‹ Étude sur l'office de Girone et l'honneur de saint Charlemagne [microform]Chapitre 53 sur 114 · CHAPITRE IV · texte numérisé non relu

CHAPITRE IV

Ce par quoi ce Tractatus nous intéresse surtout, c'est par le récit, qu'il contient, de la prise de Girone, dont le texte, transmis p;\r Bernard Cerda, n'était qu'un extrait. Il correspond exactement à celui de rOffice liturgique. Tout ce qui se trouve dans celui-ci, — et le prologue lui-même du siège de Girone, — y figure plus explicitement raconté, agrémenté de nouveaux détails, enrichi de quelques additions, mais qui n'altèrent pas le fond du récit. La seule, qui ait vraiment de l'importance est celle, qui se trouve vers la fin, où sont racontées les fondations pieuses de Charlemagne et surtout l'origine des relations entre les deux églises de Girone et du Puy en Velay.

Le titre un peu dogmatique de ce récit et ce récit lui-même nous attestent, qu'il n'a rien de rituel, ni de liturgique. Il est divisé non en leçons, mais en chapitres, qui sont précédés de leur titre. Enfin, en ce qui concerne la tradition du texte, il réduit de beaucoup l'importance, qu'on accordait au fragment du Vidimiis. Sans doute, Bernard Cerda a eu sous les yeux un texte autre que notre manuscrit du Tractatus. Il n'a, peut-être, même pas connu une copie complète de ce récit, et il s'est probablement borné à recopier un extrait, qui avait été fait tel quel, pour des raisons qu'il n'est pas impossible d'entrevoir. On peut, en effet, supposer qu'il a été ainsi isolé de l'ensemble, soit parce que, débarrassé de toute l'introduction, il oflVait le récit de la prise proprement dite de Girone, soit encore en raison de son témoignage curieux, — et peut-être précieux, — sur les rapports de l'église de Girone avec Notre-Dame du Puy.

De toute façon, la découverte du 7V^r/^////5 rend inutile le recours au texte du Vidimiis, le seul qu'ait connu M. Schneegans, pour l'avoir du reste emprunté à Rocher. C'est seulement dans un très petit nombre de cas, que la comparaison avec ce texte nous permettra de corriger une foute, qui s'est glissée dans la copie que nous avons du Tractatus. Par ailleurs, le texte de celui-ci, plus soigné, est presque toujours plus correct. On trouvera au bas des pages, les variantes des deux textes, celui du Tractatus étant désigné par la lettre T, celui du Vidimus par la lettre V.

LE TRACTATUS DE CAPTIONE GERUNDE

[T-9 r", 2^ col.) INCIPIT TRACTATUS DE CAPTIONE GERUNDE ET DE EDIEICATIONE IPSIUS CATHEDRALIS ECCLESIE ET QUOMODO BEATUSKAROLUSMAGNUSIMPERATOR EAMDEM DOTAVIT ATQUE IN EA EPISCOPUM ORDINAVIT.

[Eo 9 v", i*-" col.] Tamquam in ista sacra sede Gerunde celebratur festum sanctissimi Karoli Magni imperatoris, non immerito mirabilia aliqua, que facta fucrunt divina opérante virtute et ordinata ad captionem civitatis Gerundensis, que in laudem Dei omnipotentis et sancti imperatoris Karoli et gaudium tocius mundi non solum Gerunde sed tocius Sancte Ecclesie redundat, ideo non immerito sunt singulariterexplicanda.

Cum enim Karolus Magnus, spiritu Dei ductus et Christi adjutorio animatus, civitatem Narbonenscm cum multis laboribus cepisset et a manibus Infîdclium abstulisset, que civitas erat hostium et janua Yspaniae, volens mandatis et monitionibus beatissimi Jacobi apostoli parère et in omnibus obedire, disposu-[2^ col.)-it in Cathaloniam ire et eam Dei fïlio subjugare atquc sectam Machometicam inde fugare et totaliter extirpare et doctrinam evangelicam per fidelium Christi militum observanciam seminare et in cordibus hominum digito Dei vivi complantare. Munivit igitur Narbonam muhitudine fidelium militum et peditum copiosa et per mare multa navigia galearum et navium munita fidelibus et ornata victualibus in subsidium sui exercitus transmisit, ne inedia victus redire haberent catholici bellatores, et, cum fuisset in terra Rossilionis, que est principium Cathalonie, timuit, quia scivit, quod omnes Sarraceni, qui fugerant a Narbona et de ejus finibus, quorum caput erat rex Marsilius, cum magna ' multitudine alia Sarracenorum quasi desespcrati expectabant [f" lo r«, i^ col.] imperatorem Karolum et exercitum ejus, ut facerent prelium cum eo, quia malebant mori quam vivere aut victoriam habere. Cum superarent eum incomparabiliter contra suum exercitum multitudine quasi innumerabili, ideo timuit, et quia erant dicti Sarraceni parati ad prelium in quadam planicie que vocatur Milet, que est juxta quandam civitatem modicam que vocatur Elna. Imperat«r autem erat tune cum modico exercitu, quia nondum erant omnes sui congregati nec multi, qui veniebant in auxilium ejus. Dubitabat autem ex hoc acrredi eos et inire bellum cum eis, cum tamen, vellet aut nollet, haberet

Variante : i ) Qui cum magna T.

