conjungit, bona communicat, firmat opéra, virtutem roborat, spem yivificat, letificat ' prospéra , adversa solatur, amplificat régna, quesitaque servat. Dignum est rejlatu quod super ejus efflcatia scriptum est primo Machdbeorum capitulo, quantaque inimicicie constantia Machabeus ruinam gentis su» vitaverit ; et ait textus : « conservaverunt amicicias^ et » obtinuerunt régna que erant proxima et que longe ; et » quicumque audiebat illorum nomen timebat illos. » Ceterum pèr sacre scripture discursum yaria amiciciarum gênera, et diversas federis linguas invenimus, bas siquidem deo acceptas, illas autem cum maledictionis adjectione dampnatas. Très dampnatorum federum modos legisse memini, quibus ad iniquitatis ligas vitandas instruimur. Primus siquidem in losapliat, qui, lucri cecatus amore, cum Octoria, rege pessimo, fedus percussit. Naves simol în Tarsis miserunt, quas vindicta divina pro tanti federis

iniquitate delevit, ac per prophetam ipsi losaphat nunciatum est : « quia habuisti fedus cum Octoria, percussit dominus » opéra tua (Paralip. XX?). » Secundus vero dampnatorum federum modus in eodem losaphat recolitur, qui cum Aga, rege dampnatissimo, sed potente, amicicie affinitate conjonctus est, ut in successu fortitudine et amplitudine potestatis Agar, et non de Dei virtute gloriaretur, ac etiam prophetis, in nomine Dei prophetantibus, non crederet. Ecce tristis sequitur exitus : amborum exercitus a Dec conteriti sunt, et per prophetam causa tante afflictionis patefacta est dicentera : « impio prebes auxilium, et his » qui oderunt Dominum amicicia jungeris ; ideo ira Dei » verberaris {Paralip. XIX°). » Sed in Ptholemeo, rege Egypti, tertius modus iniqui federis ostenditur, qui Demetrium, Alexandri adversarium, in fedus vocavit, ut crimen per euiia ad versus Alexandrum perpetratum Demetrii ope defenderet, quoniam Ptholemeus sibi, velut fido socero apertas, generis sui Alexandri urbes ingressus detinebat, concupierat fraude regnum ejûs. Tertio vero die post acceptum regnum fraude, Ptholemeus infeliciter mortuus est (Primo' Ma^hab. IX? capitule). Ex his autem facile perpenditur quod non venalis utilitatis lucro, non ventôse prosperitatis inani gloriâ aut fortune intuitu, neque cum iniquis ad excusanda peccata et defendendas culpas amicicia habenda est. infelicia tempera 1 instabiles ad virtutem animi I Sunt nostris, proh dolor 1 annis qui amicicie leges ignorant, errant contrahendo, contractis abutuntur. Alii lucra, alii fortunas instabiles, et fata fortunarum, non honestatis et viris instituta sequuntur, aerque indignatur tante turpitudinis fedari relatu. Viros adversentur sedicione reos, vidimus, quorum manibus et Gallica tellus, et Gailicum nomen civili sanguine poUutum est ; natali patrie

adversari, et, ut scelerum penas effugiant, culpasque glorientur indempnes, non yerentur hostium amiciciam calamitati patrie comparasse. Qui etsi nobis eorum yerecundia adversentur, tamen erubescimus, pigetque patriam taies genuisse dégénères, qui sibi fameque notam dederunt, et pacem patrie abstulerunt. His tamen post tanta scelera non clausit, nec claudet regia Francorum clementia vîscera caritatis et pacis. Fugiant hec vestre serenitatis invictissime aspectus : nam esfc sapientia vestra lucrorum contemptrix, victrix fortune et criminum iniquitatum rigidissima yindicatrix , neque bas amiciciarum flctas ymagines, immo potius fraudis latibula rex noster affectum prétendit aut oculorum flngit aspectum, et sicut scriptum est, non aspicit in yanitates nec insanias falsas; est enim a natura hec innata eidem, vobis dilectio et secum ab utero congenita , habuitque in sanguinis et seminis unitate radicem, et communionis benignitate stipitem, ramos integritate fidelis coUigantie, flores in gravitatis et beni- Yolentie exibicione sincera,' fructum in operum executione fructuosa. Quis enim nesciat conjunctas Francie et Boemie domos, quinetiam avos et progenitores habuisse communes? Et quis tanti jura sanguinis et nature vires violabit? Quis vos separabit a Chrisli caritate? An tribulatio ? An angustia? An persecutio ? « Certus sum quod neque mors, neque vita vos » separabit {ad Rom. VHP). » Super est memorare quante humanitatis studio inclitissime recordacionis progenitor vester domum aulamque regiam visitaverit, nature vinculo et dulci stimulatus amore, nec a Gallorum recordatione abolitum est armis poteritem avum vestrum, cecum et senem, in defensione regni adversus Anglos bellantem dies clausisse gloriosesenectutis, cujusamicicie fortitudinisque constantiam Gallica posteritas verbis et scriptis in laudes extoUit eternas.

Vos autem, rex clementissîme, a patribus congenitos amores mente retinuistis; vidimus cum ad Francorum regiam fldem innata vos caritas attulit, laboris fatigationem (1) amoris suavitate devicta est. Vidistis.Gallice turbacionis exordia, et compassionis lacrimas, et remedii opem, et consilia contulistis. Sed Dei manus adhuc extenta erat ut castigaret,nechumana consilia sineret prosperari. Defiinctus tune rex inclitissiraus noster flebilis egritudinis impedimento respersus erat; regem nostrum modernum curiositatis expers puerilis etas nutriebat; fremebant animi, ardebat civilis discordia, vota hominum in partes varias scindebantur ; principes autem bellum prostraverat aut captivitas detinebat. Et quis regni angustias aut errores régi sic ignoranti aut egrotanti imputabit? Vestre caritati laborum gratia reddenda est ; sed satis nostrâ impedimenta referuntur . Manet igitur et in evum manebit dilectionis amor et federis apud regem et vos illesa semper integritas, quam beneficiorum vestrorum copia cumulavit, a pâtre accepit, et cum eo semper accrevit, et transibit in fllios etiam adversus fortunam caritatem vestre dilectionis potentius irisurgere. Superatrix siquidem fortune est amicicia sola,que amicicia virtus inter adversa roboratur. Ait Ecclesiasiicus : « non » agnoscitur in bonis amicus ; » etiterum « in temptacione, » hoc est in adversitate posside illum. » Illi autem amici, siquidem fortune in prosperitate blandiuntur, in adversitate recedutit, et occasionem querunt cum volunt recedere .ab amico. Amicus vere fidei, etiam si occasionem habuerit, ad amicum revertitur ; in necessitate enim amici amîcicie cedit occasio; \màQ EcclesiastiçiYSJ^ : « ad amicum si produxeris % gladium, ne desperes ; est tantum regressus ad amicum ;

(1) n faut sans doute lire : fatigatio»

» et si aparuerit os triste, ne timeas : est enim recordatio » ad amicum. » Quam subtilis et penetrans et constritis efflcatius exercetur et velut fabricantium igniculus aqua injecta vigoratur, sic amici doloribus amicicia (1) fortius invalescit laus. Altissimo non est regno et domui Francorum tanta fortune penuria ut de ipsa sperare et in se respirare non possit, et amicis mutuo complacere; reliquit régi defuncto dominus successorem, defensorem domus sue et amicis gratiam reddentem {Ecclesiast.XXS.")'^ dédit et régi nostro herédem filium gravem, quem natura speciosissimum et décorum formavit infantém, et divina gratia nobis in angustia donavit solatium ac devotum tante amicitie successorem futurum. Restant vires, manent animi, et duris in rébus spectata virtus, quam longa paciencia firmitate exércuit. Sunt laetissime regiones, ample provincie, urbes opulentissime, oppida fortia, munitissima castra que regiam fidelitatem constanter observant; afficti, non superati suraus; ut est eventus bellorum, nunc hue nunc illud (2) consecuit gladius; etsi hostes in nobis strages fecerint, agendo tamen passi sunt; ut, cum nostra dampna letantur, sua defleant, adjecit fortuna viris felicibus ut détériora timeant, bec quoque lenimentum adversa fortuna concedit ut inter sinistra meliora sperentur ; semper enim cum vulnera nostra Dominus aggregavit, statim consolationis adjunxit medicinam, juxta illud in psalmo : « cum ceciderint non » coUidentur quia Dominus supponit manum suam. » Respirabit, Domino concedente, christianissima^ domus hec, neque gentem sibi devotam, christiane religioni dedicati domum a Deo dilectam Dominus dereliquit. Est enim hec

(1) n faut sans doute lire : amicicie,

(2) Evidemment : illnc.

