Ms. Turonen. il s'agit ici de Tournon en Agenais

quos per noininandos per utramque parlein estiniabitur valuisse lerram Agenneiisem a teinpore prime pacis que fuit facta Parisius, anno Doinini mocgolix®, usque ad tempus quo dicta terra Agennensis fuit reddita et deliberata eidern domino régi et duci, quod fuit anno Domini MOGGOLXXOIXO.

Item, petunt et requirunt sibi solvi, ut supra, arreragia trium milium libr. tur. rendualium que juxta formam pacum dari et in terris et in locis competentibus, cum omni justicia, assignari debuerunt eidem domino régi et duci, secundum formam pacis domini Philippi régis Francie illustris, qui nunc est, facte Parisius, anno Domini MOGGOLXXXo vp, de quibus dande et assignande remanserunt mile et quadraginta libr. turon. usque adannum Domini moggc^iu*», in quo assignate fuerunt septuaginte libre turon., vel circa ; que arreragia, una cum summa que adhuc remanet ad assignandum de summa dictarum trium milium libr. rendualium, sunt .xxi. mile libr. turon., vel circa.

Item, petunt et requirunt solvi et reddi dicto domino régi et duci, seu sibi, suo nomine, illud quod quingenti milites deberent decostare racionabiliter ad tenendum per duos annos, prout estimatum seu esguardatum fuerit, juxla formam pacis sancti Ludovici.

Item, cum, secundum formam pacum et ordinacionum seu convencionum predictarum, dictus dominus rex et dux debeat habere et tenere ducatum Aquitanie et omnes terras quas habet et habere débet in regno Francie sub illa fldelitate et homagio, modo et condicionibus sub quibus inclitarum recordacionum dominus Edwardus, genitor suus, et dominus Henricus, quondam avus suus, habuisse et tenuisse noscuntur, et senescallus Petragoricensis et Gaturcensis, pro dicto domino rege Francie, qui nunc est, nisus fuerit et adhuc nititur dictum ducatum et alias terras dicti ducis in pluribus subjugari quorum aliqua inferius continentur, contra modos et convenciones sub quibus dicti domini Edwardus et Henricus dictos ducatum et terras tenuisse noscuntur, et dictus rex et dux tenere débet, petunt et requirunt dicte gentes dicti domini régis et ducis, ipsius ducis nomiiie, predicta ad statum pristinum reduci, secundum formam pacum, ordinacionum et convencionum predictarum, et modo predicto, convenciones in posterum observari.

§2. — Sequuntur aliqua de predictis in quibus dictus senescallus nisus est et adhuc nititur dictum ducatum et terras alias subjugare contra condiciones et modos predictos.

Primo, licet secundum condiciones et modos predictos non consueverit appellari nec deferri appellacionibus in terris que reguntur jure consuetudinario, nisi a pravo etfalso judicio vel defectu juris, nec tune etiam nisi incontinenti judice et curia sedentibus et consistorio non soluto, ut in aliis terris consueverunt observari jura scripta.

Item, licet secundum condiciones et modos predictos non consueverit nec debuerit appellari in dictis ducatu et terris, nec deferri appellacionibus in dictis ducatu et terris que fiebant ad dominum regem

Francie ab officialibus dicti ducis el a subditis senescallis ejusdem ducis.

Item, licet confessus super crimen appellans audiri et ejus appellacioni deferri non consueverit, dictus senescallus Petragoricensis et Caturcensis admittit quascumque appellaciones emissas ad doininuin regem Francie, sive sint judiciales, sive extrajudiciales, contra condiciones et modos predictos, licet ipse senescallus, racione senescallie sue. nullani superioritatem habeat in dictis ducatu et terris.

Item, dat de facto dictus senescallus appellantibus et eorum subditis, racione jurisdictionis, et quibuscumque eis adherentibus et adherere volentibus, quamvis etiam adhérentes dici non possint, guardiatores indistincte, sine speciali mandato domini régis Francie, et dictos guardiatores tenet in dictis ducatu et terris contra condiciones et modos predictos, licet talia non pertineant ad eumdem.

