IN NOMINE PATRIS ET FILII ET SPIRITUS SANCTI, AMKN
Hoc est repertoriuni privllegiorum, cartaruni, littcrarum et rcgistrorum régis in presenti Thesauro existencium, factum et orclinatum de precepto régis Karoli nunc rcgnanlis per me, Gerardum de Moaleacuto, ejusdem régis clericum secretarium custodemque islius Thesauri, anno Domini millcsimo tricentesimo septuagesimo primo, regni vero sui octavo. Huic igitur répertorie, et nuUi alteri quod in hoc Thesauro reperiri haheat, insistatis; omnia nanique per alios predecessores mcos presentis ïhcsauri custodes et per me finaliter sunt mutata. Est igitur advcrlendum quod in hoc Thesauro sunt Irecenti et decem tam scrineoli quam scrinei sive cofri signati per numerum, utprimus, ij", iij"", iiij^'etc, et non per litteras et multiplicacionem litterarum, prout fuerat ab aliquibus meis predecessoribus inceptum, licet non perfectum, quare propter confusioncm et rcporiendi difficullalem imo impossibilitatem dcfecerunt in via, quare, pro reperiendo scrineo signato per GB vel GH, tolum Thesaurum circumvolvere oportebat; per numerum auteni non, propter numeri continuacionem infallibilem et presertim quare super quamlibet armariolam est quedam cedula superposita quot sint videlicet scrinei in eadem sub bac forma : A tait scrineo usque ad talem, etc., ut videtis, ut facilius valeat scrineus reperiri. Est eciam quilibct scrineolus in suo numéro signatus atque repositus suo loco. Magni vero et notabiles scrinei nedum sunt signati per numerum, imo eciam per cedulas superadditas ut Dalphinatus, Flandria, Navarre et similes, ut videtis.
Procedit autem hoc repertoriuni per ordinem alphabeti; nam non est principis nomen, patrie vel ville cognomen quod non incipiat ab aliqua littera alphabeti, et sic impossibile est deficere quin illico reperiatis quidquid volueritis. Verbi gratia, volo invenirc litteras tangentes duccm Aurelianensem ; incipit per A, videatur in presenti repertorio in A; reperietis quod sunt in scrineo XI1I"X°. Ubi autem sit scrineus iste, videte cedulas ab extra, confestim reperietis, et sic de aliis.
Sunt insuper in Thesauro presenti libri quamplurimi tam, registra quam alii, de diversis materiis confusi et sine ordinacione quacumque per quam aliquam litteram particularem reperire possetis nisi eos revolvcretis; ad aliqualem tamen facilitatem invcniendi querenda, omnes libros utiles tam registra quam alios ad partem posui in inferiori videlicet armariolo, ante faciem hostii, utvidetur, et ordinavi ipsos per tempora regum usque ad regem modernum et ad tempus presens, et ita, per Dei gratiam, a modo subsequenter ponentur. Et signavi ipsos per numerum ut primus, ij"', iij"% iiij"', super asseres, et est in pede cujuslibet armariole quot in eadem sint libri ut facilius habeant inveniri atque quilibet suo loco reponi infallibiliter, quando videlicet quesitum vel inventum fuerit quod petetur. Et sunt usque ad diem hodiernuiu utiles centum libri.
Ponuntur autem ad partem alii libri non penitus inutiles sed modici valoris, et sunt triginta quinque in armariola média, ad sinistram partem hostii intrando, ubi est scriplellum de hoc. Omnes tamen libri predicli tam utiles quam non penitus inutiles, ut prefertur, sunt intitulati in hoc repertorio post scrineos, ut si aliquis velit querere aliquid in eisdem, interroget tempus date littere vel saltem régis tune regnantis, querat in hoc repertorio in libris, statim inveniet et tempus régis et date contente in libro. Verbi gratia, si velitis querere aliquam litteram datam anno Domini M° ccc xxx% est de tempore régis Philippi de Valesio; reperietis quod est in libro LXVII", et ibi queratis et sic deficere non potestis.
Si vero aliquid querere velitis in libris non omnino inutilibus, videatis in presenti repertorio intitulaciones ipsorum et numerum, et illico reperietis in armariola supradicta.
Alii vero libri penitus inutiles, ut michi videtur, et ideo non meruerunt signari, sunt similiter ad
partem repositi subtus dictes libros non penitus inutiles in armariola inferiori, ad partem sinistram V. 9
cxxx LA CONSTITUTION DU TRÉSOR DES CHARTES
ad introitu hostii, ut prefertur. Et ciim els siint scptem libri Judeorum qui rcmansenint in hoc Thesauro de multitudine librorum et rotulorum Jiulcoruin qui erant in prcscnti Thesauro super armariolum magnum repositi in confusione et quasi pro derelictis, quos, videlicet duos magnos rotulos legis judaice et aliquos parvulos, alquc libros et quaternos, rex Karolus modernus commodavit Judcis nunc existentibus Parisius. Alios, videlicet unum rotulum pulcbriorem legis predicte cum aliquibus aliis pulchrioribus librls, posuit in sua libraria apud Luparam, et alios tradi fecit magistro Thome de Bolonia astronomo suo prout bec omnia et numerus dictorum librorum et de qua materia sunt, prout régi retulit Guillelmus Conversus, patent per ccdulam exoneracionis sive quittancie régis super hoc michi factam et sua manu propria signatam, datam xxj' die Aprilis, anno Domini M CGC LXXIJ"; repositam et ipsam invcnietis in scrineo YIII"VII'' cum aliis quittanciis tangentibus presentis Tbesauri custodes (1).
Sunt eciam in presenti Thesauro aliqui magni processus veluti contra papam Bonifacium A'III"'", dominum Robertum de Artesio, Templarios et alios, qui similiter ponuntur ad partoni, notabiliter signati numéro cum scriptellis in armariolo juxta hostium ad partem sinistram; subtus quos similiter sunt plures rotuli, scripla, compoti, processus, informaciones, inqueste et alia tam de partibus Gallicanis quam eciam Occitanis, que omnia nullius vel modici sunt valoris, et ibidem de hoc supposila sunt scriptella.
Sunt insuper in Thesauro hoc cugni aliquarum monetarum régis et sunt subtus magnas almarias, ante conspectum hostii, rétro scrineos Flandrie; et ibi, si velitis, reperietis eosdem.
Ex predictis autem apparet verum et fidèle inventarium in génère omnium et singulorum per me in presenti Thesauro repertorum tempore custodie michi tradite de eodem prima die Januarii anno Domini millesimo CCC"" septuagesimo primo. In quanta vero confusione et inordinata multitudine tune essent vel erant libri, littere et alia supradicta, sciunt illi qui viderunt et michi custodiam et ipsius ordinacionem, ut premittitur, tradlderunt. Non debent ob hoc mei predecessores culpari quia quilibet ipsorum, absque comparacione quacumque, me subtilior, magis sufficiens et melior, in hujus Tbesauri ordinacione et coadaptacione me melius atque subtilius laboravit; et de labore et fructu suo cepi que michi proficua inveni, quare, nisi principium ab eis assumpsissem, rêvera desperatus hujus maris litterarum, quod ita vocari videtur, ordin[acion]em penitus reliquissem. Sed nonnulli ipsorum ante operis perfectionem decesserunt, alii, rclicto hujus custodie officio, ad majora et utiliora officia sunt promoti. Alii vero defectu vadiorum, solucionis et salarii competentis, solertem diligenciam opusquc perficere non curarunt, compulsi, ne labor esset in dampno, in aliorum negociorum prosecucione querere statum suum, sibi tantummodo custodiam attribuentes et non ordinacionem perficere defectu retribucionis vel salarii competentis obligati. Non fuit tamcn ipsorum aliquis qui, si voluisset curam sedulam (2) adhibere, melius presentem Thesaurum infallibiliter ordinasset.