nostra adversitas non maliens exterminans, sed virga castigans. Cum autem Deo donante convaluerit, est non ingrati régis, animo, sententia, beneflciorum vestrorum gratiam agnoscere, et tantarum domorum unitatem gratuitatia et recomplacentie studio confovere, arma viresque in vestre opis subsidium, si necesse est, potenter efifundere; novit profecto quoniam divine providentie spiraculo et co'nglutinio Christi, domus iste armorum unitate invicte sunt, ut sunt columpne ad substentandam libertatem ecclesie, christiane fldei in mente invicem cohérentes ; juxta illud lob una uni conjungitur, nec spiraculum quidem incedat; una alteri coherebit, et si tenentes nequaquam sperabuntur. Ut enim cementum eo tenatius quo vetustius, . sic amicicie tenacitas, ab avis durata in filios, nulla poterit novitate disjungi. -Ecclesiast. IX® scriptum est : « non » derelinquas amicum antiquum : novus enim non erit ei » siniilis. » Aspicit ergo rex serenitatem vestram aspectu amoris et dilectionis; aspiciat, queso, utrumque regem dominas cum benedictionis et fidelitatis augmente juxta illud psalmi ; « oculi mei ad fidèles terre. »

Que est secunde particule declaratio, nunc subjungitur secunda petitio pro qua supponimus non latere tante majestatis noticiam qua industria Ludovicus pius Karoli magni fllius, imperio romano et regno Francorum principans, flliîs Lothario imperium, Karolo vero regnum partitus est, ea lege ut in fédère et pace perpetuis reges et régna permanerent. Preterea ab Alberto, Venclero, Henrico, lobanne, Karolo et Vuencelao, aliique (1) tam Romanorum quam Boemie regibus antecessoribus vestris, intimus amor legitimumque fedus cum christianissima Francorum domo con-

(1) Évidemment : alUsque,

tractuiri est, cordibus. impressum, cartulis inscriptum et sacramentis firmatum. Quid plura? Veâtra dèmum serenitas ad imperii culmen assumpta, et fedus formavit, et sibi suisque - successoribus sanxit observandum. Sed placide recolimus quasi divino régis futuri presagio regem dominum nostrum sub puerili cultu adhuc latentem, in amicum et federatum vestrum inter tune regales designari principes. Cbngruit nunc recogitare quoniam tria federum gênera sacra scriptura recipit. Est fedus necesâitatis periculique pulsu compositum, quemadmodum de Gabaonitis loquitur, qui ne d^lerentur a populo Israël terram promissionis ingrediente, in remotis regionibus habitare fingentes, amiciciam populi astutia retulerunt. Hoc autem federis genus non tam laudabile quam excusabile; sepius enim cogit nécessitas quod refugit voluntas, nec honestatis ligas.et perpétua fédéra aut attingit aut tollit. Sed est aliud fedus ad gloriam Dei et virtutis augmentum quesitum. Hoc modo fedus Salomonis cum rege Iram processit, quatinus in ligne et templi Dei lapide edificium régi Salomoni suflfragaretur. Demum aJiud fedus justicie gratia et defendende equitatis favore conflatum, quod (1) quo federum attractu romani in Machabeos usi sunt, illos honore colentes et amore^quoniam Yiriliter pro paternis legibus sueque gentis et populi sàlute viriliter decertabant. Duorum igitur posteriorum attractu venimus ; fedus querimus quod ad Dei edificandam ecclesiam . legesque tuendas araicicia vestre serenitatis utamur. Non nova rogamus, sed ex scintilla veteris ignis elucente in flammam suscitare studemug, regia pro parte suflBcienti potestate suffulti. Utinam taie opus impleturi, ut digne

(1) Évidemment à sapprimer.

dicamus : « Dominus sit inter nos testis veritatis et fidei » [Ezech. XL« c.) ! »

Erit hoc pro secunda peticione. •

Sed nostra tertia divisionis portiuncula continebat qued christianissimus rex et dominus noster serenitatem vestram aspicit aspectu fervoris, confidentie et sperate expectationis ; nec mirum, nam spes hominis consolatio cordis est, et unde bona speramus, illuc oculorum figimus intuitum. luxta illud oculi omnium in te sperant, Domine ; spes enim in arduis et difficilibus que re distant conjuncta facit, nec sine aliqua nature unitate concipitur, cum secundum philosophes nihil alteri conjungatur, nisi in quantum est unum. Idcirco in altero confidere est (1) sperare, benivolentie et amicicie judicium est, ac de se ipso gratis in cordibus amicorum spem ediâcat, quia spe et fiducia eorum non se alienum reddiderint. Sic ex régis nostri animo spes nunquam cecisse (2) poterit quin talem vos possit invenire sicut speret, qualem a natura et amicicia jura promittunt immobilia. Sed quis de clementia et nedum amicorum, sed alienorum sufiFragio in régis nostri justicia desperabit, cum barbarorum mentes illate injusticie moveat compunctio, atrocitatemque scelerum etiam sceleratorum hominum conscientia criminatur. Pudet dicere quod homines fecisse non pudent ; homines exigui natu et animo pétulantes quos aula regia ditaverat et auxer^ honoribus, plebana sedicione regium nomen delere moliti sunt et tanti splendoris extinguere lucernam ; imo post impias strages et abhominandas innocentum cèdes, regem suum benignissimum hostibus prodiderunt, et regni heredem, cruentis elapsum nianibus, nephandissimo bello

(1) Sans doute : et,

(2) Cessisse,

prosequuti sunt; jamque etiam, ut immensum scelus ex-^ pleant, in hostes regnum transferre et domum perpetuam celitus datam dyademate spoliare nituntiir àut machinantur; deâemus quod ultra et illi principes GaJlici sanguinis, quorum confidentes et faciles animi sunt, callida arte diripiunt ut suis sceleribus auctoritatem attribuant. Unde huic terapori consonat quod scribitur Hest, ultimo : « multi bonitate principum et honore qui in eos collocatus » est abusi sunt in superbia; » et non solum subditos regibus nîtuntur opprimere, sed datam sibi gloriam inferentes, in eos qui dederunt moliuntur insidias,. et, sequitur^ aures principis simplices et ex sua natura, sic alios existimantes callida fraude decipiunt.

Heccine est patrie et domino débita pietas, beneflciorum debitaque gratitudo? Audite, reges, et audite principes, et in tante temeritatis exemple regnorum vestrorum pericula timeatis! Non desint vires, non desit consilium, et, ne tante pestis incendium âd vos evolet, inter vos, vestra ope purgetur tanti facinoris occasio ! Quid enim capitalior adversus leges et reges sentencia quam subditi malicia filium et heredem regno exheredarepaterno? Scriptum est : < si filius, er- » go hères. » Per Deum quis ad conturbanda régna ingressus facilior ? Non dubium, si tamnaturale dominium et gloriosam domum hujus iniquitatis tempestas violaverit, inter cetera régna facili motu prorumpere. Hec enim domus de manu Dei régis unctionem et honorabile potentie sceptrum suscepit, neque a stirpe hac post regni exordium uUos in dies dignitas corone translata est. Fuit etnunc invictissimushuic gloriose prosapie principatus naturale dominium non violentia in suos, neque tirannica in vicinos usurpacione notatum. Si tacuerimus regalium principum laudes et opem nécessitât! vicinorum non negatam commemorare voluerimus, nec nostra

presens inârmitas liberalitatis preterite delebit memoriam. Nemo regum, nemo principum injusto bello lacessitus, Francorum regum frustra^peravit atixilium. Longum esset ejectos principes restitutos in*** (1), exules receptos, opibus et ope juvatos débiles enarrare, quoniam etiam in naturales hostes affiictos aut exules, humanitatis copia, credam, déesse non potuit. Commemorare reges et régna quibus tanta liberalitate regnum nostrum effluxit, ommittimus, ne magis turpiter aliis improperare quam nobis utiliter enarrare videamur. Speret ergo rex nec rébus discedat adversis, nam animos et favores sua justicia et tante domus mérita possidebunt ; precipuam autem de vestra serenitate spem corroborât in qua casus solatur adversos : sperat et sperabit vestri consilii industriam et auxilii copiam; nam si nostra oracio non moneat, jura sanguinis et nature debitum exorabunt. Vestra enim causa agitur, neque vos decet domum Francorum pati ferre injuriam, a qua. non parvam claritatis partem accipitis, ac quicumque tam gloriosum semen dehonestaverit aut oflFenderit, de vestre majestatis commertio non erit innoxius. Rex neque conseilla inhonesta, neque arma illicita postulat; non injurias fieri , sed fàctas reprimi , inceptas vetari. Ut autem Symon Machabeus régi Antiocho verba mandavit, sic injuriantibus rex respondere poterit : « neque alienam terram » supersimus, neque alienam detinemus, sed patrum nostro- » rum hereditatem que ab inimicis aliquo tempore injuste » possessa est. Nos vero tempus habentes vindicamus here- » ditatem patrum nosirornm (Primo MacfiabeorumXY^).i^ Ex his igitur tertiam peticionem inducamijs, in qua vestra serenitas et animos inspiravit et verba. Si memini inter