Item, guardiatores sic dati de facto per dominum senescallum, nituntur guardiare dictos appellantes et eorum subditos, racione jurisdictionis, et quoscumque eis adhérentes et adherere volentes, quamvis eciam adhérentes dici non possint, et eorum bona et res, ut exemptos, guardiant a jurisdictione dicti domini régis et ducis in omnibus et in causa propter quam appellaverunt et ïn aliis, contra condiciones et modos predictos et eciam contra jura.

Item, nititur dictus senescallus perse et sine speciali mandato dicti domini régis Francie cognoscere de attemptatis et dare commissarios super eis, contra condiciones et modos predictos et eciam contra jura.

item, nititur dictus senescallus in consuetudinem deducere quod morantes in dictis ducatu et terris, subditi dicti domini ducis, citati per ipsum senescallum cum tuba vel per preconem in assisiis suis dicte sue senescallie tantum, et licet absentes et ignorantes dictas citaciones, possint banniri per ipsum a toto regno Francie, contra condiciones et modos predictos et eciam contra jura.

Item, licet salva guardia domini régis Francie non eximat vel debeat eximere guardiatum a jurisdictione dicti domini régis et ducis, guardiatores dati in dicto ducatu nituntur guardiare illos, quibus dicta salva guardia concessa est, ut exemptos in omnibus a jurisdictione dicti domini régis et ducis, contra condiciones et modos predictos, et eciam contra jura.

Item, licet guardiatorufn potestas se non debeat extendere nisi ad hoc solum ut guardiatos guardiet et defendat ab injuriis et violenciis manifcstis, nihilominus guardiatores dati in dictis ducatu et terris sibi cogniciones et jurisdictiones sub colore guardie predicte usurpant, compellendo subditos dicti domini régis et ducis coram se litigare, et inhibendo officialibus dicti ducis ne aliquam jurisdictionem exerceant in personas vel bona guardiatorum, et faciendo publice proclamari ne guardiati oflicialibus dicti ducis in aliquo obediant vel intendant, contra condiciones et modos predictos.

Item, licet, secundum condiciones et modos predictos, dicti domini Edwardus et Henricus, quondam reges et duces, consueverint dictos ducatum et terras habere et tenere tali modo, quod subditi dicti ducis, morantes in terris que reguntur jure consuetudinario, secundum consuetudines illarum terrarum, non deberent trahi inviti alibi extra

dictas terras et ducatum, causa ferendi tesliinoniuin vel alias, dicius senescaUus nititur conipellere dicios subditos morantes in diciis terris ferre testimonium et litigare alibi qiiam in terris predictis, contra condiciones et modos predictos.

Item, licet, dicti domini Edwardus et Henricus, quondam reges Anglie et duces Aquitanie, consueverint dictos ducatum et terras habere et tenere ita quod notarii, servientes, tabelliones, officiales, ministri dicti domini régis Francie non resideant in dictis ducatu et terris utentes officio suo, dictus senescallus tenet servientes, guardiatores et notarios in dictis ducatu et terris, contra condiciones et modos predictos.

Item, dictus senescallus nititur subjugare sibi et senescallie sue dictos ducatum et terram, dicendo eos esse de resorto suo et senescallie sue, contra condiciones et modos predictos.

lleFU, salvant et retinent dicto domino régi et duci et sibi dicte génies, (|uod idem dominus rex et dux, ipsi yel alii, suo nomine, possint petere et requirere, coïnpleri et perfici omnia alia et singula que, secundum formam pacum ordinacionum et convencionum inhitarum, inter dictos dominos reges et antecessores eorum facienda et complenda sint et fuerint locis et temporibus oportunis. Et predicta proponunl singula per se singulariter et divisim, salvo quodea vel aliqua de ipsis possint corrigere et declarare, supplere, detrahere, interpretare et minuere, si et prout sibi et dicto domino régi et duci videbilur expedire.

item, salvant et retinent, dicunt et protestantur dicte gentes, quod, si forte appareret quod aliqua de predictis per ipsos petita alias fuerint quitata vel reinissa vel quolibet modo sopita légitime, quod non cre- (iuntur, quod in peticione sua, quantum ad ea minime intendunt, persistere.

ji 3. — Responslones per gentes domini régis fade ad arliculos

précédentes.

