XXVI

tenebant. Hancigitur elemosinariam cartam, decreto nostræ voluntatis, volumusesse firmamet inconvulsam . quam pro amore dei, et veneralione sancti Ursini, fecimus, ut nobis, et omnibus parentibus nostris, sit deus propitius ; et, ut hæc liberalitatis atque magnificentiæ nostræ concessio firmiorem obtineat vigorem, manibus propriis eatn firmavimus, et militibus nostris roborard decrevimus. Concedo etiam hoc, ut, si aliquis ex meis militibus feodum, quem tenet de me, sancto Ursino dare voluerit, sive terra sive silva vel quodcumque sit, in alodum possideant canonici ejusdem æcclesiæ, et super hæc omnia liberum facio eumdern locum, ut nemo ex meis hominibus, neque vicarius, neque aliquis serviens aliquod contrarium ibi faciat. Et si aliquis homo ad ipsam ecclesiam fugerit, nemo présumât eum persequi, neque judicare, nec vi al) ipso burgo abstrahere. Denique dono ad prædictum locum santi Ursini colibertum nomine Fulcherium, et uxorem suam nomine Ëngeldradam, et Fulcherium Escarboth, ea scilicet ratione, ut, omnibus diebus vitæ eorum, sint in dominicatu canonicorum sancti Ursini, et non serviant ulli homini ex meo [sic.) progenie ; et, si aliqua procreatio filiorum, aut filiaruin, ex ipsis orta fuerit, similitor canonicis serviat. Hæc restitutio tacta in tempore Leonis summi pontificis sancte Romanæ æcclesiæ, présidente in Galli(a) Henrico rege, Haimone etiam presule curam tenente Biturigensis æcclesiæ. S. Erchenbaudus cornes, qui hanc cartam fieri jussit, propriisque manibus firmavit. S. Haimo presul, frater ejus, S. Albuinus frater ejus. S. Erchenbaldus filius ejus. S. Aureauxor ejus. S. Raimund(us) et Humbaudus, frater ejus, qui ipsam æcclesiam tenebant. Si quis autem, vel clericus, vel laïcus, de hac donatione dei aliquid subtrahere voluerit, anathema sit et habitatio ejus cum Juda traditore et Simone mago, et cum eis qui dixerunt domino deo : recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus. Fiat, Fiat.

Postvero, elabentibus pluriraorum annorum curriculis,

cœperunt canonici æcclesiam construere et -eanonicales habitationes ædificare. Ego autem , ut vidi eorum bonam voluntatemin constructione basilicæ , studui augeredonum quod antea dederam. Quapropter dedi sancto Ursino mansum de Valle, et terram de Tharsiaco, et terram de Stanno, et silvam de Iricione, et mansum de Aulariis, et omnia quæ ad eumdem mansum pertinent, et, me concedente, vicarius de Castro Iricione dimittit illam consuetudinem quam habebat, et venatores de Murat dimittunt simililer suas cousuetudines de eodem manso. Iterum autem do eisdem canonicis terram que est juxta burgum Montis Cenobii inter viam quæ tendit ad ïricionem et illam quæ pergit ad Montmn Lucium.

Post hæc autem, detentus infirmitate, do sancto Ursino, annuente filio meo et filio filii mei, mansum de Villa Inportuna, et rusticos, quandiu in ipsa terra morabuntur. Si autem exierint et redierint , similiter sub potestale sancti manebunt. In isto eliam dono sunt exarti de Iricione et de Murat, quos vocant dcCortoer. Hujus autem doni testes sunt Gilbertus Galdaricus, Arnulfus quoque nepos ejus, Rorico de Cantella, Hugo de Scola, Petrus de Banazach, Stephanus Senescalcus, Bernardus Vicarius, Gonstantiuus Vicarius. Hæc autem omnia dedi causa animæ meæ et generis mei, régnante Philippo rege annis decem et octo.