Hec autem subjunxi, non attribuendo michi laudem de tam parvo opusculo, respectu mei licet honorabilissimo, fidelissimo et arduissimo propter negociorum maximorum, fidelissimorum et secretissimorum in ipso existencium magnitudinem et multitudinem copiosam, sed ut hujus repertorii ordinem visuri mei moduli ingenii debilitateni supportent et non detractorie sed amicabilitcr emendent que viderint corrigenda, quia, licet non sit magne subtilitatis, fuit tamen michi maximi et intensi laboris; nam continue et cotidie de mense januarii m ccc lxxl" predicto usque ad finem mensis presentis junii LXXir in quo sunt
(1) Ce passage concernant les livres juifs a été publié par Bordier (Archives de la France, p. 132). Quant à la quittance, que nous avons encore, elle a été publiée successivement par MIM. Slméon Lvce (Revue historique, t. VII, p. 309) et Léopold Delisle (le Cabinet des manuscrits, t. III, p. 333).
(2) Orig. : cedulam.
ET LES ORIGINES DE LA SÉRIE DES SACS. cxxxj
anniis cum dinildio, in hac ordinacione licet modica laboravi. In qua quatuor modos repertorii inccpl; scrineos juxta liUerarum multitudincni acccpi qucmllbcl rcvolvendo et transponendo, in armariolo condcccnti plurics juxta sui longitudincm et latitudinem collocavi, et tocics rcvolvi atquc transposui quod cuilibct locuni rcpcrii condeccntcm juxta matcriam subjcctam atquô disposicionem locorum.
Est autem boc rcpertorium générale et non particularc, quare pcr ipsum littcra particularis et determinata non reperiretur in promptu, sed solum in f[enere, videlicct in scrineo Scocie. Flandrie et Aragonum, Navarre, etc., licet particularc sit factum de bullis régis pcrpetuis et de littcris Anglic dumtaxat. Nunc autem oportct et incipio omnia vidcrc per ordinem, sigillatim et ad longum concipiendo materias et litteras ordinando et signando, et inde particularc rcpertorium componendo, ut slatim et prompte, tam in scrineis quam in libris, rcpcriri possit quclibet littcra particularis pctenda, ut dicere que sit ij% iij' vel quarta, prout jam est factum de bullis et de littcris Anglie, ut prcfcrtur. Supplice igitur humillime Creatori qui me ad tam vcncrabilc provcxit officium, ut labor meus modicus fructum gcneret saltem michi ut ipsi Creatori liât acceptabilis et opus non faciat aut permittat relinquere imperfectum, gratumque fiât régi domino meo qui ob boc micbi officium atquc stipendia magna et utilia contulit et facit convcnienter persolvi, queque ipsa micbi légitime Altissimus lucrari concédât; placeatquc prcsens opus et futurum dominis meis gentibus Gompotorum quibus prcsens officium est subjectum, et omnibus bec intucntibus, prositque labor iste viaticus et mundanus ad obtinendum premium sempiternum. Amen.
Quatrième rédaction : le registre JJ 1''' . — Soit que Gérard de Montaigii trouvât des inconvénients à la séparation en deu.v livrets du répertoire des layettes et de l'inventaire des registres, soit qu'il voulût mettre au net les corrections ou additions assez rares qu'il avait introduites dans l'un et l'autre livret, il résolut de les réunir en un seul volume où ils seraient précédés de la préface. Celle-ci subit alors de nombreuses modifications dont le corps et les marges de l'exemplaire original sont encore surchargés. Presque entièrement remaniée, elle prit, à une ou deux phrases près, la forme définitive sous laquelle elle a été publiée par Dessales (1), par Henri Bordier (2) et par Teulet (3). Elle fut alors transcrite en tète d'un petit livre de 63 feuillets à lettrines enluminées, aujourd'hui JJ P\ et qui porta successivement, durant son passage à la Bibliothèque nationale, les n°' 1089 du supplément latin et 9833 du fonds latin. Elle y commence au folio 2 par ces mots :
Huuiane nature fragilitas et ipsius imbecillis condicio , et se termine au folio 4 v% par ceux-ci :
et liée sufficiant quoad presens.
Après la préface vient le répertoire alphabétique des matières contenues dans les layettes, répertoire sensiblement plus considérable cjue celui de JJ P^ : sous la lettre A, par exemple, sont inscrits quarante-trois articles au lieu de trente-trois.
Un feuillet ayant disparu, antérieurement à la foliotation actuelle, entre les feuillets 36 et 37, la liste des libri utiles commence aujourd'hui au folio 37 par la mention du IX' registre; mais le
(1) Loc. cit., p. 420.
(2) Les Archives de la France, p. 140.
(3) Layettes dxi Trésor des Chartes, t. I, Introduction, p. xxxvii.
cxxxîj LA CONSTITUTION Dl^ TRÉSOR DES CHARTES
numérotage étant, sauf deux exceptions que nous allons signaler, identique à celui de .1.1 P**, il est vraisemblable que les huit premiers registres dont la description nous manque, portaient les mêmes numéros que ceux qui occupent les places correspondantes dans .1.1 P*. Le reste de la liste ne présentait d'abord aucune différence avec celle qui se trouvait dans la rédaction précédente; c'est ainsi que le registre XII était décrit en ces termes dans l'une comme dans l'autre :
Duodccimus continet pulchrum kalcndarlum ciim ymaginibus sive historiis mensium, et postca consuetudincs ville Montispessulani in ydiomate patrie sive ville.
Pensant utiliser le calendrier, Gérard de INIontaigu retira ce volume du milieu des autres registres afin de le mettre bien en vue. lia salle du Trésor des Chartes était alors décorée d'un autel; ce fut sur cet autel que fut placé le précieux calendrier. Gérard piit, en effet, la peine de le mentionner dans une note marginale de .1.1 P^ (fol. 37 v°) :
Isle liber est positus super altare proptcr kalendarium, et est modici valoris.
Quant à la place laissée vacante parmi les registres, elle fut aussitôt comblée par un exemplaire du procès de Robert d'Artois qui ne figurait pas dans les premiers inventaires.
Une autre place se trouva bientôt vide dans la même liste des iibri utiles. Le XXX" rang était occupé par un registre contenant les franchises de plusieurs villes du Laonnais (fol. 39) :
Tricesimus continet franchlsias plurium villaruni in terra Laudunensi, et postea cartas de tempore beati Ludovici ab anno M" CG Lix usque ad annum M CC LX, aliquas videlicet et non omnes.