(1) n y a sans doute lacune de quelques mots faciles à suppléa.

multa vestre caritatis pignora que régi nunciastis, vos pacis regni médium et paci repugnantium propugnaculum obtulistis. Dignis graciarum actionibus tanti beneâdi culmen consequi non possumus ; referimus tamen ut possumus et valemus, et hec in regiam mentem exhibere nos licebit quod et pacis consilia sequi et vestre caritatis auxilia imitari studebit. An quicumque hostes regni carius abstulerunt quam pacem abstulisse? Quantum régi nocuerit pace caruisse testemque Deum^ celum et terram invocamus, super hac veritate contestamur quod verba pacis portantem quacumque regia mansuetudo non neglexit aut contempsit, ymno omnes commonuit ita ut Deo et suse conscientise satisfactum existiment. Cum enim de pace sermo est, sua res suaque utilitas agitur ; sed nunc oculos fortius infligit et cor pacis desideratissimum jam totum effundit, ut in manu serenitatis vestre pacem et sui regni statum constituât, et tanti principis médius ejffectus prêter ceteros perveniat et super ceteros consequatur. Quanquam enim et mansuescentibus animis, et matrimoniorum aliarumque reconciliationum fide, jam inter regnum pacem credimus aflfuturam, auxilium tamen vestrarum virium semper cupimus, petimus et speramus, pacis , concilium et médium tranquillitatis regia pro parte desideranter acceptamus, et ut in paucis multa claudamus, si, domino volente, pax his diebus regnum placuerit (1), vestre tamen auctoritatis studio, et statim si facienda aut complenda restabit, vestra superioritas supremam manum et solidam finem imponat, et prestantissimum reportabit honorem. Affirmamus nichil tam jocundum, nichil tam securum régi nostro quam vestro medio sua agenda dirigi, aut acta in vim vestre prudentie ac dominationis robur

(1) PlaoaveHt (???)

habere. Que sub exiguis licet verliis, grandi tamen desiderio referimus. Hanc igitur nostre oracionis ineptiam régie pacientie mansuetudo supportet, nostrasque peticiones non tam loquentis exhortatione quam mittentis honore clemens exaudiat. Huic verba primo Paralipom. scripta subjungimus, et nostix) themati convenientia : < queso aperiantur oculi » tui, et aures tue intente âant ad orationem. » Si autem vestra ope clariâcetur domus illa christianissima quam communi sanguinis^honore et amorum ardore yestram designavimus esse, dicamus quod Esdre VHP c. scribitur : « benedictus » dominus deus patrum nostrorum, qui voluntatem hanc > dédit in cor régis clariâcarejdomum suam. » Amen.

Ad re^m Ramanomm Sl^smiindiim ab AlaiM oracte

inclpit.

Tecum, serenissime César, etsi facilem animum virtutum studiis omnium concesseris, nihil tamen liberali rege dignius est, nihil mansueto animo tuo decentius, quam veraci amicicie- se dédisse totum et in eos quos te non deceat amicos habuisse jura servare. Sane, sicut de facilitate et humanitatis quadam exuberantia gignitur amor, sic cordis constantia et tenendi propositi serenitate firmatur. Nos agili manu nodum stringimus quem vix postea ferrum dissolvit. Sic et mansuetudine, et convivendi et ad virtutem cooperandi gratiafedus inimus quod adversitas nuUa dissociât. Probatur in adversis amicicie legalis integritas, et amici fidem infidelis fortuna devolvit. Nam vinciraur factis et superantur casibus terrena cetera ; sed superatrix fortune est amicicia que non nisi cum fructu exalatur; illam vitam placidam, levas labores, tollerabiles inedias et sibi sufficientem efficit paupertatem cum alterius solatio et alterna sustentacione relfevatur. Si vero quemquam amicicie dignitas suis legibus exemit, inhumanus est et, tanquam incivile animal, in altère orbe relegandus. Fuere quidam qui amicicie vires et unitatis admirati vigorem, precipuam esse rerum amiciciam posuerunt, quasi sine amicicia nihil effici aut prestari , sed omnia hte dissolvi cognovissent. Verum etsi amicicia civilis virtus est

et moraliter simul convivendi glutinium, recte et politica et legalis virtus arbitrabitur, cum nihil incivilius rege odioso, nihil tirannidi vicinius quam nec amare nèc amari. Tutius est regnum et stabile solium ubi subditorum dilectione et amicorum fide {l^fîrmatur, sed regum et regnorum iavicem dilectione fortificantur imperia et gerainata potestas resistentiam conduplicat, et virtutes unité dispersas redduntur fortiores. Grede mihi, bone rex : qui non diligit manet in morte , et dilectio quasi anime quidam' est vita, que gracioso commercio aliéna corda lucratur. Dum id emergat in opère, quod volui sigilli caracter, frugali molitur imprimitus in mente. Sed habes tu ubi illas tue amicicie vires exerceas, unde fidelis animi nomen meritumque siraul adaptes. Tune tue amicicie fidem Gallia (2) fidelis imploret : tuus graciosus sanguis te tue stirpi commiscuit et Boemie (3) nohilitati inclitos adjecit honores ; .dX illos reciproca coramunione progenitores tui matrimoniali fedus^ liliis rependerunt. Quid tali unione queritur, quo fine boni nexus sanguinis et vinculum federis tractatur, ni^i ut labilis nostra humanitas et casibus subjecta sinistris, potentia ami-

(X) Sigismond était très-aimé des peuples de rAUemagne, qui lui avalent donné le titre de lumière du monde,

(2) Sigismond avait reçu de France des troupes qui prirent part à la bataille de NicopolLs.

(3) En 1419, la mort de Wenceslas, son frère, le rendit maître de la Bohême ; c'était avec l'aide des seigneurs de Bohême qu'il avait dissipé la Ugue formée contre lui après son échec à Nicopolis. La phrase suivante, qui est fort obscure, fait sans doute allusion à la parenté de sa femme avec la maison des lys; il avait épousé Marie, fille de Louis-le-Grand, roi de Hongrie, de la première maison d'Anjou, sortie du frère de Saint-Louis.

Mais la suite des idées nous semble tellement difficile à saisir que noua croirions volontiers le texte altéré.

n est probable que l'orateur veut rappeler à Sigismond les liens qui l'unissent à la France, à la fois comme roi de Bohême et successeur de son frère Wenceslas, qui était venu à Paris en 1398 et comme mari d'une princesse de la maison d'Anjou.

cicie robore fdlta in neœssitate sustentetur? Amicos enim non solum querimus ut. nostre prosperitati blandientes arrideant, sed ut condolentes opitulentur in adversis, et conjuncta ferendi asperitates fortune jjplaniant

Infirma namque et insufficiens humsHe condicionis dilectio que utriusque fortunse partem araplectitur, neque tantum prodest prosperitati blandiens alacritas quantum noscet poscenti amico auxilii consiliique negata facultas, et monet eligendi doctrix et acceptandi consiliatrix prudentia amicos non ex voluntate sed ex virtute assumi. Non domum invenies, non regnum commemoraberis cujus tan ta claruerit dignitas, cujus fides amiciciae tam inhonesta quam immaculata perstiterit. Nos vero quod graviter accipimus constanter retinèmus.