Postvero, succedenlibus curriculis multorum annorum, Aimo, Iilius Archenbaudi fortis, et uxor ejus, tiliusque ejus, Archenbaudus, secuti mores antecessorum suorum, dedederunt deo , sanctoque archipresuli Ursino, mansum de Joseria, et homines ejusdem mansi, quandiu in ipso steterint, et boscum Montis Genobii, ad ædificationem canonicoium, et ad calefaciendum, et pascuarium porcorum suorum , prout antecessor ipsorum sancto Uisino tribuerat, eoncesserunt, et sunt testes ex hac concessione Giraudus de Parigniaco, Nichilforas de Molendinis, Petrus vicarius de

Murat, Costancius de Chisellis, et Costancius vicarius, Andréas de Garda, Stephanus de Linerac.

Ego vero, Bernardus de Cratberto, concedo deo sanctoque pontifici Ursino, terrain quatn possidebam, juxta burgum Montis Genobii, sive in dominicatu, sive in casato, pro redemptione anime mee, vel omnium parentum meorum. Ganonici vero saneti presulis Ursini], pro hac donacione quam facio, donant duobus filiis meis duas prebendas in eodem monasterio sancli Ursini, De hoc sunt testes et tirmatores Bernardus, et Gaufredus frater ejus de Columberio, de quibus Bernardus supradictus hanc terram tenebat : Gausbertus, Giraudus Segaldus, Petrus Sado, Ebrardus Canis, Petrus de Ericio, Amblardus Vicarius, Bernardus, Glericus de Cratberto, Amaldricus Morsel. Hcc donacio facta in mense Augusto, in die festivitatis saneti Laurencii, reg liante Philippo rege Francornm , Anno XXXII et Richardo presule présidente in cathedra urbis Biturige.

Factum autein. defuncto Aimone fdio Arehenbaudi fortis, Petrus de Blovio frater ejus, cupiens parliceps fieri helemosinarum et beneficiorum fratris atque antecessornm suorum, quicquid prædicti antecessores sui, et Aimo frater domino deo et sancto Ursino dederunt, atque habere con cesserunt æcclesiæ sancli Ursini Montis cenobii, super. . . .

. . habere in perpetuum concessit, et hoc

propria manu facto signo confirmavit. Dédit et terram habentem censum XVII denariorum que est juxta viam Monlis- Lucii pro anima sua et parentum suorum quam antea ejus. irater apud Muratum sancto Ursino et ejus canonicis donaverat, cum hac cartula supra scripta, presentibus Biandino de Cantella, et Stéphane de Bosco, Willelmo de Murato,

Petro Silvestro, Alexandro de . . . .

Andrea de Casellis, Rainmundo Montis Cenobii preposito, Stephano Pingui, Gerardo canonico, Petro Boniolo, Blan-

dino de Tavanto, et Poncio Capellano, dédit et al[iam ter-

ram habentem censum . ] denariorum, quæ est inter

viam que tendit ad Novam villam et aliam viam quæ vadit ad Montem Lucium, et cum predictis terris dédit magnarn partem nemoris sancto Ursino [ et canonicis ejus absque contentione aliqua ju]ris perpetuo possidendam , quæ pars nemoris continctur inter predictas vias, et infra est lacus, quem simili ter dédit ad faciendum stagnum. Hæc autem pars nemoris habet[ur sita inter viam Mo]ntis Lucii et viam Novae villæ, et ex parte ipsius nemoris, pars cujus esse dicitur, surit termini cruces positæ in prædictis viis et ultra lacum. Ipsam etiam partem concessit pro velle canonico-