Mais, s'étant aperçu que ce prétendu registre n'était qu'un cahier détaché du registre XXXII, Montaigu le réunit à celui dont il avait été séparé, en prenant soin d'en avertir le lecteur par cette note inscrite dans la marge de la description précédente :
Non queralis librum istum quia non est. Erat nenipe quidam quaternus qui fuerat separatus sine causa a libro qui est nunc XXXII"", et fecit me multum musarc, et ipsum in dicto libro consul, et est prunus,
A la place restée vacante, il inséra un registre cpi'il avait reçu de la Chambre des Comptes et (pii n'est autre que le cartulaire de Philippe-Auguste, aujourd'hui coté JJ 8. C'est encore lui qui prend la peine de )K)us en informer dans une notice écrite au-dessus et au-dessous de la notice du prétendu registre XXX préalablement biffée :
Tricesimus de feudls, communiis et allls cartls antlquis. Et notandum cstquod iste XXX"" liber non erat in Thesauro prcsenti quando ego Moutagu veni hic; sed fuit michi tradltus per dominos Compotorum anno M CGC Lxxnu" In februario, et quia Iste locus vacabal, hic inserui et collocavi.
La liste se termine dans JJ P* après la description du C registre comprenant les années 1369 à 1371 qui avait été rajoutée dans JJ l"". Treize autres registres, allant jusqu'en 1379, ont été inscrits après coup sur des feuillets blancs réservés à dessein.
ET LES ORIGIiXES DE LA SÉRIE DES SACS. cxxxiij
Les volumes qui formaient, dans la rédaction précédente, la série des libri inutiles sont inscrits, sous ce titre, au folio 48 :
Sequitur intitulacio libroruin aliqualitcr inulilium (1) qui non sont rcgistra ncc inter registra ponuntur vcl numerantur, quia non fuisset nisi utiles libros inutlli vel oncrosa multitudinc impedirc, si interposili cum inutilibus cxtitisscnt. Ponuntur ctcnim in armariolo rctro hoslium subtus processum domini Robcrti de Arlesio et ibi scriptellum de boe. In quo siquideni armariolo ponuntur plures processus, informaciones, aprisie, inqueste, compod et l'otuli inutiles et anliqui. Si quis Aero musarc ibidem vel querere in illis libris aliquid voluerit, boc facere poterit et idco hic rubricantur prout sunt signati in nioduni qui sequitur atque formam.
PuiMCS (2) liber est quedam magna papirus faciens mencionem de (3) receptis et debitis atque negociis comitis Augi, quondam conslabularii Franeie, qui deccssit Parisius anno Domini M" CGC xtllil'".
Aujourd'hui JJ 269. — 1'' rédaction, XLV.
Secondus est repertorium litterarum domini Karoli comitis de Valcsio; que omnes sunt intermixte in scrinea intitulato (4) supra de Valesio, et potestis eas querere in V.
Ce registre et ceux qui occupent plus bas les XII' et XVII' rangs doivent être ceux qui sont aujourd'hui rëunii sous la cote JJ 268. — 1" rédaction, XVIII à XX.
Tercius est quoddam autiquum repertorium litterarum hujus Thesauri nunc totaliter transpositum et mutatum.
QuARTUS est quoddam antiquum registrum Parlamenli, ut videtur, in quo continentur aliqua appunetamenta cum pluribus ordinacionibus particularium mandatorum.
Peut-être le XIV" ou le XLIP registre de la i" rédaction.
QuiN'TUS est inventarium litterarum hujus Thesauri inceptum (5) per dcfunctum magistrum Petrum Tuepain, condam clericum, notarium régis et immediatum predecessorem meum, custodem (6) hujus Thesauri; et est imperfectum et inutile, quare totum est per me aliter ordinatum eo quod per modum invenlarii et non per modum repertorii procedebat (7).
Sextus est acervus quorumdam quaternorum similiter ligatorum (8) de diversis materiis, sine ordine, et qui sunt totaliter imperfecti et nichil valent.
Septimus est globus plurium quaternorum simul ligatorum de pluribus et diversis materiis, imperfectorum et modici nulliusve valoris (9).
(1) Peut-être faut-il lire aliquallter iitilium?
(2) Nous indiquerons en note les principales variantes que présente le texte de JJ 1'* avec celui que nous publions ici.
(3) Et primo liber magnus (corr. en magna) papireus de, JJ 1*'.
(4) Scrineis intitulatis, JJ 1-'^.
(5) Inchoatum, JJ 1-**.
(6) Clericum — custodem manque dans JJ P".
(7) Eo quod — procedebat manque dans JJ P**.
(8) VI. Plures quaterni simul ligati, JJ !-•*.
(9) VII. Plures quaterni simul ligati diversarum materiarum, diversarum manuum et totaliter imperfecti, JJ 1«.
cxxxiv LA CONSTITUTION DU TRÉSOR DES CHARTES
OcTAVUS continet plura dona facta pcr rcgem Johanncm anno M CGC LV, et est niodici valons quarc ipse antca et postmodum (I) plura alla dona fecit que non sunt ibidem contenta (2j.
NoNUS intitulatur Salus anime et ncscio unde locus; et fuit factus tempore cujusdam comltis Pictavensis et Xanctonensis anno Domini M ce LViir; et loquitur de pluribus debitis vel composicionibus parcium predictarum.
Decimus continet processum cujusdam régis Arragonum contra regem Majoricarum racione ville ilontispessulani et aliorum.
Aujourd'hui JJ 270. — 1" rétiaction, XLIIII.
Undecimus continet veterem codicem în ydiomate Navarre vcl alio michi totaliter ignoto.
DuODECiMUS continet quoddam repertorium litterarum domini Karoli olim comitis Valesii, Andcgavensis, Genomanensis et Carnotensis (3).
Voyez la noie du IP registre.
Tredecimus continet registrum plurium litterarum Alphonsi comitis Pictavie et Tholose.
Ce registre doit être, comme le XVIII', un de ceux qui sont aujourd'hui cotés JJ 24^^°.
QuARTUS DECIMUS continet intitulaciones plurium litterarum super acquestibus régis confectarum sine ordine lamen sive repertorio aut effectu quocumque.
QuiNTUS DECIMUS continet quoddam repertorium antiquum litterarum hujus Thesauri, quod non valet propter transposicionem et ordinacionem novam de eisdem per alios custodes et per me postrcmo faclam, ut est pluries supradictum.
Sextus DECIMUS continct plures antiquas littcras Janucnsium super vendicionlbus, locacionibus et confectionibus plurium navium et salendrinorum pro rege tune factorum et solucionum ob hoc factarum ; que non valent, ut aperte claret ex série earumdem.
Ce registre pourrait bien être le cahier aujourd'hui conservé dans la layette J 456 sous le n" 24.
Decimus septimus est quoddam repertorium litterarum comitis de Valesio, quod est inutile penitus
et omnino.
Voyez la noie du II" registre.
Decimus octavus continct plures litteras antiquas de tempore Alphonsi condam régis Francie filii, comitis Pictavie et Tholose ; que modici sunt effectus. Voyez la note du XIII" registre.
Decimus nonus continet census aliquos debitos comiti Pictavensi, qui sunt confusi et totaliter imperfecti.
YlCESiMUS continet rubricas plurium litterarum, et est negocium inutile atque penitus in)pcrfectum (4).
ViCESIMUS PRIMUS continct registrum aliquorum negociorum Camcre Compotorum, ordinacionum
(1) Antea et postmodum manque dans JJ 1'^.
(2) Plura alia fecit in tempore vite sue, JJ P^.