Alia prêter hoc occasio et fomentum racionis non te 'tam movet quam urget ut ad Francie prestanda subsidia convincaris. Rex es et inter catholicos (1) diceris Augustus ; qùo jure» quave intentione tam gloriosum nomem consecutus es, nisi quod justiciam colueris et violentie scelera ac iniquas usurpacicmes pravitatis abhorreas ; immo, non solum amicis petentibus sed, ubicumque justicia ledetur, etiam non vocatus, defensor assistas? Patitur regnum Francie, concutitur lilium, sacratissima domus offenditur. Vide tu quantam malam sequelam hujus oiSensionis trahat iniquités ; appende in statera quanta régna, quante regiones cum hoc regni pondère deorsum déclinant ! Lugeat fides, ingemiscat honestas, jura tremiscant, cum inclitissima domus, archa fidei et juris testamentum aflOdgitur ! ,Ubi vero his diebus deesset compaciens ruinaque sequatur, non deerit in pos-

(1) Sigismond s'employa de tontes ses forces à mettre on terme an grand schisme et à combattre les Hùssites.

tenus qui "tanta régna defleat et regnorum ceterorum invadi damnet inertiam, cum in unius casu fides-futuram compressionem percipient que iii hoc evangelizata est ; ad hec aucta et per hec defensata citius et persistit, nec ad versus hereses zelo, studiis et doctrinis contra jo^r^e^rMUtores et emulos (1) Christi viribus et armis nuUa unquam potentius surrexere quara Gallia que monstris heresum caruisse predicatur. Attendat tua peritissima Serenitas quo iniquitatis impetu, quo tituli colore tam celeberrimus benefactis et gloriosa duratione longeva domus concutitur, nec accipies aliud quam naturali malignitate prava lemptari ut hères legitimus et filius solio dejiciatur paterno, et tam generose prolis ordine longo aut longevo perdurata successio confundatur. Quid aliud tali tenditate perquiratur, nisi radicitus evelli leges, jura funditus aboleri, regnorumque deleri seriem et ignorari majestatem, cum nihil divina humanaque lege justius clariusve sanctiatur quam filium juribus paternis hereditatem possidere. Infert apostolus Paulus consequentie necessitate : filius ergo hères. Quo igitur pacte, qua necessaria sequela, si que per Deum stabiliuntur, contingenti et dubia temeritate per hominem poterunt immutari? Quid homines appellera tanti conscii (2) sceleris, quosque naturam et humanitatis metas, naturdem dominum cernimus abrogasse, ut violente tirannidi subjaceant, et Gallice fidelitatis obUti, se ipsos terre moribus et debito nature subjectionis efiecerunt alienosî triste spectaculum, et perniciosum regibus et regnis conturbandis exemplum, si tanta temeritas impuùe prodeat,

(1) AUusion au zèle et à l'empressement avec lequel les chevaliers français vinrent combattre les Tmcs.

(2) H faut sans doute lire : eomeios.

et vassali frons inverecunda jura fidelitatis frangere et majestatis régie non erubescat tergivertere dignitateml Providete, reges, et in hoc offendiculo vestra ^recogitate pericula, expiataque vestra ope tante impietatis ofifensa, vestra solia exempîi timoré solidetis ! Tu autem, pie rex, oui pacis consolidande et colende >(1) justicie gratia largîta a domino desuper gloriose famé nomen erexit, simul et jura sanguinis et amicicie debitum et opem justicie conféras. Hec enim in amicitia lex posita est ut, sicut neque res turpes rogare, nec rogatas amicos facere decet, sic nec abnegare honestas aut inhonestis rébus adesse, immo neque dum rogemur exspectandum est, cum ipsa rei pérorât nécessitas, et se ipsam peroratrix perhibet honestas ; et, si forsan in amicorum rébus occasio se ingesserit elongandi, et displicens supervenerit rumorum aspersio que sintillam ignis reprimat, reviviscit tamen in adversis amorura vinculis, et quasi flatu fortune ventilabroque compassionis reverberatus fortius incalescit. Monstret tua serenitas animum tante constantie, non fortune casibus versatilem , neque ad dissociandas amicicias tam facilem quam ad capessendas frugalem, ad conservandas liberalem, et ad requirendas permanentem; âge igitur ut principem decet serenum, et amiciciam cole, justiciamque servandam amplectere. Res enim orbis sic sunt ut omnium rerum et necessitudinum vicissitude sit quibus amicicia suo tempore rependatur. Hec attende studiose et fideliter implere, ac fideliter amicis opulentus et amicicia semper adjutus, vale in domino.

(1) Sigismoud, très-versé, dit-on, dans la connaissance du droit, concilia les différends des princes allemands et ramena le calme dans l'Empire.

Persuasie Alani Auri^ ad Pra^enses in fide déviantes,

unde rorata (1) présente Cesare.

Quanquam in fidei causa catholicus quisque et légitimas aetor et monitor exaudibilis esse possit, ac in re de qua agitur doctissiraorura virorum, utinam tam fructuosa quam studiosa, exJiortacib superhabundaverit, nobistamen, o famosissimi regni incole et in Christi caritate dilecti, opportunitas causas superajecit ut ad vos pro re fidei orationem habeamus. A christianissimo enim rege Francorum legati yenimus, cui bénéficia proavorum titulum defiensoris legis concedunt ; sed et spiritualis vinculi quedam necessitudo nos exitat. Cum in fidei ofiensioneamicorum maculam doleamus, apud vos suasione non indiget nos non tam ut christianos audiri licere sed docere ut amicos, cum régna utraque et copiosis amiciciis et operosis beneficiis sint conjuncta, neque nos dedecet ab amicis et criminis notam et casus periculum oratione opeque propulsare. Utinam atque utinam docilitas bone mentis semper fateri suadeat quicquid patrum vestrorum nostrorumque sincera religio voluit profiteri, neque ex egroti animi judicio , sed ex ecclesie auctoritate et cetere multitudinis recta existiraacione vobip consulatis 1 Prima siquidem et fundamentalis edificii Christi petra est humilitas que gratia dignos efficit atque dociles et divini mandati digne capaces, quoniam Deus superbis

(1) Sans doute : iterum orata.

resistit, hurailibus autem dat gratiarn : « servum » autem domini non oportet litiguare , sed mansuetum » esse et ad omnes docibilem. » Ad Titum 2° capitule. Et Salomonis.^roi^^rômm 3® capitule : « Habe fiduciam in » Domino, in toto corde tuo et ne innitaris prudencie tue. » Et parum post in alio capitulo : 4: abhominatio Domini est » omnis arrogans. »

Audite queso, et ne refugite moneri. Quîs adeo de se confidat ut veterum patrum suorumque majorum dignitatem, ipsamque ecclesiam a quibus âdem accepimus in fîde corripiat, et se plus illis scisse presumpserit, quos sacra doctrina doctorum, consiliorum celebritas et claritas miraculorum illustrissimes et in fide probatos reliquit? Ve nostri

temporis hominibus, quos neque doctrina, neque vita tanti fecit ut eciam imitacione digni sint, si eos a quibus legem, mores et exempla probitatis accepimus, fragili ingenio, vite tamen disparitate corrodant! Sed de'auditoribus nove non doctrine sed temerarie adinvencionis admiraînur , qui pro paucis, non dico numéro, sed vita et scientia vins, tanto sanguine, tanta virtute , tantaque auctoritate sibi traditam fidem neglexerint ! Verum et si de hominibus illis aliquid bone existimacionis habebatur, vincere tamen debuit ecclesie ceterorumque regnôrum in perfectafideifirmitate reputacio, neque pro uno solo regno, in hac eciam nova supersticione diviso, melius presumendum quam pro ceteris orthodoxe fidei cultoribus regnis, que et doctoribus et libris exubérant, ac ingeniis, studio et yita non inveniuntur posteriora. Recte docuit Paulus Thessalonicences, proindeque perdidit adinvencionum levitatem, cum ad eos in epistola secunda sic ait : « rogamus vos, fratres, per adventum Domini nostri » Ihesu-Christi et nostre congreguacionis in id ipsum, ut » cito non moveamini a nostro sensu.» Et subjunxit :

€ itaque, fratres, state et tenete traditiones quas didicistis. » Hoc ipsum sapientissimus Salomon, Proverbiorum primo, fecunde et luculenter admonuit, legem patrum et majorum in cordibus fîliorum conôrmans, cam ait : « audi, âli mi, > doctrinam patris tui, et ne dimittas legem matris tue, ut » addatur gracia capiti tuo et torques collo tuo. » Quorum doctrinam cum opère consôcuti sunt Machabei, pie semper memorandi, qui pro legibus paternis sese libère obtulerunt morti, ostendentes quam sincère de Deo legeque, quamque pie de parentura zelo senciendum sit. Quod ipse Salvator noster recte edocuit qui parvulos in fide pârentumin numéro salvandorum suscepit baptizatos. Licet enim dixerit eum qui crediderit et baptizatus fuerit salvandum, ipsique parvuli nullam nisi in ôde parentum fidem habuerint, eos tamen in illa fide, ut aiunt,^ doctores recepit, et in meritis parentum Yoluit ejus mansuetudo placari. Quod sacra scriptura multis passibùs apparuit ubi eciam patres diffisi, viribus et meritis parentum pérorant : « mémento, inquit scriptura, Abraham, » Ysaac et lacob ! » Ac multis in aliis passibùs meritis et fide parentum nos armamus.