Ad priumm articulum in quo petuntur omnia circumstancia in feodis, domaniis, alodiis, jurisdictionibus, obedienciis et aliis quibuscumque, que sunt in tribus civitatibus et dyocesibus videlicet Lemovicensi, Gaturcensi. Petragoricensi et specialiter obediencia de Brantolmio et cetera, petunt dicli episcopus Ambianensis, conies Bolonie et Ivo de Laudunaco sibi declarari per quam pacem seu pacis clausulas hec petuntur ; item, declarari illa que petita habebat et tenebat dominus lune rex Francie, tempore illius pacis; et quod sequitur articulo : (c prêter illa que idem dominus rex et dux etc. », petunt declarari que sunt illa que dominus rex Anglie, dux Aquitanie, seu ejus gentes diciuit se tenere in dictis tribus civitatibus et dioceribus. Ad id autem quod petitur obediencia de Brantolmio, dicunt quod interest domini episcopi Petragoricensis, abbatis et convenlus dicti loci et domini Bordellie, (|ui dominium et jurisdiclionem in dicta villa habere dicunlur, et que tenent a domino rege, et ideo vocandi sunt et audiendi quod forte privilégia, libertates vel alias raciones ponere possent, quibus delibc-

racio dicte obediencie fieri domino duci non deberet. Et ad hoc dicunt quod, donec factis premissis, respondere non possunt.

Ad secunduni articulum quo petuntur temporalitas et obediencia, feoda et domania que consistunt in personis, possessionibus et rébus ecclesiasticis et secularibus terre Xanctonensis ultra fluvium Karantonem, etc.;

Item ad tercium in quo petuntur alienata per comitem Piciavie de dicta terra Xanctonensi post tempus prime pacis, etc.;

Item ad quartum quo petitur ut detur vassalus, secundum formam pacum et ordinacionum predictarum, qui locum et bastidam de Paracollo teneat in feodo, etc. :

Dicunt quod res et loca petita ignorant, quodque de eis respondere non possunt donec, deliberacione prehabita cum gentibus dicti dominis régis que sunt in dicta senescallia Xanctonensi, et quod, ut super eis, qua racione pacum peti possunt, hinc inde, plenius cerciorari pos sint, destinât! sunt [inquisitores] ad senescallias in quibus res et loca, que possunt peti, consistunt ; quare hic ad predicta respondere non possunt.

Ad quintum articulum quo petuntur assignari. cccxiiii. lib. xviii. s. .1111, d. tur. rend, vel circiter, cum omni justicia alta et bassa, que restant, ut dicunt assidende de illis tribus milibus lib. tur. etc., dicunt quod curia, sufficienter informata, cognicionem retractacionis assisie predicte de tribus milibus lib. tur. domino duci Aquitanie, vel ejus gentibus, super vel in quibusdam locis, sibi retinuit ex certis causis, unde respondere non possunt, donec curia régis super hoc duxerit ordinandum.

Ad sextum articulum quo petitur feodum de Camineriis cum parochia de Aymeto et pluribus aliis parochiis in articulo nominatis, que restant deliberande, ut dicunt, de terra Agennensi, etc., dicunt dicti episcopus et comes et Ivo, quod facte fuerunt inqueste, de mandato curie domini régis, de feodo de Camineriis et parochiis de Aymeto et pertinenciis earum, quas inquestas, habebat magister Hugo Cullorii, quondam clericus dicti domini régis dum vivebat ; unde ad predicta respondere non possunt, cum ignorant si parochie, in articulo contente, sint de pertinenciis feodi et parochie predicte.