CHAPITRH IV

fiicere, quare autcm contra cum erant congregati omnes Infidèles a| perdendum eum et suum exercitum nec erat fas fugere aliqua ratione. Tune [2*^ col.] imperator recurrit ad Christum et ad beatam Virginem mente devota oravit dicens : « Domine, adjuva me et custodi partem tuam pro cujus amore et honore hic sumus et venimus et ultra procedere intendimus. » dua oratione facta, inspiciens in celum vidit oculis corporels beatam \^irginem Virginum Mariam matrem Domini nostri Jhesu-Christi, que tenebat filium suum in forma pueri splendidissimi in bracchiis suis. V^iditque etiam beatum Jacobum et beatum Andream stantes juxta eam imum ad levam et alterum ad dexteram. Hrant autem omnes inspicientes Karolum vultu sereno et gratissimo. Kt dum hanc visionem imperator contemplaretur cum magno gaudio et animi admiratione ait ei Virgo Maria : « O Christi | v", i<^ col.J miles Karole brachium Kcclesie et defensor illius ne paveas neque timeas, si animo forti existas, quia imperator tuus, Dei et mei filius, tecum tenet et te adjuvat et tecum est et ego adjutrix tua toto tempore vite tue ero et numquam deficiam tibi in aliquo facto, quod tu facias pro deiensione fidei et Sancte Kcclesie. Annuncio tibi quod hodie vinces istos Infidèles paratos ad bellum contra te et cum magna Victoria ad mei filii Jhesu Christi gloriam et honorem capies totam terram citra montana ascendesque ad montana et transibis montes Pireneos cum magnis laboribus et tandem obsidebis civitatem Gerundam et eam obtinebis multis sudoribus et angustiis atque hedificabis ibi ecclesiam cathedralem ad invoca-|2^ col.]-tionem nominis mei et ego honorabo te et prospcraberis in omnibus preliis et eris benedictus super omnes milites mundi donoque tibi in vexillarium et directorem et coadjutorum nepotem meum et apostolum filii mei Jacobum Yspanie protectorem. » His dictis visio celestis disparuit. Imperator vero confortatus in domino paravit se cum suis cum magna fiducia revelans suis visionem quam viderat. Ht agressus est bellum et invasit validissime Sarracenos, qui vero bellum fortissimum Christianorum ferre non valentes terga dederunt et fugere ceperunt. Et Karolus insecutus est eos cum suis.usque ad montes. Mortui sunl multa millia Sarracenorum sed etiam aliqua multitudo christianorum mortua est, sed pauci fuerunt in comparatione ad Infide-f'' 11, r^, i*-' coL]-les, qui in bello corruerunt. Gratias ex hac Victoria referens Dec et Sanctis apostolis victoria habita in campo vocato Miletum, construxit ibi ecclesiam sub nomine Sancti Andrée apostoli, ubi est nunc monasterium et in illa sepeleri jussit multos milites, qui fuerant in bello mortui, honorifice. Postea autem Karolus

LE TRACTATUS DE CAPTIOXE GERUXDE

cepit omnia castra, villas et loca Rossilionis et Vallis Spirii interfectis omnibus Sarracenis, qui ibi habitabant, exceptis illis qui baptizati sunt. Completis autem supradictis, incepit transire montes Pireneos', et, cum pervenisset juxta locum, qui Se Clusa dicitur, qui antea Mons Acutus vocabatur, (sed quia invenit ibi imperatorem Marsilium inclusum, qui fugerat a facie ejus de Narbona ideo ex tune Clusa nuncupatur) habuit ibi magnam resistentiam propter tran-[2^ col]-situm dificilem contra f^entem magnam secte Macometice, sed finaliter Deo duce transivit et locum obtinuit et gens perfida fugit, in vertice montis, in loco vocato Ks Pertus^, qui antea vocabatur collis de Albarras remansit et ibi etiam restitit î Karolo, in quantum potuit, propter difficilem+etlaboriosum transitum, sed Karolus noluit ex hoc mutarc viam quam, incoaverat, sed partem exercitus misit, ut transiret per viam, que vocatur collum de Panissas, et ibidem > ecclesiam construxit sub invocatione beati Martini ut eum haberet in adjutorem et defensorem^ cum omnibus sanctis. Et videntes Sarraceni timuerunt, quia pars exercitus per aliam viam ibat. Credebant autem 7, quod hoc fieret ,ut in medio eos tenerent et interficerent. Dimiseruntque locum et currerunt in mag-fv", i^ col.]-na multitudine ad civitatem refugii videlicet Gerunde, que civitas erat fortissima et mûris vallata, munita quidem multis gentibus et ad resistendum multum apta et fecundissima. Audiens autem imperator, quiagentes Sarracenorum fugiebant apud Gerundam, ut sibi résistèrent ne ultra procedcret, cum stetisset quatuor diebus in cacumine montium ^, videlicet in loco vocato Pertus et in collo de Panissas'^, expectans totum exercitum ne posset ledi per insidias inimicorum destructisque omnibus fortaliciis et impedimentis, que fecerant Sarraceni ne possent Christiani '' transire libère, recessit inde confidens autem in Domino et promissionibus bcatae Virginis Marie versus Gerundam venit. Venit igitur ad montem de Ramis, qui est juxta Gerundam ad dimidiam leucam, qui est mons fortis et altus. Ibi quoque congregavit totum exercitum suum, ut ibi esset tutus ab insidiis Sarracenorum, ut explorata terra accederet ad locum Gerunde et obsideret eum et edificavit in dicto monte de Ramis in superiore loco, ubi erat tentorium suum, ecclesiam Sancti Juliani pro suo et aliorum oratorio eo

Variantes : i) Spiraneos T — Piraneos V — 2) Espartus V — 3) rcsistitit T — collis dcl barra et remansit; carolo quantum potuit V — 4) dificilem V— 5) collum panissarii et ibi etiam F — 6) deff"ensorem V — j) autem ut hoc V — 8) moncium r — 9) portos V— 10) Penissas T — 11) crestiani.

Page 1