Opus Christiani est non cervicem erigere, sed Christi jugo colla exhibere submissa, non questibnes aut argumentaciones in lege infaillibilis Dei et patrum doctrina exquirere, sed sub potenti manu Dei et quasi intellectum et omnem mundanam prudenciam in obsequium fidei captivare. Scribit Paulus 2** ad Corinthios : • « arma nostre milicie » non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem » municionum consilia destruencium, et omnem altitudi- » nem se extoUentem ad versus scientiam Dei, et in capti- » vitatem reducentes omnem intellectum in obsequium » Christi. »

Sed, proh dolor, sincerum sepe intellectum viciatus

trahit affectus, et concupiscencie passiones animi pervertunt! Veremur, sicque fama loquitur, in emulacionis avaricieque tenebris mali tanti fomitem latuisse, ac populo* novitatis amatori et semper suis nîajoribus emulanti dédisse materiam. Hii enim sunt errorum obscurissimi calles et tortuosa itinera, quod Scriptura pulcrç ostendit dicens : « radix » omnium malorum cupiditas. » Quam quidem sectantes erraverunt a fide, seque miscuerunt multis doloribus. Intravit pariter in médium adinventorum tante novitas (1) vana superbia, qui volentes sapere plus quam sapere, neque scientes sapere ad sobrietatem, se ipsos populumque fragilem sub nube ignorancie, cupidinis et livoris stimulo per dévia deduxerunt. Cohversi enim sunt in vaniloquium volentes esse Ifegis doctores, non intelligentes neque qu» loquuntur, neque de quibus affirmant. {Ad Timotheum, primo capitulo.) Quorum ex affectibus intencio facile judicatur, qui et sibi ipsis et régula, et lex, et doctrina esse presumunt, et a nomine se pasciuntur recta doceri. Hii in Salomonis incidunt judicium decernentis quoniam « inicium » super bie est apostatare a Deo qui fecit illum. »

Heccine est christiane professionis spiritualis integritas? Heccine est in zelo Domus Dei constans propositum, et Christiani tremebunda semper et de suo sensu merito diffidens humilitas ? Non est profecto, non est caritatis indicium, non est fervor fidei, sed infirme irreverentisque mentis signum. Est humanis desideriis fidem miscere maculandam, cujus defiensioni eciam immortalia regum odia ex veteribus historiis cessisse perleguntur. lusticia autem neque odia, neque favores aut terrenas contagiones secum collutari permictit. Unde de ipso Habraam, in exemplar justicie scrip-

(1) n faut sans doute lire : novitatis.

tum est quod filio suo non pepercit, ut nulla in parte fidei repugnaret. Ideo scribitur : « Credidit Abraham Domino et » sibi repuctatum est ad lusticiam. » Potuit fortasse illo in regno sicut in ceteris iniquitas habundare, et in utroque statu, hominum vanitatem super^uitate crassari; sed neque fidei deformitate purgari debuit, neque sedicione sed auctoritate reprobari, et *si in operibus legis errorem fecerit iniquitas, lex taraen que perpétua constans et infaillibilis a Deo édita est ledi aut oflFendi non debuit. Scriptum est enim quia lustus ex fide vivit, sed ex operibus si extra fidem fuit, mortificatur impius, fides tanien ipsa stabilis persévérât. Tantus est honor fidei, tanta virtutis sublimitas ut omnia possit, et sine ea impossibile sit placere Deo. Cujus dignitatem neque verbisin inmensam efierre satis erit, neque operibus cuiquam permissum est ejus intraneam fedare

claritatem. Ad opéra autem quibus dijudicatur cor verba convertamus. Ecce regnum opulentissimum longevaque pace beatum, se ipso proprieque geniturô insolentia comprimitur., et tante pacis ingratitudine divinorumque donorum abusu in se conversum est. Sane non tam hominis arbitrio quantum Dei judicio flagellatur. Romam in hac parte sentencie exemplum habemus, que post orbem devictum congestasque divicias luxu et habundancia deliciarum devicta est. Et forsan nos ipsi qui loquimur eciam hujus in nobis divine correctionis experimentum habemus. Scribit super hoc Apostolus (Epistola beati Pauli apostoli ad Romanos, caput I, vers. 21-22) : « res et tem- » pora in vobismet ipsis devolvite, et scietis non vos homi- » nis judicia, sed Dei judicia novitatis studiis animasse. » Dijudicabitis et vos ipsi si sane pensaveritis non esse Christiano dignum quod ille ad invenciones nove faciendum precipiunt.

Soient Christiani sacris monitis, oracione, obsecracione ac jejunio ad veritatis cognicionem proficere, et cum de mandato Ghristi pio animo perquiritur, non est sanguini aut cedi locus. Legem enim misericordie in caritate proximi fundatam profitemur , neque liberius quicquam est quam christia- num est, aut major servitus quam peccati. lamque autem paganorum ritus, non Ghristi scolam Jnsequimur, si cum sanguine, cède et vagina legem nostram aut clariâcare, aut pocius confusionibus supervacuis offuscare studemus. Nemo enim proximi sanguinem effundens audeat se publice fateri Christianum, sed ridiculum et sane menti adversum videtur fidei pietatem impiis operibus profiteri ; ac si tantus novitatis amor mentis (1) Boemi populi commoverat ut çleri lasciviam aut majorum corruptos mores ferre non valerent, debuit iniquitas virtute reprimi ; non scelere neque tumultu populari novitates sunt introducende, sedauctoritate et gerendi gravitate tractande. Simplex siquidem populus sepius habuit unde suis de majoribus qùereretur, sed remédia petere, non dare debuerat. Tanta enim est populî sine moderamine et absque legitimo ductore simplicitas, ut cum aliéna dampnat/ se ipsum in dampno reddat dampnabilem, et si prima intencione recte moveatur, rectitudinem mentis ex operis obliquitate dempnat. Propterea ad regem vestrum et clementissimum Cesarem recurri opportuit, illucque remédia queri ubi consilii stabilitas et auctoritas jurisdicendi in simper augusta majestate residebat. Quam et si divina majestas tanto honore dignita est ut in ejus manu ecclesie pacem multisque regnis tranquillitatem concederet , de vestra salute et publico statu tanta sub magestate sperare merito potuistis. Si Apostolos volumus legis nostre prestantissimos doctores accipere, non

(1) Sans doute : mentes.

aliud quicquam terrene doctrine strictius mandatum accepimus quam regibus obedire. Scriptum est : € Deum timete, » Regem honoriflcate. » Et alibi : « omnis anima superiori » potestati subdita sit, régi tanquam precellenti, et ducibus » tanquam ab eo missis^ neque tantum et modestis, sed etiam » discolis. » Et quis cum illis crediderit qui ex Christi divino fonte salubres hausere doctrinas, yiris carnalibus, tumultus populareSy pacique et discipline contrarie monentibus, aureâ Êiciles prebuerit ; aut quo pacto de vestra stabilitate quispiam bene speraverit , si et sine lege et sine rege consistere presumatis, cum illa in salutem animos, ille corpora in pace confoveat?

Hortamur et monemus, et in Christi caritate obsecramur ut vos ipsos circumspiciatis, ethujustempestatisexitum provide magis quam superbe contemplemini. In vos ipsos occulos convertite, et non tam aliéna quam vestra judicetis. lam enim Boemi regni corpus furiosi viri morem gerit, qui pre insania parentes et dulces propinquos ignorans^ suis dentibus in propria membra deseviat, et se ipsum sibi dederii lacerandum. Regnum illud in contrarios scinditur ritus, et ad corrigendos homines preceps multitudo in varias partes decisa est que inter se neque consenciant, sed furiosa tempestate hominum mortem et patrie desolacionem perquirant. Nihil restât nisi in Boemia tôt esse sectas quot animes, omnique ecclesiastica et temporali spreta potestate, unicuique licere quod libeat, quod et ruyne et exterminii presagium apud doctos et graves facile judicatur. Audite Paulum quid dixerit ad Galatas (V. 15) : « si invicem mordetis et come- » ditis, videte ne ad invicem consummamini. » *Et ad Corinihios scribens ut scismata et scissuras doctrine providencia preveniret, ait (1, 1, 10) : « obsecro vos, fratres, per » nomen Domini nostri Ihesu Christi ut iu id ipsum dicatis

% omnes, et non sint in vobis scismata ; sitis autem perfecti » in eodem sensu et in eadem sciencia. > Ex judicio autem doctissimi Gamalienis in Actibus Apostolorum facile discernetis non divina illuminacione, sed humana aut pocius maligni spiritus suasione novitates assertionum quibus vexamini in corda pénétrasse. Ostendit enim sectam que ex Deo non est per se ipsam dispergi et sua varietate per se consumi. Non pensatis quod inter vos ipsos in illa eciam admissa novitate jam non consentitis. Quo pacto igitur contradicentibus et penitus alienis persuadere speratis ? Non articulorum illorum disputaciones ingredimur, nobisque magis onus exitande compunctionis incumbit, quam disputande questionis : satis est si ecclesiam sequamur, cujus sanctissimis statutis nuUa humane mentis elacio se preponat. Amicorum autem morem gerimus, quibus arguere, obsecrari et increpare in omni paciencia et doctrina offlcium est. Ubi non huic obscuritati tantisque inde natis anxietatibus condolemus exterius, vos interius compunctionis motus incuciat, et, animabus seductis, patrieque perverti, dum locus est, miseremini, neque vestris prioribus dégénères, posteris famé notam reliqueritis. Sepius autem mutasse pudet quod fecisse piget. Sed preterita argui possunt non toUi ; futurorum cum meliori consilio sapiens preterita reformabit. Scribit Augustinus in libro de consciencia : « quoniam velle » peccare malum, peccare pejus, in peccato perseverare » pessimum, noli (1) penitere mortale ; neque est rubori » verecundieque locus ubi recte agitur, minor vero ubi ad » rectitudinem animus revocatur. Non enim tam invere- » cundum est errasse redeuntem, quam errantem noUe » redire ; humanitatis est peccatis incidisse, sed Dei supremi

(1) Il faut évidemment lire : nolle.