Ad septimum articulum quo petitur valor et pecunia reddituum, proventuum et exituum, quos per nominandos per utramque partem estimabitur valuisse terra Agennensis a tempore prime pacis usque ad tempus quo dicta terra fuit dicto domino duci deliberata, etc., petunt deliberari pacem et pacis clausulam per quam petuntur predicta.

Ad octavum articulum quo petuntur arreragia trium milium lib. tur. rend, que debuerunt dicto domino duci, ut dicunt, assignari, de quibus assignande remanserunt, ut dicunt, mille quadraginta lib. tur. usque ad annum Domini millesimum ccc m in quo assignate fuerunt vue lib. tur. vel circa, etc., dicunt quod curia domini régis retinuit sibi super hoc causam principalem, propter hoc accessoria sibi eciam retinuisse videtur ; unde super premissis, que accessoria sunt cause principalis retente a dicta curia, respondere non possunt.

Ad nonum articulum quo polilur reddi dicio domino duci illud quod quingenti milites deberent decostare ad tencndum per duos

annos, etc., dicunt quod nesciunt si illud fuit estimatum vel non, et nesciunt si illud quod petitur fuit solutum vel non, nec premissa possunt scire nisi per gentes Camere Compotorum domini régis, et quod nec ipsi nec alii de curia domini régis majores ipsis possint tàlia facere, imino pertinent talia ad gentes dicte Camere, nisi esset de speciali et expresso mandato domini régis; quare ad predicta respondere non possunt.

Ad decimum articulum et omnes alios subséquentes articulos, quibus dicunt gentes domini ducis quod senescallus régis Petragoricensis et Caturcensis nititur et nisus fuit ducatum et alias terras dicti domini ducis in pluribus subjugare, plures causas articulatim declarando et pelendo ad statu m pristinum reduci, etc., dicunt quod super casibus ibidem declaratis, facte fuerunt per gentes domini ducis supplicaciones et requeste in curia domini régis Francie, et super eis dicta curia respondit, seu eciam ordinavit; propter quod ad predicta respondere non possunt.

S 'i. — DeclaracAo articvlovum precedenciu7n facta per gentes domini régis Anglie ad articulos précédentes.

Cum nuper dominus Johannes, Dei gratia Norwicensis episcopus et domiuus Johannes de Britannia, comes Richemondie, Guido Ferre et Willelmus Ingue, milites, per illustrem principem, dominum Edwardum, Dei gratia regem Anglie, ducem Aquitanie, super negocio complément i pacum, ordinacionum et convencionum, inter dominos Francie et Anglie reges illustres et eorum antecessores olim inhitarum pecierint et requisiverint per venerabilem patrem in Christo, dominum Robertum, Dei gracia Ambianensem episcopum, nobilem et potentem virum, dominum Robertum, comitem Bolonie, ac discretum virum dominum Ivonem de Laudunaco, legum professorem, per diclum dofuinum regem Francie suj)er predicto negocio deputatos, per- (ici et deliberari aliqua que complenda et perficienda restant dicto dou)inoregi et duci, secundum formam pacum, ordinacionum et convencionum predictarum, que dicti domini Norwicensis episcopus et socii sui predicti requisiverunt et adhuc requirunt perfici et compleri, non tamen verbo sed eciam facto, et super requestis seu peticionibus predictis dicti domini Ambianensis episcopus et socii sui postea sibi quasdam responsiones fecerunt per quarum tenores apparet eas insuflicientes esse, iterato requirunt et petunt predicte gentes domini régis Anglie et ducis Aquitanie predicta requisita seu petita, et dictis doniinis Ambianensi episcopo et sociis suis in scripto tradita, per eos compleri et perfici, et ea que deliberanda sunl deliberari, secundum formas pacum, ordinacionum et convencionum predictarum. Verum quia racionem petunt, videtur eis secundum racionem — prêter animum intrandi litigium aliquod seu disputacionem — quod predicte responsiones, salvo honore dictarum gencium domini régis Francie, sunt insuflicientes et taies per quas dictarum pacum, ordinacionum et convencionum non débet execucio retardari, ut apparet per singulam ad singulas responsiones :