rum . cultura dandam sibi vel

quibus ipsi dederint, nam totum nemus ad calefaciendum et ad ædilieandum et ad pascendum porcos suos prædictis canonicis donavit, sieut Aimo frater ejus [percartam suam sancto Ursino dederat, sivein hominibus, sive in terris, sive in villis, sive in pratis, sive in vineis, sive in liberalitate tocius burgi et villæ Montis Genobii, similiter dictus Petrus de Blovio sancto Ursino perpetuo habendum confirmavit. necnun etsalvitatem loci ex crucibus noviter positis corroboravit. Hoc donum fecit Petrus super allare sancti Ursini cum uno cultello habente manubrio candido , præsentibus Stephano de Bosco, Willelmo de Murato, Andrea de la Garda, Willelmo Olgerio, Radulpho Gocquo, et multis laïcis, Geraldo cantore, Rainmundo preposito, Stephano Pingui, Girardo et Arnaudo canonicis, et Poncio capellano, et aliis clericis , régnante Ludovico rege Francorum et Leodegario archiepiscopo.

Erchenbaudus Borbonensis dédit atque concessit deo et sancto Ursino partem suam, quam querebat, in Petro de Ussel, et Blandinus de Cantella similiter dédit, et reliquit deo, et æcclesiæ Montis Genobii, quod in ipso habebat. Facta est hec donatio in manu Rainmundi prioris Monscenobiensis æcclesiæ, régnante Ludovico rege Francorum, teste Ste-

phano de Bosco de Banazac, Umbaudo vicario de Murato, Bernardo de Muralo, Andrea de la Garda.

RAYNMUNDI (i)

XYII.

UE OONIS QUAE FE.C1T AECCLES1AE AEVAUNENSI ARCHIMB ALDUS.

( Xl° s°. )

Archimbaldus , illius Archimbaldi filius, qui aecclesiam de Monticulo construxit , et filius Bderrud, habebat querimoniam adversus praepositum et canonicos Aevaunenses. Querebat enim, sibi et filiis suis post se , pro consuetudine débita a canouicis Aevaunensibus, in aecclesia de Blanzach, saumarium unum in singulis suis expeditionibus ; quem quia canonici nec juste, nec pro débita consuetudine, deberi sibi reddi agnoscebant, et ideo reddere nolebant . Archimbaldus praedictus, vi et violentia sua res sancti Pétri, ubicumque in terra sua essent, invasit , videlicet ea quae habebant aput Montemlucium , et aecclesiam Cantellensem , et cetera omnia. At postquam Unbertus Lafola Evauni (sic, praepositus effectus est, per dultia humilitatis suae verba . magnam aput eum familiaritatis gratiam adeptus , infestum eum nimisque antea praedecessoribus suis existentem rebellem, sibi, successoribusque suis, tam prece quam precio, mitem placabilemque effecit. Placuit igitur Archimbaldo , quatenus pro animae suae parentumque suorum remedio , saumarium praedictum , sive juste sive injuste actenus quesivisset, Aevaunensi tamen aecclesiae pie ac misericor-

(1) Celte signature est recouverte d’un parchemin avec cette note du XVIIIe siècle : Ne temporis vetustas chirographum litterœ apposition deleret , velamen illud apposui. » Tardivus (avec paraphe i