» proprium misericorditer indulgere. » Postulamus autem a vobis hoc in melioï'em partem accipi, et magis ad caritatem quara ad iracundiam provocare. Nostre enim amicicie jura reddiraus que etsi asperitatis notentur aculeo, non ideo aspernenda sunt, magisque pensandus est zelus quam stimulus, et, ut scribit Salomon, « meliora sunt vulnera diligentis » quam fraudulenta odientis oscula. » Malumus enim vobiscum oracione quam armis decertare ; quibus utinam in hac causa uti non deceat, neque vobis et regno nostro sint adversus vos in hac parte licita, cum inter amicos merito sint molesta. Doctrinis igitur variis et peregrinis nolite abduci. Optimum enim est gracia stabiliri (Or. ad Ebreos XIII). Melius enim erat non cognoscere viam justicie, quam post retrorsum converti ab eo quod traditum est sancto mandato (2® Pétri 3°). Sed Dominum nostrum Ihesum Christum sanctificate in corporibus vestris, parati sempér ad sanctiflScationem. Omni poscenti vos racionem de ea que in vobis est spe et fide, sed cum modestia et timoré conscientiam habentes bonam (Prime Pétri 3°), exhibete eciam vosraet ipsos salubribus dirigendos consiliis, ut sitis docibiles Dei. Quod si feceritis, neque errasse sponte voletis, neque in posterum errare poteritis. Valete, si consiliis obtemperatis non périturî.

Christianissimi régis Francorum ad Cesaream majestatem oratores destinati Ar. abbas sancti Anthonii, Guillelmus Saigneti (1), miles, Alanus Aurigeet Thomas de Narduchio.

(1) Ce dernier avait été armé chevalier par l'empereur d'AUemagne, pendant son voyage à Paris en 1416.

Diiscours an roi d'Ecosse.

Dum acT me ipsum reversas, sensus penuriam, inopiara sermonis et mee tenuitatis indignitatem meditatus sum, qua audatia in tantam majestatem oculos convertam, quibusve vocibus loqui aggrediar nescio. Os in celum ponam, et candelulam inter solis splendores eflferam, dum regiam sapienciam et doctissimorum audientiam rudi et indocto sermone fatigabo? lam. ego diffisus yiribus, operisresilirem si non mittentis digna gratitudo, ac rei de qua agitur honestaâ daret fiduciam, vestra regalis clementia, serenissime princeps.et rex illustrissime, audaciam confortaret, cujus sola mansuetudo parvitatem non contempnere et simpliciter dicta in melius. Ubi vero de fratris et amici rébus loquar, amicitia supplebit ornatum et orationem reddet graciosam. Potuissent autem narrationi adesse gravitas et gracia si ore reverendi (1), etc.. verba émanassent, et actum placuit ejus reverentie, a vobis sepius audita ut sue sapientie vêrba hac voce continere ; sed si fluat ut os eloquium meum, arduo vix operum suflScio. Cogitavi idcirco ex ver bis ordiri que non loquentis studio, sed sua propria suavitate grata sint, indignumque os loquentis dignificent. Ejusmodi' sunt verba

(1) n faut sans doute suppléer ici les noms et les titres de Regnault de Chartres, archevêque de Eeims, et de Jean Stuart, comte d'Évreux, qui faisaient partie de la même ambassade.

salutis, quibus nichil excellentius proferri, nichil alcius potest hominum intelligencîa meditari. Domini enim est salus, et opus hujus legationis ore régi et regno salutare. At sunt etiam, ut nunc canit ecclesia, tempus accepta et dies salutis. Nomine igitur christianissimî Francorum régis, fratris, consanguinei et confederati carissimi, serenitatem vestram excellentissimam alloquor verbo salutis quo Achimias nuntius allocutus est David, dicens : « Salve, rex » (R, XVIII). »

Hec brevis oratio duo complectitur : verbum quod inter spirituales actus sanctus resonat cum dicitur Salve^ et nomen virtutis in terris celsitudinera enuncians teraporalem, dum subjungitur Rex. Sic in ista complexione spiritualia dona temporalibus iraperiis infundi monstrantur, hocque veritati consonat : nam et rex ymago divine bonitatis in terris est et celestis fulgoris inter terre nebulas radius fulgens, in corporalibus spiritualem representans vigorem. Quippe vox illa Reœ, si infimum hominem licet de tanta immensitate loqui, trine perfectionis titulus est. Est enim nomen potestatis; nomen dignitatis, nomen majestatis, teste Apostolo {ad Rom. XIIP) : « princeps Dei minister est, et » vindex in iram. » Et iterum : « omnis anima potestatibus » subdida sit. » Non enim potestas nisi a Deo est ; que autem a Deo sunt, ordinata sunt; itaque qui resistit et Deo resistit {prime Petri^ IP). « Servi subditi estote omni humane » créature propter Deun^: sive régi tanquam precellenti, » sive ducibus tanquam ab eo missis. » Et subjungit non solum bonis et modestis, sed etiam discolis esse parendum. Nomen etiam dignitatis est rex, nam ex veteri testimonio reges Christos appellamus (p® Reg. XXIIP) : « non » extendam manum meam in dominum meum regem quia » Christus Domini est. » Christus autem unctus interpre-

tatur, que unctio gracie infusionem significat, et in electissima atqae ideo dignificata creatura benedictionis affl-uentiam singula^rem. Insuper et majestatis nomen est rex; et quid in majestate comprehendimus nisi magnitudinis gloriose pavorem reprobis, piis ubertatem graciarum et démentie habundantiam elegantem, omnibus autem admirationem? Recte Hester ad Assuerum in throno sedentem loquens hec duo et elucidavit clare, et seriose observavit, cum tremore admirationis et fiducia benignitatis sic locuta est : « Vidi te, Domine, » sicut angelum Dei, et turbatum est cor meum pre multi- » tudine glorie tue. Valde admirabilis es, domine, et faciès » tua plena gratiarum. » Trinam hanc preeminentiam aptissime figurât psalmista cum institucione regni David, in personam divinitatis sic loquitur : « Tronus ejus sicut sol in » conspectu meo. » Novem scripserunt philosophi nostri solem per tria aliis supereminere planetis : primum quod ab eo ceteri planetae tanquam fonte lucis lumen recipiunt; secundum quod per reetam lineam que ecliptica dicitur, sine diversione ad hanc vel ad illam partem perpétue moveatur ; tertio quod suo calore et vigore nebulas dissipât, ventos tempérât, et arboribus flores omnibusque animantibus Vivendi et spiritus hilaritatem inducit, aviculis cantus. In primo régis figuratur preclara potestas qui ceteros sua serenitate illustrât, et velut sol in celis divini luminis splendor est et admirabilis omnipotentie Dei spectaculum, sic in terris rex divini vigoris resultantia est atque exemplar, et spectaculum potestatis, unde in doctrina Aristotelis ad Alexandrum scribitur : « componitur orbis régis ad » exemplum. » Pro secundo dignitas ordinata et rectitude régis in sole designantur. In medio enim virtus consistit; nullum quoque illo rectiorem esse decet qui alienum metrum est et mensura. In tercio per solem régis eflSgiatur maj estas,

ad quam spectat suo conspectu terrere reprobos, violentes frangere, justis vero fructum sui operis, et bene meritis honorum flores, ac fidelibus subditis rite leges et tranquillitatis stabilire quietem. Unde de reproborum terrore habemus proverhiorum XX° : < Rex qui sedet in solio » judicis, intuitu suo dissipât omne odium. » De consolacione autem justorum in psalmor. : 4: Letiflcabis eum ingaudio in » Yultu tuo. » Per primum gradum qui dicitur potestatis, accipitur rex ut Dei vicarius et divinus homo; et huic gradui correspondet salus, de qua in psalmo : « in potentatibus » salus dextere tue. » luxta secundum-intelligitur rex ut moralis homo, in se virtutis dignitate compositus, domui recte disponens, familia insignis et proie generosus; cui respondet salus de qua in psalmo : « Nonne cognovi quia » salvum fecit dominus christum suum ? » Hoc est David regem, domumque et semen et familiam ejus. Sed in tertio gradu rex habendus est tanquam politicus, reipublice caput et universe legis stabilimentum, merces justorum et afflictionis presidium, et huic parti respondet salus de qua in Reg, IIP : « in manu servi mei David salvabo populum » meum Israël. » Vestre igitur régie Serenitatis nomine ejusd^n amantissimi fratris vestri et régis vestri{l) christianissimi, juxta tria hec fraternos honores regios atque amicicie et caritatis intimas gratitudines exhibemus cum desiderato triplici salute atque felicitate vestre régie potestatis dignitatis et majestatis, dicentes : « Salve, Rex. » lamque videatur in quo consistât régie potestatis institutio sanctissima, resultetque preciosa salus quam nostri régis honorificentia serenitatis vestre et exhibet et optât.