(3) Domini Philippi tum comitis Valesii, JJ 1-''.
(4) Et est inutile ac eciam iniperfectum, JJ I-".
ET LES ORIGINES DE LA wSÉRIE DES SACS. cxxxv
regiariim et monclarum de tempore régis Philippi de Valesio; et non est registruni autcntlqum vel
reglum, sed particulare, non continuatuni quomodolibet vcl perfcetuni.
II s'agit ici d'un journal égaré de la Cliambre des Comptes aujourd'hui coté JJ 79". Voyez Joseph Petit, Les premiers journaux de la Chambre des Comptes de Paris dans la Bibliothèque de l'Kcole des Chartes, année 1899, p. 421.
ViCESiMUS SECONDUS continet questani ville Parisiensis factam anno Domini M"CCC°iiii"xii% et ibi videbis, si vclis (I), nomina vicoruni ville Parisiensis.
Aujourd'hui Bibliothèque nationale, français 6220. — 1'" rédaction, XLIII.
ViGESiMUS TERGius continet plures intitulaciones brèves aliquaruni (2) cartaruni; et nichil valet aiit modicum (3), cum sit confusus, iniperfectus totaliter et incertus.
ViCESiMUS QUARTUS continet ostensiones plurium litterarum de donis regiis super domanio regni factis coram certis commissariis factas aliquasque informaciones et responsioncs super hoc datas per eos et alia hujusmodi; que videntur inutiles quoad presens.
ViCESiMUS QUINTUS continet inlitulaciones sive rubricas plurium litterarum aliquorum librorum hujus Thesauri, que non valent propter transposicionem et aliam ordinacionem earumdem, ac eo quod dictos libros in hoc Thesauro non reperii (4), saltem sub descripcione eorum in dicto libro contenta.
ViCESiMUS SEXTUS continct brevem subslanciam aliquarum cartarum de tempore régis Johannis que debent esse registrate ad plénum in registro (5) hujus Thesauri de tempore dicti régis; et ideo modici est valoris.
Aujourd'hui JJ 288.
ViCESiMUS SEPTIMUS continet registrum in brevibus plurium donorum per regem Johannem factorum; et non est magni valoris quia ipse plura alia dona fecit quam caveatur ibidem (6).
ViCESiMUS OCïAVUS continct terras vel redditus de Rupella, et non est intitulatus, estque nullius modicive valoris.
Cette note se retrouve sur l'ancienne couverture d'un terrier d'Aunis datant de 1246, aujourd'hui coté JJ 24*"^ et qui se trouvait jadis dans le carton 119 de la série Q. 11 ne figure pas dans V litat sommaire des Archives nationales; mais il a été publié par M. Bardon-net, dans les Mémoires de la Société des antiquaires de l'Ouest, t. XXXVIIF, année 1874, p. 146-294.
ViCESiMUS NONUS continct aliqua arresla, litteras et inqueslas Parlamenti que melius deberent esse registrata in Parlamento (7) quam in presenti Thesauro.
Tricesimus est formularius et registrum plurium litterarum Alphonsi condam comilis Pictavie et Tholose.
Tricesimus primus est inquesta super facto gabelle salis quam comes Provincie dicebat se habere in sale veniente de terra régis in Rodano.
Aujourd'hui JJ 267. — 1" rédaction, X.
(1) Si velis manque dans J.I P*.
(2) Continet brèves intitulaciones plurium, JJ I-*.
(3) Aut modicum manque dans JJ P".
(4) Et propter ignoranciam predictorum librorum quos non reperii, JJ P".
(5) In libris, JJ P«.
(6) Non contenta ibidem, JJ 1".
(7) In Parlamento que je supplée d'après JJ 1'*, est omis dans JJ 1**.
cxxxvj LA CONSTITUTION DU TKÉSOIl DES CHARTES
Tricesimus SKCONDUS continet rcperlorium antiqum plurlum litterarum hiijus Thesauri, et est inutile propter mutaciones postea factas plurics de eisdem (l).
Tricesimus tercius continet rubricas scu intitnlaciones plurium littcraruni aliquorum librorum quos non reperii in prcscnti Thesauro; cl est de quodam veteri rcj^istro (2).
Tricesimus quartus continet rcccptam registri cancellarie Francie (îî) ab anno m ccc lui» usqiie ad
aliud tempus incertum; et ibi vide quantum capicbalur de qualibet carta registrata.
Tricesimus quintus est liber Galteri de amoribus et remcdiis versus finem (4).
1'" rédaction, XXIII.
Sauf une interversion peu importante, — celle des re{;istres XXXII et XXXIII, — cette liste est semblable à celle de JJ P". On n'y trouve donc aucune mention de ces rôles, procès, comptes, enquêtes, etc., qui, d'après la note placée en tête de cette liste, se trouvaient dans la même armoire.
Les lihri peiiilns inutiles et les livres juifs ne sont pas non plus décrits. Ils étaient du reste conservés dans les mêmes armoires, mais dans le casier inférieur; c'est ce qui est mentionné au folio 51 :
Libri vero penitus inutiles rcponuntur, et ipsos invenietis, subtus libros immédiate précédentes, in inferiori armariolo dictarum almariarum rétro hostium, ut est dictum.
Et similiter libri Judeorum cum ipsis in dicto almariolo positi sunt ad partem.
Les pa[>es restées vacantes à partir du folio 52 permirent à Gérard d'y inscrire, au fur et à mesure de ses recliercbes (5), des remarques sur les documents ou les matières du Trésor qui avaient particulièrement attiré son attention, remarques dont plusieurs ont été traduites par M. Henri Bordiei- (6) et dont nous allons publier les plus intéressantes :
fFol. 52 7'".J Quod ille riguc que sunt circumcirca barram in armis Campanie, quas aliqui vocant choreas, non sunt corce, sed est diaprura. Vide in quadam littcra signala xxviij% in laiela signala per G, in magno scrinco Anglie, et est sigillata sigillo rubco régis Navarre, comitis Campanie et Brie.
Nota quod rex Ludovicus regnans anno M C XLi" vocal se regem Francorum et ducem x\cquitanorum, et ibi sigillum duplc.v sigillatum in corio, in scrineo vj^viij".
Litteram (7) quod unus episcopus Icnebat duos episcopalus, in scrineo iiij^iiij, signala [m] Ixv a tergo.
(1) Ce registre est classé le XXXIIL dans JJ 1-*.
(2) Ce registre est classé le XXXIl' dans JJ 1-" où on lit, dans la marge, cette note : " Revide hune librum in primis intitulacionibus et ex causa » .
(3) Cancellarie Francie manque dans JJ 1-".
(4) XXXV continet tractatum de amoribus Galteri et remediis. — Cette mention a été rajoutée de la même main, mais après coup, dans JJ l-".
(5) Les mêmes remarques sont souvent répétées plusieurs fois.
(6) Les Archives c/e la France, par Henri Bordier, p. 137 à 139.
(7) Nota sous-entendu.
ET LES ORIGINES DE LA SÉRIE DES SACS. cxxxvij
Litteram [sub] sigillo Ricardi, régis Anglie, ducis Acquitanic et Normanie et coinilis Andegavie, in qua vocat regem Francic dominum suum et tamcn preponit se, et est sigillum de transverso, vide in scrineo Anglie, in scrincto B, et est littera iiij*.