Ad primam responsionem de declaracione pacis per quam petuntur : omnia, etc., dicitur per gentes domini régis Anglie quod omnia consistencla, etc., petunt deliberari virtute pacis prime, ubi in ea dicitur : Ceo est a savoir-^ et tercie ubi in ea dicitur : Nos vero, etc., in versu omnia alla in feodis, etc.; et eciam virtute aliarum pacum et ordinacionum, quarum quelibet vult aliam fîrmam et stabilem pernianere.

Item, quando petuntur declarari illa que petita habebat et tenebat rex Francie, etc., dicitur per dictas gentes domini régis Anglie, quod per hec videntur immiriere, quod dicta omnia consistencia, etc., petuntur per primam pace.m et tamen petuntur per primam pacem et terciam, et per alias prout proxime dictum est, nec illa ad presens necesse est aliter declarare, quia secundum generalem clausulam in pace tercia in versu predicto : Omnia alia, etc., sufficit peti generaliter, quia omnia generaliter sibi fuerunt concessa, et juxta formam concessionis habet fieri et formari peticio. Si qua tamen detrahi seu excipi debeant de generalitate predicta, secundum formeus pacum, ordinacionum et convencionum predictarum, ad detrahentem seu excipientem illa pertinet declarare potissime, quia generalitas comprehensa in dicto versu de se notoria est, nec declaracione indiget. Volunt tamen quod, secundum formam pacum, in ipso actu execucionis — qualibet re singulari, de qua flet execucio singulariter, occulis subjecta — excipiantur illa, que probabuntur fore comprehensa siib excepcionibus de quibus fit mencio in pacibus predictis. Qui autem excipit, habet talia declarare. Illa autem que rex Anglie et dux Aquitanie tenet, non debent hic declarari, quia ea non petimus.

Ad illud quod de obediencia de Brantolmio respondetur, quod vocandi sunt episcopus et abbas etc., dicunt gentes domini régis et ducis, quod nihil habenl facere cum eisdem, ante actualem pacis execucionem, cum nihil petitur quod alicujus eorum existât, sed cum domino rege Francie, qui illius loci obedienciam habet, vel cum eis vel cum aliis, depulatis ab ipso, ad paces complendas; qui quidem dominus rex petita complere tenetur, et illud specialiter promisit.

Ad secundam, terciam et quartam responsionem, in quibus dicunt dicte gentes domini régis Francie se ignorare que petuntur, dicunt dicte gentes domini régis Anglie et ducis Aquitanie, quod dicti domini Ambanensis episcopus et socii sui contenta in ipsis ignorare non debent, cum sunt adeo notoria, quod nulla possunt tergiversacione celari, in terra Xanctonensi, et satis sunt per paces declarata et per deciaraciones ipsis exhibitas. Si tamen alia declaracione opus sit, in actu execucionis parati sunt ea que sufficiunt declarare et ostendere, re occulis subjecta.

Ad quintam responsionem, ubi dicitur per gentes domini régis Francie quod curia domini régis Francie, sufficienter informata, retinuit sibi cognicionem retractacionis assisio facte de tribus milibus lib. etc., dicunt dicte gentes domini régis Anglie et ducis Aquitanie, quod hoc esset contra paces et ordinaciones et contra formam commissionis gencium domini régis Francie facto eis de dicta retractatione seu ejus causa. Hoc est magis ad pacum et ordinacionum predictaruu) perturbucionem, quam consummacionem vel perficionem.