Nos ergo, quantum humana fragilitas attributa proprie-

(1 ) Peut-être f aut-U lire nogtH ?

tatesque divinas eloqui sufficit, ipsum Deum in primis unum, verum atque bonum esse concipimus, harumque trîum illuminatione perfectionum très divinas in terris effluxisse virtutes : prima fides, que ab unico et solo Deo omnia et esse et constare sine hesitacione profitetur reguls^, spes que ipsum creatorem verum, infaillibilem, et verissima equitate justis premia, iniquis supplicia parcientem éxpavet ; exspectat tertia caritatem que velut bonitatis diem vôstigium novit et amore et pietate prodesse. Ex his autem tribus directissime dependet catholici régis institucio, sicque potens et salvus persévérât cum religioni fidelis, in domino sperans, private et publiée utilitatis pius cultor probatus est. Si exempla volumus, invenimus Abraham per fidem justificatum, indeque promissione divina semen ejus et régna possedisse. Scriptum est : « Credidit Abraham Domino^ et repu- » tatum est ei ad justiciam in generacione et generaciones. » Quotiens per spei virtutem salvatus sit David et regnum ejus potentissime stàbilitum légère potest qui suorum p^a^ morum meditatur senténtias ; de expectatione divini auxilii et de spei consolacione et firmitate omni parte contextus, ait enim : « expectans expéctavi Dominum et intendit mihi. » Quid preterea dédit Mathàthie dominium, potestatem, et Machabeis filiis ejus armorum vires prebuit, ut mediocris familia virique pauci dominium Israël et potentiam domus David restaurarent, nisi zelans caritas qua paternas leges populique ii communem salutem dilexerunt? Impotentia siquidem et instabilitate infidelium ac eorum qui sperant in vanitatibus, seu qui publicam caritatem privata ambicioné perturbant decretum dédit David cum ait : « vidi imperium » exaltatum sicut cedros Libani; et ecce transivi et non » erat. » Aspiciat queso tota proies fidelis, universusque orbis comprehendat hujus veritatis extrahere testimonium,

quara ex captivitate in regnura, et confusione in ordinatam

poUiceri seriem, et ex doloribus publiais in crimen solatium

omnipotens féliciter restituit. Spero equidem in vobis, pie

rex, verificatum evangelii verbum : « fides tua te salvum

» fecit. » Quodque illa medicinalis spes, que presidium et

solatium est in adversis, vestram virtutem infractam pre-

servavit, ultra sicut inter adverses casus prospéra pacienter

expectatis, jam in prosperis crescente caritate vestre publiée

rei et potenter presidetis et sollicite providetis. Laus altis-

simo qui illustri Scotorum regno, armipotenti proli, genti

fideli, constantissirae et animose nacioni tantum taleque

regni presidium restituit ! Letetur Scotia gratia divine bene-

dictionis ! In tanto dono comprehendat ! Consoletur Fran-

cbrum christianissima doraus, tanti amici et fratris libertate

hilarior, ac in conjunctissimi regni convalescentia preteritos

dolores dirimat, et in se jara resurgere incipiens, fraterna

tamen prosperitate meliora speret! Verum ut congratula-

cionis leticie dulcia pignora vestre serenitati nostri régis

fraternitas perhiberet, major et gravier attendebat legatio

destinata, cujus nos particulam faciebamus indignam ; sed

magnâtes qui eidem preerant. De quorum adventu brevis-

sime moreque causa ad partem dicemus cum de his tribus

divinis virtutibus dixerimus que régis apud Deum instituunt

et salvant potestatem. Quos par tus virtutem perducant

huic nostro proposito satis attinet declarare. Illustratus

igitur animus, per fldem in Deum, quasi quadam ipsius cum

fidei resultantia, virtutemque, fiducia inter homines opera-

tur. Preterea tota mente sperans in Deo suo jam quecumque,

humana neque fortuna territus, neque prosperitate aliena-

tus, prospectatque, et virtus hec Arma exspectatio nuncu-

patur ; exspectatio quasi enim eœ spe statio derivata est.

Iterum ex caritate divina amicicias, fédéra, aliasque hu-

mane unitatis simultates a caritate dependentes firmavimus, ut sicut divinitus per très personas régis instituit (1) salvaturque potestas, sic humanitas per très posteriores in terra prosperatur.

Hic, gloriosissime princeps, paululum immoremur, attendatque vestra pietas quam grandis fiducia inter duo régna Francie et Scotie ab attavis in filios-filiorum usque duraverit, quod innata et naturalis ab utero cum infantibus nasceretur, unaque domus idemque populus (2) habeatur, et nos fidem Scotorum rébus in asperis ex^erti, nationem fidelem, gentem amicicia et fama dignissiinam, yirtute probatam, neque satis venerari, neque dignis laudibus attollere sufficimus. Maneat, quesumus, apudvos, etaccrescat iUa eademque fiducie sinceritas, et de régis nostri animo deque regni sui integritate ac coiûmunione cordium et bonorum fraterna, semper existimacionem habeatis, prout illam eandem de vestra serenitate, nec immerito, et animo tenet et opère servare studebit ; refertur et semper ad yos yerbum fiducie quod losaphat, rex luda, loram, regem Israël scribitur protulisse (IIII Reg. III c.) : « Qui meus ettuus est » populus; meus populus tuus. » Ultra hec vestre spei

infixa de rébus Gallicis sperandis bona semper et non diffidens expectacio. Sperandum indubie a Domino quod christianissimam prolem, domum Deo dedicatam, gentem religiosam, populumque humilitatis et pietatis, justicie studiis intentum, non ingratum amicis, vicinis non infestum nequaquam relinquet in prodicionem, neque Gallica hec contricio existimanda velut judicis maliens eœterminans, sedpatris

(1) Sans doute : imtituitnr.

(2) Allusion au mariage projeté.

virga casiigans (1), qua filios et doctrine, vite et feliciori restituet. Et jam, quod non ad jactantiam, sed ad vestram leticiam refero, victoriose miseracionis et restauracionis propinque spem altissimus inspiravit, prout audisse latius potuistis. Ceterura obsecramus vestram in Domino et amiciciam, fedusque duorum regnorum progenito more recolatis quam velut quoniam sanguine infusam ut ossibus annexam reges Francorum viventes temere et morientes filiis hereditario quasi jure reliquerunt. Non enim amicicie observantia parop interest ad regum stabilienda régna salvandasque potestates. Et de Machabeis hoc ipsum legimus- : quoniam conservaverunt amicicias obtinuerunt régna, et quicumque audiebat famam eorum timebat eos, praesertim autem illi amicicie observande, studendumque vetustate dilectionis et antiquorum patrum viventiumque virtute filiorum firmatu. Unde sapiens : « non derelinquas antiquum amicum ; novus » enim non erit filius illi. » Hac autem amicicia quid vivatins, que velut testimonium sempiternum jam per successiones extenditur? Neque enim liga hec jam in carta pellis ovine designata, sed hominum carni et cuti non atramenta, ymmo sanguine mixtim fuso scripta est. Impenderunt generosi et magnanimes domini, proceres, nobiles, alieque Scotorura valide acies huic amicicie ; non solum res, sed vitam et sanguinem pro sainte amicorum fuderunt; quod in memoriale perpetui amoris, ad eorum laudes eternas, federisque robur et zelantissime nacionis Scotorum famam et graciam recoletur in evum. Non nunc tantis beneficiis graciarum reddimus actiones; commemoraribreviter decuit, ne ingrata oblivione prescisi videamur. Verum dum venerint

(1) Nous avons déjà vu la même idée et presque les mêmes expressions dans le discours à Sigismond.

quibus spectant hujus legacionis honores (1), intégra legacîo super predictis omnibus injunctum onus fionéstius explebit-: Et hoc quoad primum postulat nostre divisionis ordo ut hoc loco de regum dignitate et dignitati conveniente salute quod dicamus.