Vide pulehram et liumileni atque bene dictatam litteram regine Anglie missam régi Franeie pro filiis suis recipiendis ad homagium, etc., in dictis scrineo et scrineto, et est littera i.\.\
[Fol. 52 V.J Re.v Anglie Eduardus vocat regem Francic dominum suum in quadam littera signata xxix, in scrincolo B, in scrineo Anglie.
Testamentum comitis Tholose sigillatum circumcirca laqueis sericis deauratis, in scrineo xij'"'viij".
Sigillum super cujus caractère captum fuit sigillum régis Karoli moderni in quadam littera in scrineo xij"vij ", et est longa.
De babendo registre quod vocetur Jornale in dicto libro lvij°, in principio seconde pagine folii iiij computando a fine.
(Fol. 53 r'\J De expedicione litterarum regiarum et ordinacione audlencie et de quibusdam tangentibus oflicium notariorum régis, vide in pcnultimo folio libri Ivij.
Unam antiquam litteram bujus Thesauri datam anno Dominl M c Lxvni in quodam scrincolo in scrineo de Fidelitatibus, serviciis et homagiis reperies.
Et aliam datam anno M liii'"' in scrineo xj"", et sunt ordinaciones Normanie facte in consilio Lllebonne.
Rex Francic vocat episcopum Magalonenscm per tu in quodam instrumonto posito in scrineo xj"vj tii.ngenti Episcopum Magalonensem.
Unam antiquam litteram sigillatam sigillo placato e convorso, in scrineo cc.xj».
^Fol. 53 V.J Littera reglstrala qualiter Hugo dux Burgoudie emendavlt régi Ludovico anno M ce xxxiiii de v™ marcbarum argenli eo quod ad mandatum régis ipse noluit assignare comilem Campanie, etc., in libro rubco (1) x.vvij", quaterno xxxvij", liltera inlitulata xxxij' (2), et originale est in scrineo Burgondie numerato vij'"'xj''.
Nota questam ville Parisiensls factam anno M CC iiii'"'xii etlbi vidcre potcris nomina plurium vicorum Parisiensium, in libro xxlj° inter libres inutiles.
Childcbertus rex Francorum vocat se virum lllustrem et vocat beatum Dvonlsiuni domnum Dyonisium, libro xj", littera iij.
Rex Francic vocat se regem simpllciter non ponendo Franeie et loquitur per nos in principio et per ego in fine, in xj" libro, littera ix\
Rex ponit annum ipslus xxxvij"'" in littera bomagii Symonls comitis Moulisforlls pro comitatu Tbolose, etc., in scrineo de Fidelitatibus, serviciis et homagiis, et sunt due littere antique simul ligate cum parvis marginibus.
Rex Anglie vocat regem Francic (/ommj/m et consanguineum in libro xxix", in litteris iiij^xxx et iiij'xxxj et pluribus aliis ibi ; et Eduardus, filius ejus, non vocat eum nisi consanguineum in eodem libro, littera iiij'xxxix".
(1) Ce nom est l'un de ceux qui servent à désigner le cartulaire de Philippe-Auguste rédigé par Etienne de Gallardon, qui reçut dans le classement définitif le n° XXVL (Cf. L. Delisle, Catalogue des actes de PlnUppe- Auguite, introduction, p. xvi, note 4.)
(2) La lettre en question porte en réalité le n» XXVII et non le n" XXXII (JJ 26, fol. iii^ xix).
cxxxviij LA CONSTITUTION DU TRÉSOR DES CHARTES
(Fol. 54 V.J Rex Sicllîe vocat regom Francie dominum et nepotem, in libro xxix°, littera v'iiiij.
Quod vadia genlium armorum crant antiqviitus, vidclicct vexillarius sive banncretus xx solidi Turoncnsium, simplcx miles x solidi, armiger x solidi, in quadam littera signata v in scrineo Confederacionum numerato xj'"'Yiij°.
(Fol. 54 V.J Rex Ludovicus vocat se regem Francie et duccm Acquitanie anno m c (1), in libro xxvij, in folio sive littera prima in principio, in litteris civitatum.
Rex vocat se impcratorcm Francorum et Augustum et loquitur episcopo Magalonensi per tu in quodam vidimus slgnato ad tergum per i in scrineo xij'"'ix.
Antiquam liltcram datam M C LXVii" in laqueo de filo albo et est régis Ludovici et incipit ; Tn nomine, etc. Ego Ludovicus, etc., notum Jacimus, etc., in scrineo ccc°. Et est sigillum antiquissimum, et est quedam manus ad tergum.
Ludovicus ego Dei gracia rex Francorum in littera data M C XLiir sigillata de corio, et est duplex sigillum more anglicane, etc., in scrineo Litterarum recupcratarum, et est scrineus viij^^iij.
{Fol. 55 r".) Sigillum régis Ludovici Hutini valde pulchrum super quod fuitcaptum, ut videtur, sigillum régis Karoli, dalphini Viennensis, ut videtur in tribus lilteris simul junctis in scrineo xiij"ix°, et ibi est suum testamentum sub eodem sigillé.
Sigillum primogeniti régis Francie ad pura lilia sine différencia, in scrineo iiij"vj°.
Rex Francie preponit se régis Anglie, filio suo, marito, ut credo, Yzabellis filie suc, et fuit rex Philipus Pulcher, in quadam littera responsiva, etc., libro xliij", et est vij" littera.
Pulchrum sigillum rotundum Johanne regine Francie scilicetde Burgondia, uxoris régis Phllippi de Valcsio, in scrineo Aureliani yM^^xy'vv^'' .
Antiquissima sigilla in scrineo jBrifannie xiij"xvij°, et in scrineo MarcAi'e vij'^xvj" et viij'^'ix".
Littera in qua comes Blesensis loquitur régi in littera aperta aliancie : Sire, je vous fais assavoir, etc., et per totum Sire, etc., in scrineo Blesensi xj^^ij", signata Sire, etc.
i^Fol. 55 V.J Impcrator Otho loquitur Innoccntio pape per tu in quadam littera transcripta in littera pape, libro xxviij", folio cxiij", et incipit littera : Innocentius servus, etc., in primo.
Pcticio episcopi Senonensls, et non crat archiepiscopus tune; et est littera sine data, libro xxviij", folio clvj", et est in titulo Vicccomitum.
(Fol. 56 v".) Symon comes Leicestrie et dominus Montisfortis, qui conquisivit Albigesium, Biterres et Carcassonam super bereticos, loquitur per tu episcopo Ucitensi, in libro xxix", littera lij".
Rex Boemie fuit locumtenens régis Philippi de Valcsio in parlibus Occitanis anno m ccc xli", ut in libro Ixxiij" papirio, circa finem.
Affario id est affaire, libro xxvij", in litteris Gomitum, littera Ixxiiij*.
(Fol. 57 r".) Quidam rex regnans anno m c iiii'^'' vocat regem Ludovicum, .avum suum, ^/oribium regem, etc., libro viij°, circa médium, in carta communie Corbiensis.
Si velis videre pulchras litteras super facto guerre Flandrensis anno m ccc iiii, mandamenta, ordinaciones, nomina mandatorum et conccssiones super hoc éditas, vide librum xxxvj"™.
(1) Le registre JJ 26, fol. 75, porte bien : anno Domini «c; mais l'acte est de 1144. Voir Luchaihe, Etudes sur les actes de Louis VU, Cat. n» 140.