— xxxin

diler condonaret. Quecumque etiam de sancti Pétri rebus invaserat, tam aput Montem Lucium, quam in coeteris locis, libéré et quicte diimtteret. Aecclesiam quoque Cantellensem, cui , ut supra diximus , calumpniam vimque inferre videbatur, praedicto Umberto praeposito, coeterisque canonicis Aevaunensibus, habere concessit ex integro , sicut eam antecessores sui praepositi et canonici Aevaunenses habiteront-, videlicet modis omnibus sibi subjectam, ex quo eam Ainaldus cornes sanclo Pelro in dominio dédit, quemadmodum habetur scriptum in carta quam ipse idem scribere fecit manuque propria firmavit. Poslea vero rogavit Archimbaldus praepositum Umberlum, ut cujus amore heç tôt et tanta aecclesiae Aevaunensi concederet , ei hoc solum facere dignaretur , quatenus cuidatn clerico suo, Widoni de Balanava nomine, capellaniam Cantelle compndaret dum viveret ; quem fieri capellanum , neque ex debito , neque ex qualibet consuetudine , seu ex aliqua retentione, quam in aecclesia Cantellensi, vel in aecclesiae rebus , sibi vel generi suo post se , quererc vellet , rogabat , ita etiam ut , si praepositus Cantellenses canonicos sub norma regulari degere vellet , aut Guido canonicus regularis fieret, aut capellanus esse desisteret ; post mortem vero Guidonis, cui vellet praepositus comendaret. Sicut autem mos fuerat, et in libris Aevaunensibus scriptum habetur, praediclus Guido praeposito fidelis existerel, ac fidelitatem se ei tencre, jure jurando, super altare sancti Pétri, firmaret , hominatutn quoque ei faceret. Placuit itaque praeposito hec supradicta concedere , cui et Guido jure jurando fidelitatem super altare firmavit, fidemque propria manu dédit , se hominatum facturum , quando a praeposito , vel per se , vel per nuncium suum , moneretur. Prenimie autem dileccionis vinculo Archimbaldus denique aecclesiae Aevaunensi dédit aecclesiam de Neiris, et aecclesiam de Mazeirach, et quantumcumque in eis ab aliis conquirere praepositus et canonici possent. Concessit etiam omno qaod Aitno Bergant

sancto Petro , pro animae suae remedio , dédit. Concessit quoque aecclesiam de Nova villa sancto Petro , et in omnibus que juste adversus monachos sancti Genulfi , qui eam invaserant , canonici Aevaunenses conquirere possent , se eos juvare asseruit. Similiter in coeteris per totam terram suam se eos tueri , defendere , juvare , promisit, concedentibus hec omnia filiis suis, videlicet Archimbaldo , et Petro de Blot , et Aimone , et Beliarde uxoresua, S. Archimbaldi, qui hoc donum fecit. S. Beliardis uxoris suae. S. Archimbaldi , S. Pétri. S. Aimonis. S. Adalberli Gaufre. S. Amelii Umbal. S. Arraldi Buiserie canonicorum regularium sancti Pétri. S. Amblardi celleror. S. Gerardi Fareglas. canonicorum Cantellensium. S. Amelii Cambo qui filiam ipsius Archimbaldi habebat. S. Pétri Bariatzac. S. Ainardi Archat. S. Pétri Porte. Ex parte Archimbaldi. S. Stephani capellani sui. S. Umbaldi Borbonensis.S. Pétri Beral. S.Umbaldi, S. Franconi Ruaterra (1).

(1) Original, du XIe siècle , sur une bande de parchemin de 0m,21 de haut sur 0m,58 de long. (Archives de l’Ailier, fonds du prieuré de Chantelle D 31, pièce lre). En tète de la pièce dont la première ligne est toute écrite en majuscule , assez semblables à nos majuscules actuelles , se trouve une sorte deypicxixa en forme de rose des vents, qui présente à l’extrémité des lignes les lettres AVAETNSPTER. Le milieu est occupé par un R double au moins des autres lettres. Trois des lignes terminées ordinairement par une lettre à chaque bout , n’en ont aucune , de sorte qu’on peut facilement être amené à conclure qu’il manque six lettres pour que l’inscription soit entière. M. Bordier, l’un de mes collègues à la société de l’Ecolesdes C.harles, m’a donné le mot de cette énigme, qui a longtemps résisté à la curiosité de plusieurs paléographes. M. Bordier lit ÆVA TERET SERPENTEM ; ce qui me paraît une devise des mieux appropriées au monastère d'Evaux, Ævaunum. On sait qu’au moyen-âge la Vierge fut souvent appelée la seconde Eve. Quoi de plus vraisemblable que de voir le couvent d’Ævaunum se mettre sous le patronage de la seconde Eve dont le nom cadrait si bien avec le sien ? (Voyez planche lre, n° 2).