Exquirenti equidem mihi hujus dignitatis originem, hanc invenio duplicis bonitatis divine participacione fundatam. Deo etenim sapientiam attribuimus et decorem unde se ipsam sapientiam ait : « Ego Sapientia in altissimis habito. » Et de décore psalmista : « domine, dilexi decorem dgmus » tue. » Voluit autem Dominus deus ministros virtutis sue reges imaginis divine conformari deo. Humanam sapientiam quam nos prudentiam appellamus ac honoris decus, cui nobilitatis nomen tribuimus, regibus adaptavit. Audiamus jam sapientiam predicantem quomodo régie dignitati conveniat. « Ferme, inquit, reges régnant. » Unde considerandum quod in sapientia sua omnia ordinavit et ornavit Deus, çt ejus sapientia décor rex processit, cujus exemple in sapientia régis decus, honestas et nobilitas regalis magnificantur, ac domus proies et familia décore atque venustate ornant. Quid Salomone dignius? Quid illius generacione clarius? Quid ejus domo et familia splendidius? Nonne ex femore suo egressi sunt reges a generacione in generacionem ? Numquid pacem dédit in circuitu populo suo diebus suis? Numquid et gloria et magnificentia supergressus omnes reges terre? Certe hoc ideô quia sapientiam postulavit a Domino. Dignum enim donum est Dei sapientia, que regum sacratissima corda dignificat, eisque rectitudine sua salutem préparât et pacem ipso largiente qui sedvos facit

(1) Les deux piînclpanx membres de l'ambassade, Begnault de Chajrtres et Jean Stuart, n'étaient pas encore arrivés.

rectos corde. Addamus quod tangit Scriptura : « Sapientia, inquity edificavit sibi domum, sub cujus nomine proleS; familia, ac régie magniflcentie et nobilitatis amplitude clarissima continentur. » Quando edificat sibi domum sapientia régis, profecto ex fundamento, muro et tecto résultat edifi-cium : erit fundamentum preteritorum memoriaque primum exemplariasapientum, quilicet, velut f undamenta, tumulati in terra jacent, eorum tameri doctrinis et institutis domus et successorès non dégénères in paternis semitis instruuntur ; stabit pro muro intelligentia rerum presentium, qui mûri admodum domum circumdant, et hominem undequaque vallatum circumspectioni exacuunt; habetur denique pro tecto futurorum provisio, et velut tectum adversum imbres, ventes et super venientes tempestates instauratur, sic provisio futurorum regem premunitum contra fortune et malicie insultus futures preservabit et salvabit. Demum materia queretur ex lapide coctili, trabibus rectis et altis quibus duratura palatia construuntur, hoc est ex amicis igné caritatis probatis, ex potentum et justarum domorum unica communicatione propinqui tatis, semento federis mixta, sanguine adunata ? Quid sementum eo tenatius est quo vetustius. Sed ornatus, tentoria et picture, ex magnificentia et liberalitate parabuntur, que videntium oculos in veneracionem et corda subditorura trahunt ad favorem. Nunc ut ad vos revertar, rex prudentissime, quoniam admirabilis sapientia vestra, quam décora domus, quam affluenter benedictionibus sapientie et decoris vestra regia dignitas efflorèscit, universa régna loquuntur sine dono gratie et benedictionis spiritualis ; estimantes videtis brevi spacio post tempestates pacem in circuitu vestro; gaudetis in prolis generose fecunditate spem glorie et exultacionis regni contemplando, ut dici possit verbum scriptum Ecclesias-

tici XL VIP : « ad insulas longe divulgatum est nomen » ejus et dilectus est in pace sua. beata terra cujus rex y> estnobilisl » Ecclesiast. X** : « Beata et felix profecto » a Deo dilecta terra est que talem adepta regem dulci » imperio naturali, votiva prosperitate gubernatur! » Assero constanter quoniam rex noster sapientiam tantam ymago gratiam sepe admiratus est et in décore dbmus hujus peramplius delectatus, accrescente jugiter amicitie zelo domum Scotie regiam singulari communione et commixtione, ut domino annuente patebit. Vos autem dignissime dicere potestis post exaltatam per vos dignitatem regni verbum gratitudinis David : « Salus tua Deus suscepit » me. » Et hoc pro secundo.

Restât in majestate régis et eidem cum digna salute propositum opusculumcomplere. Contemplemur igitur exdivinis in Deo providentiam esse que suo tempore creaturis et mérita partitur et supplicia, scilicet quod apud Deum et victorie et fortitudinis omnis residere vigorem, et ob hoc dominum virtutum et Deum exercituum invocari. Quin ymmo fragilis humanitas fontem divine bonitatis nonnisi per rivuhim gustare et lumen solis in solo radio lustrare sufficit. Idcirco per regum médium illam Dei providentiam in rébus humanis sentimus et virtutem omnipotentis cujus sunt victorie , manibus regiis infusam admiramur. Est enim providentie Dei vicegerens in terra justicia régis, terrena parciens ac penarum premiorumque distribucioni intenta. Fortitudo vero régis virtutis Dei executrix est et quasi justiciam subsequens injusticie repressiva. - Preterea dicebat Aristoteles fortitudinem perîre et antecellere justiciam. Si enim, ut ait, omnes essemus justi, fortitudine non egeremus quam ipse celestem virtutem, et super hesperum et Luciferum ab astris dempsam descripserunt. Est autem justicie fortitudo ; sed

violentia non virtus sed maligna agressio dicatur ; sic neque qui hac usi sunt régis nomine magnificantur, sed tiranni vocàbulo (1) infelicique eœitu infamantur. Décent igitur regiam majestatem justicia et fortitudo. lusticia et veritâs custodiunt regem, et stabilitur clementia thronus ejus. Fortitudinem autem consequuntur magnanimitas cordis, longanimitas affectioiys, constantia propositi, perseverantia actionis, ex quibus salvatur régis maj estas ]\rLidi psalmum :. « SaWabit sibi dexteram ejus et brachiura sanctum ejus. > Quid de fortitudine exponitur. Non presumo, rex invictissime, de vestre majestatis refulgentia ejusque per vos parata salutare quicquam dicere, nec verborum exilitas tantarum rerum gloriam extenuet, neque verbis locus est ubi res se ipsa elucescit. Nam et justicia vestra et pax osculate sunt, et manu potente et brachioexelsopossidetis terram. Ad régis et regni Fraucorum famosissimi verba converto finem orationi facturus. Si igitur circa justiciatn cura regum est, si virtus et fortitudo regum ad repellendas iniquitates, violentias, dedicata sit, adest ubi justicie zelum et fortitudinis robur exerceatis, ac simul et amicicie oflScium et justicie misterium impendatis inquietum. Fraterna Francorum domus invaditur, regnum amicorum, et communis hostis singularia bella in Francia molitur. Sed quibus molitur vestris federatis fidelibus populis, christianissimo regno, , domui a Deo electe et ad fidei presidium consecrate, non est popularis autem patrie, sed communis fidelium causa, qui ex illius regni claritate et vigore fidem et elucidatam et protectam senserunt. Ex ipsius detrimento christianitatis quod absit*** (2) visuri vos reges universos hec regum régula ad arma excitât, et in

(1) Allusion au roi d'Angleterre.

(2) n y a lacune dans le texte.

régis nostri auxilio et exemple regnorum vestrorum periculum coiisulatis. Non enimsine pernicioso super reges scandalo domus sâcra, tanta radice firmata, posset supplantari quam jam divina miseratio in melius dédit, datamque poscit auxilio communis justicie spiritualis caritas, et opère vestram rex noster sentiat et justicie et amicicie aflfuisse, animosaque virtus Scotorum que primos belli impetu» sustinuit victoris letisque honoris et rerum jam prope capiendis non desit, eisque pro parte régis nostri dicatur verbum eciam Paron lip, XVI script um : « confortamini et non spoliantur manus » vestre; eritenim merces operi vestro. » Venimus igitur ut super omnibus que amiciciam, honorem, propinquitatem et dilectionis incrementum inter véstras regias domus, régna et populos conspiciunt cum vestre serenitatis beneplacito commitemus. Pervenimus ut ambaxiatam futuram cujus nos pars indigna sumus de mora excusemus ac presentemus, et in spe jam representemus fùturam ut vestram etiam ad vires corpus instaurandas et arma in auxilium régis nostri properanda excitemus et anipaemus, quatenus adveniente intégra ambaxiata res de quibus diximus et communicaturi sumus eflFectaoSfe perfectioni demendentur. Quod ad utriusque regni, domus prolis et successionis futuram gloriam et honorem, subditoruinquô supremam leticiam etlongevampacem redundare spè^amus, ipso largiente qui dat salutem regibus, ac vivit et régnât benedictus Deus.

ExpBciunt Alâni epîstole cujus anima requiescat in pace. Amen-.