ET LES ORIGINES DE LA. SÉRIE DES SACS. cxxxix
Rex vocat papam Nostre père le pape, ncc vocat sanctum ncc sanclissimum, in scrinco Flandrie, in littcra edicti régis contra Flamingos.
[Fol. 51 V.J L'ordre de seoir les pers de France et leurs noms sont ou livre du procès messire Robert d'Artois en la première page, et mieux oudit livre, ou xlvj" fueillet a compter de la fin du livre ouquel sont les noms de ceuls qui furent presens ou Louvre; et nota que les pers ne sont mie dis pers pour ce qu'il soient pers au roy, mais pers l'un a l'autre, etc., et y a une main en la marge ou il est cscript.
Les derniers feuillets (58 à 63) sont occupés par un catalogue des papes depuis Innocent III jusqu'à Jean XXII, une liste des rois de France de Louis le Gros à Charles V qui est dit encore régnant, enfin (fol. G2) par des notes analogues à celles des feuillets 52 à 57, et dont on va lire quelques extraits (1) :
Scquuntur hic aliqua notabilia hic per modum memorialium posita in presenti Thesauro reperta.
BuUas sive litteras sigillis aureis sigillatas reperietis in scrineo vj'"'xiiij''.
Antiquam litteram datam anno Domino M" nu"" bene notabilem de spectantibus ad regem et ad cle rum in Normannia, et est littera consilii Lilebonnensis, in xP".
Litteram sigillo argenteo sigillatam in scrineo Hispanie sive Crt5/e//e signato xiiij''" v", ligatam cum quibusdam aliis.
Gugnos monctarios subtus médiocres almarias prope hostiuni.
^Fol. 62 V.J Littere sigillate sigillo ad leonem régis Philippi Pulchri de C™ libris Turonensium datis comiti de Valesio, fratri suo, una vice, et quittancia generalis sub eodem sigillo sunt in parva pisside, in scrineo xij^^vij".
Vide litteram sigillatam sigillis circumcirca, et est super ordinacione Judeorum in xij'"'xvj°, et aliam in scrineo Ixxvij".
Litteram bene antiquam datam M G mi"" vide in scrineo xj'^'xiij", et ibi regni nostri anno primo et sigilla antiqua vidcbis'
Litteras sigillatas in laqueo de corio in scrineo Bellimontis, in xj''''xviij°.
Et unam in scrineo de Hereticis Albigesii viij"xij°.
Reste à déterminer l'époque où fut exécuté ce volume. Elle est assurément postérieure à 1372, date de la mort d'Isabelle de France, femme de Jean-Galéas Visconti, comte de Vertus, qui s'y trouve mentionnée au folio 36 :
Littere tangentes dominam Yzabellem de Francia, sororem régis modcrni, et filium doniini de Mediolano, maritum suum, in cij\
Ipsa decessit in Mediolano mense septembri anno Domini millesimo CGC Lxxn".
Mais elle est d'autre part antérieure au mois de février 1374, date à laquelle un registre rendu par la Chambre des Comptes a été substitué à celui qui portait le n° XXX, dont la place était
(l) C'est de ces notes que sont extraites les cinq dernières de celles qui ont été traduites par M. Bordier, p. 139.
cxl LA CONSTITUTION DU TRÉSOR DES CHARTES
devenue vacante depuis l'aclicvement du volume. C'est ce qui résulte d'une correction qui se voit au folio 39 v" :
Et notandum est quod iste XXX°' liber non crat in Thesauro prcsenti quando ego Monlagu veni hic; scd fuit niiclii Iradilus per dominos Conipotorum anno M CGC Lxxnn° in februario; et quarc iste locus vacabat, hic interscrui ctcollocavi.
Gérard n'avant pas, ainsi que nous l'avons montré plus haut, 1 habitude de se conformer au inos Callicaniis, la date de février 1374 est donnée ici conformément au nouveau style.
Projet d'un réperloire cjéncval des matières contenues dans les layettes et dans tes registres. — liC soin apporté à l'exécution matérielle des volumes que nous venons de décrire, les feuillets blancs réservés à la fin pour y inscrire les nouveaux re(»istres de la Chancellerie à mesure qu'ils seraient achevés, tout porte à croire que Gérard s'imaginait avoir donné à son ouvra/je une forme définitive. x\ussi pensait-il à tenter une entreprise bien autrement considérable.
Malgré ses améliorations successives, l'œuvre du Trésorier des Chartes n'était toujours qu'un répertoire sommaire, et l'auteur avait l'ambition de mettre aux mains des chercheurs un instrument plus complet encore. Dès ses premiers travaux, dans l'introduction du Repertorium in gïosso paru en mars 1371, il annonçait l'intention de donner quelque joiu* un répertoire plus
détaillé : « ... Per Dei graciam fiet specialius in futurum (I) Fiet autem postea, Deo
prestolantc, [repertorium] particulare et singularc », dit-il encore dans la préface de soji inventiùre sommaire (2); et déjà, dans la première rédaction de cette préface écrite en juin 1372, il développait ainsi sa pensée : « Ce répertoire (il s'agit du répertoire en deux livrets) est sommaire et non détaillé, car il ne permettrait de trouver une leltre domiée qu'à inie place désignée non pas d'une façon précise, mais seulement d'une façon générale, dans la layette Ecosse, Flandre, Aragon ou Xavarre, etc., bien qu'il y ait un répertoire détaillé pour les bulles perpétuelles concédées au roi et pour les lettres d'Angleterre. Maintenant, il faut — et je commence à le faire — tlépouiller tous les documents un à un et tout au long, en groupant les matières, classant et numérotant les lettres et en faisant un répertoire détaillé de telle sorte que 1 on puisse trouver sans retard et sans peine, aussi bien dans les layettes que dans les registres, n'importe quelle lettre particulière dont on aura besoin, laquelle serait la deuxième, la troisième ou la quatrième, comme il a été fait pour les bulles et les lettres d'Angleterre, aijisi qu'il est dit ci-dessus (3) . . . »
Donc, à ce moment, Gérard avait déjà commencé à faire, sur les layettes, les divers travaux
(1) Voyez plus haut, p. cxxiij.
(2) JJ 1'% fol. 3v, traduit par Henri Boi.dilu, les Archives de la France, p. 141.
(3) Voyez plus haut, p. cxxxj.
ET LES ORIGINES DE LA SÉRIE DES SACS. cxlj
préliminaires ciiiinicrés clans la citation qu'on vient de lire. Quant aux re^jistres, ces travaux se réduisaient à la confection des tables de ceux qui n'en étaient pas encore munis.
Les re(jistres du Trésor appartenant au quatorzième siècle sont pourvus de tables rajoutées après coup, qui, d'après leur apparence, peuvent, à quelques exceptions près, se rattacher à deux séries. Les unes, ornées de chiffres en rouge, sont de la main d'un rubricateur qui travaillait après 1332 (I), mais à une époque qui ne saurait être avancée au delà du milieu du siccle; les autres, ne portant que des chiffres noirs, provieiuient d'un scribe dont l'écriture se voit encore sur des registres postérieurs à la mort de Gérard de Montaigu, à qui l'on ne saurait donc attribuer aucune des tables qui se trouvent en tète des registres. En fait, ce grand travailleur ne nous a laissé que la table d'un seul registre; et encore est-elle incomplète. Conservée sous la cote JJ L-", elle donne, sur cinq feuillets de papier, les rubriques de 280 pièces du registre JJ 2(3, c'est-à-dire les matières contenues dans les vf x premiers feuillets de ce célèbre recueil, qui n'en compte pas moins de Nix^^viii. H est à remarquer qu'elle est intitulée Ruhrice litterariim xxvif\ libri et non xxvf" libri, ce qui nous permet d'en placer la rédaction entre celle du répertoire JJ P*, où le registre en question occupe le XXVII' rang, et celle du travail dont il sera parlé plus loin et qui porte la cote JJ P'% travail dans lequel il est classé le XXV P.
Quant au grand répertoire projeté, à celui dans lequel auraient été réunies toutes les indications ainsi relevées dans les layettes et dans les registres, nous ne pensons pas que Gérard ait jamais pu l'achever et nous n'en connaissons aucun fragment. Teulet avait cru le trouver dans un répertoire alphabétique en trois volumes cotés, de son temps, JJ 512 à 514 (aujourd'hui JJ 278-280) (2), offrant, disait-il, « un moyen de recherche aussi sur que commode », et d'autres en ont également signalé, d'après lui, l'existence (3). Sans doute, ce vaste recueil est bien la réalisation du plan conçu par le Trésorier des Chartes de Charles V. Il se peut même que celui qui l'a rédigé ait utilisé ses travaux préliminaires; mais l'écriture de la partie la plus ancienne de ces gros registres, certainement postérieure à Gérard de IMontaigu, doit être rapportée aux environs de 1420, date à laquelle les fait remonter le titre moderne inscrit sur le dos. Et, d'ailleurs, on va voir que, tout pressé qu'il fiït de procéder à l'exécution de son grand projet, Montaigu ne tarda pas à recormaitre la nécessité de remanier encore une fois son inventaire sommaire.
La dernière rédaction du répertoire sommaire (JJ l'**). — Tout en préparant son grand répertoire, l'infatigable archiviste ne négligeait pas en effet de perfectionner, chemin faisant, son
(1) Gh.-V. Langlois, Formulaires de lettres du douzième, du treizième et du quatorzième siècle, dans les Notices et extraits des manuscrits de la Bibliothèque nationale, t. XXXV, 2" partie, p. 825.
(2) TtcLET, Layettes du Trésor des Chartes, t. I, préface, p. xiv.
(3) Langi.ois et Stf.in, les Archives de l'histoire de France, p. 17-18.
cxlij LA CONSTITUTION DU TRÉSOR DES CHARTES
manuel, on en voit la preuve dans les additions et les corrections que porte l'exemplaire décrit dans r avant-dernier paragraphe, exemplaire qui, dans la pensée de l'auteur, aurait dû cependant être définitif. Pour les layettes, les corrections consistent surtout dans la suppression de certains articles; pour les registres, dans le déplacement de plusieurs volumes destiné à rendre l'oi'dre plus conforme au plan adopté dans le répertoire en deux livrets (JJ P*) (1). Toutes ces modifications furent alors reproduites dans une rédaction que l'auteur considérait sans doute comme vraiment définitive, car, tandis qu'il avait donné six éditions de son répertoire pendant les huit premières années de sa direction, il ne paraît pas s'être occupé d'en donner une nouvelle pendant les dix ou douze années qu'il 'vécut encore. De plus, toutes les fois qu'il faisait une nouvelle édition, Gérard avait l'habitude de prendre pour brouillon le manuscrit de l'édition précédente, qu'il chargeait de corrections et dont il biffait les pages au fur et à mesure de la transcription. Or l'exemplaire que nous allons décrire porte bien quelques rares corrections, mais on y chercherait vainement une page qui fût biffée.
Cette dernière rédaction nous est parvenue sous la forme d'un élégant volume comprenant 52 feuillets de vélin ornés de majuscules bleues et rouges et qui, avant de recevoir aux Archives nationales la cote JJ 1"*, avait été conservé à la Bibliothèque, sous les n°' 1090 du supplément et 9834 du fonds latin. Ce volume s'ouvre par une préface qui diffère peu de celle de JJ P*.
Le répertoire des matières contenues dans les 310 layettes du Trésor des Chartes occupe les feuillets 4 à 30; il a été publié par Teulet (2). Je vais donner une restitution de l'ordre numérique donné aux layettes par Gérard de Montaigu, restitution à laquelle j'ajouterai autant que possible la concordance avec les numéros du classement actuel (3) .
Restitution de l'ordre numérique donné par Gérard de Montaigu AUX Layettes du Trésor des Chartes
I Rex et regina Gypri. J 433
Il Regaha. J 346-349 (4)
III Longipontls monasterium. J 157
IIII Adjunctionessive unioncs de pluribus possessionibus factarum dominio régie. J 361
V Lucemburgensis cornes et marchio Moravie. J 608
VI Suessionenscs episcopus et capituluni. J 169
VII Nemausus. J 335
(1) Voir plus haut, p. cxxv.
(2) Layettes du Trésor des Chartes, I, p. xxxviii à xlviii.
(3) Teulet avait déjà donné une semblable restitution fi6/r/e/H, p. xr.viii.-i.i), mais avec quelques inexactitudes et sans établir la concordance avec le classement actuel.
(4) Cette layette était en déficit en 1583-86.
ET LES ORIGINES DE LA SÉRIE DES SACS. cxliij
VIII Legitimacio llberorum régis Phillppî quos habuit de filia duels Meranic. J 362
IX Frizia. ^ J 526
X Carcassona. J 335
XI De lanificio, panificio et disposicione passuum, passagiorum et portuum par-
cium Occitanarum. J 388
XII Biterrensis episcopus, vicecomitissa et villa. J 337
XIII Anieiensis sive de Podio ecclesia. J 338
XIIII Gompendio (Hospitale et domus fratrum Predicatorum ville de). J 234
XV Johanne de Borbonio, uxoris Karoli V, et Yzabellis de Bavaria dotalieia. J 364
XVI {Déficit constaté depuis 1482.J
XVII (Déficit constaté depuis 1482 J
XVIII Furna, foreste, aque, nemora, molendina et garenne (cf. CCi). J 731
XIX Procuraciones et ambassatorie régie. (Déficit constaté depuis 1482.)
XX Jobanna de Ebroicis, uxor Karoli IV. J 405
XXI Rouciaci cornes. J 380
XXII Débita régi. J 392
XXIII Xanctonie partes. J 292 (1)
XXIIII Ecclesia S. Mellonis de Pontisara. (Déficit constaté depuis 1482.J
XXV Ecclesia S. Mauricii Silvanectensis. — Petrafons. J 160
XXVI Patronatus aliquorum benefîciorum ad regem spectans. J 360
XXVII (Déficit constaté depuis 1482.J
XXVIII Subsidia per regem vel régi concessa (cf ccxi). J 384
XXIX Domus Nigelle Parisius. J 234
XXX Vindocinenses comes et gentes. J 174
XXXI Status plurium villarum regni. 9
XXXII Foresil comes. J 270
XXXIII Dona sive elemosine regum et aliorum. J 365
XXXIIII Tornacenses episcopus, ecclesia et villa. J 607
XXXV B. Ludovici coronacio. J 363
XXXVI Obligaciones de certis redditibus perpetuis. J 421-426
XXXVII Ganonici nemoris Vincennarum. J 157
XXXVIII Gomes de Haricuria. J 215
XXXIX Revocaciones alienatorum de domanio régis. J 976
XL Gourtenayo (Terra de). J 167
XLI ( Déficit constaté depuis 1482. J
XLII (Déficit constaté depuis 1482.)
XLIII Petrus de Graon. J 179 (?)
XLIIII Obligaciones prisionariorum. J 362
XLV Reges Portugalie. J 597
XLVI Littere particulares que nullatenus tangunt regem. [Déficit constaté depuis 1482.)
(1) Cette layette était en déficit en 1482 et en 1583-86.
cxliv LA CONSm LÏION DU TRÉSOR DES CHARTES
XLVII Episcopus Mimatensis. J 341
XLVIII Abbas et eonvenlus Cluniacenses. " J 259
XLIX Vivarieusis episcopus. J 342
L (Déficit constaté depuis 1482J
LI Domanium et jura régla; juramenla domlnonim de Parlamento el de Caméra
Gompotorum. J 354-355 (l)
LU
LUI ^ (Déficit constaté depuis 1482.)
LIIII Procuraclones super diversls materiis. J 353
LV Bellunijocum. J 270
LVI Dux Andegavensis frater régis Karoli. J 375
LYII Acquitanie ducalus. J 292
LVIII Narbona. J 337
LIX Grassensis abbacia. J 343
LX { Déficit constaté depuis 1482)
LXI Valcntinensis comitatus. J 287-290
LXII Johauncs dux Normannle. J 370
LXIII Novlomensis episcopus. J 234
LXIIII Florentini. J 503-504
LXV (Déficit constaté depuis 1482.)
LXVI S. Quintinus in Viromandia. J 232
JjXVII ïuionenses villa et ecclesie. J 175-176
[iXVIII Bigorre comitatus. J 294
LXIX Noverguie seu Noroie rex. J 457
LXX Brene comes, Athenarum dux. J 379
LXXI Pelragoricenses episcopus, comes et villa. J 292
LXXII Burdegalensis villa. J 292
LXXIII Dux Lotharingie — Comes Porciani. J 579 ou G81 — J 200
LXXIIII (Déficit constaté depuis 1482.)
LXXV S. Johannes super Graviam. ?
LXXVI Bocmie rex. J 432
LXXVfl (Jravamina illata régi et pluribus uobilibus parcium Occilanarum per clcrum
illarum parcium. J 350
LXXYIII Aurelianenses episcopus, ecclesie et villa. J 170
LXXIX Bolouic comes. J 238-239
III 1" Mcldenses episcopus et villa. J 206
IIII^'^I Domiuus de Credonlo. J 179
IIII^II Falsa sigilla. ?
Illpqil (Déficit constaté en 1583-86)
IIII"IIII (Déficit constaté en 1583-86.)
(1) Cette layette était en déficit en 1482-
ET LES ORIGINES Di: LA SÉRIE DES SACS. cxlv
IJIjxxy Piocuracioncs plurium qui comparuerunt coram rcge anno M° CCC ix°. J 350
IIIP^VI (Déficit constaté en 1583-86.J
IJIIxxyji Guelrie conics, Juliaccnsis dux. J 522 (1)
IIII^VIII Exolduni monasterium et villa. J 189 (2)
IIIP^IX Danorum rex. J 418
Ilir'^'X Abriiicensis ccclesia. J 224
IIIP^XI Dominus de Gouciaco. J 234
IIII'^''XII iVugi cornes. J 221
IIII'"'XIII Litière recuperate a domino Karolo de Artesio de comitatu Pedenacii. J 338
IIII''''XIIII Blancha que fuit uxor seconda régis Philippi de Valcsio. J 357
Iin''^XV Ebroicensis cornes et comitalus. J 216
IIII'"'XyiI Episcopus et ecclesie ville Silvanectensis. J lGO-161
IIIP^XYIII
IIII^^XIX Ecclesia S. Hylarii Pictaviensis. J 184
G Gomes Stampensis. J 159 ou 166 (3)
CI S. Audomari villa. J 521
GII Rupelle villa. J 102
GUI Domus Dei Pruvinensis. J 206 (4)
GIIII Villa Glarimontis in Belvacino. J 167
GV Metenses episcopus et villa. J 580
GVI Dux Lolhoringie. J 579
GVII Petrus de Navarra, cornes de Moritanio. ?
GVIII Vulgacini Gallici feuda. J 108
GIX Dominus Johannes de Gourpalayo. J 373
GX Ducissa Galabrie. J 372
GXI Caturcenses episcopus et capitulum. J 341
GXII Revocacio communie de Roya. J 234
GXIII
GXIIII Villa de Senarponte. ?
GXV Procuraciones B. Ludovici super facto restitucionum et absencie sue ultramarine. J 353
GXVI (Déficit constaté en 1583-86)
GXVII Ambianenses villa et partes. J 231
GXVIII Vicecomes de Thoarcio. J 373
GXIX Gomes Sancti Pauli. J 376
VI"'' Gonfederaciones inler regem et dueem Austrie. J 418
VI"^! Oliverius de Manniaco. ?
VI""!! Gomes de Marka. ^Déficit constaté en 1583-86.J
(1) Cette layette était en déficit en 1583-86.
(2) Cette layette était en déficit en 1583-86.
(3) Voyez la layette VI^^VHI.
(4) Cette layette était en déficit en 1583-86.
cxlvj LA CONSTITUTION DU TRÉSOR DES CHARTES
VI"III Rothomagensîs archiepiscopiis (cf. vii'"'iu) — Monasterium S. Victoris Pari-
siensis. J 212
yjxxjjjj Remensis archiepiscopus. J 206
yjxxy Fontis Ebrardi monasterium. J 184
yjxxyj j)g facio intoxicacionis Ghristianorum per Judeos et leprosos convento cum ali-
quibus regibus Sarracenis. Intoxicacio primogeniti régis Philippi Audacis. J 427 et 429 yjxxyii Pcrone communia. J 232
VI^^VIII Stamparum villa. J 159 ou 166 (1)
VI'"'IX De restitucionibus in pios usus a rege convertendis. ?
VI^^X Mutua ultramarina. J 441
VP^XI Hospitale S. Johannis Jherosolimitani. J 368
VI"XII Comes Hollandie. J 525 (2)
VI"XIII Pertici comes. J 133
VI'^'XIIII Rothomagensis villa. J 212
yjxx^y Brocardus de Fenestrangiis. J 514
yjxx^yi Gistum régis in pluribus villis et monasteriis. J 353
VI'"'XVII Cameracenses episcopus et villa. J 521
yjxxxyiil Gonquestus factus per regem apud S. Mandetum pro clausura nemoris Vincennarum.
VI'"'XIX Navarre collegium.
yijxx Clemencia condam regina B'rancie.
VU""! Virdunenses episcopus et villa.
VU""!! Excambium de Mousonio.
VU""!!! Rothomagensis archiepiscopus (cf. vi"iii.) VII^'^IIII Ecclesie, villa et vicecomites de Meleduno. VII"V Comités de Gabilone.
yjjxxyj Homagia Campanie.
VII"VII Bertrandus de Guesclino, constabularius Francie.