Ad sextam responsionem, ubi per génies dicti domini régis Francie dicitur quod inqueste super feodo de Camineriis etaliis parochiis pendent etc., dicunt dicte gentes domini régis Anglie et ducis quod ille inqueste, si que sint, complemento pacum prestant impedimentum, quia ad ipsas parochias et loca restituenda idem dominus rex Francie per formam pacum expresse tenetur.

Ad septimam responsionem, in qua petunt gentes domini régis Francie declarare pacem et pacis clausulam per quam petuntur contenta in eadem, dicunt dicte gentes dicti domini régis et ducis quod parati sunt pacis clausulam exhibere et exhibuerunt, in pace sancti Ludovici in clausula que incipit : E encore H devant.

Ad octavam responsionem, ubi dicitur per gentes domini régis Francie, quod curia dicti domini régis retinuit causam principalem super arreragiis petitis trium milium librarum et quod accessoria propter hoc sibi retinuisse videtur, dicunt gentes dicti domini régis et ducis, quod, si hec sint vera, sunt contra paces et ordinaciones et contra formas dicte commissionis dictis gentibus domini régis Francie facte.

Ad nonam responsionem, ubi dicitur quod ipsi domini Ambianensis episcopus et socii sui nesciunt si contenta in eadem fuerint soluta vel non, et quod ipsi talia non possunt facere etc., dicunt gentes dicti domini régis et ducis quod ipsi hoc scire tenentur, quia, nisi de hoc doceant, ad restitucionem tenentur per formam pacum, et quod dicitur per eos talia non possunt facere, dicunt dicte gentes domini régis et ducis quod hoc est contra commissionem suam predictam, salva reverencia eorumdem.

Ad decimam responsionem factam per gentes dicti domini régis Francie super decimo articulo et sequentibus aliis, dicunt gentes dicti domini régis et ducis quod isti articuli modo petuntur fieri et compleri, vi et forma pacum, ordinacionum, convencionum predictarum, quas dicti domini reges hinc inde observare tenentur, unde si super casibus ibi declaratis vel consimilibus, Curia dicti domini régis Francie quidquam fecerit seu ordinaverit, quod pacibus, ordinacionibus seu convencionibus predictis vel earum alicui contrarium fuerit vel esse poterit, tali ordinacioni dictus dominus rex Anglie nunquam consensit, nec creditur diclum dominum regem Francie taies ordinaciones, de quibus fit mehcio, approbasse, cum sint expresse contra paces et ordinaciones predictas, quas observare tenetur; si tamen dicte ordinaciones sint pacibus consone, et verbo et opère compleantur. Unde iterato salvant, petunt et requirunt, sub forma qua prius, dicti episcopus Norwicensis et comes Richemondie et socii sui, nomine dicti domini régis Anglie et ducis Aquitanie, per dominum regem Francie seu dictas gentes suas, suo nomine, virtule commissionis eis facte, dictas paces, ordinaciones et convenciones compleri, perfici et deliberari dicto domino régi et duci seu eis, suo nomine, non obstantibus quibuscumque responsionibus sibi per ipsas gentes domini régis Francie dictis seu in scriptis traditis, que insufficientes sunt et dictarum pacum complementa magis impediunt quam juvant, nec dicte responsiones dictum dominum regem Francie, in hiis que pacum, ordinacionum et convencionum predictarum complementa respiciunt, in aliquo exonérant, nec ipsos dominos, Auibianensem episcopum, comi-

teni Bolonie et Ivohem, ab eo deputatos, aliquateiius excusant. Et salvant dicte gentes domini régis et ducis predicti eidem domino regi et duci omne jus quod sibi competit seu in posterum competere poterit et debebit per complemenlum seu defectum complementi pacum, ordinacionum et convencionum predictarum.

§ 5. — Alie responsiones fade per gentes domini régis Francie

contra declaraciones prescriptas.

" Salvo et retento et protestât© per gentes domini régis Francie, quod per aliqua, que dixerint vel dixerunt, non intendunt nec volunt venire in aliquo contra paces de quibus agitur et quod litem -contestare nolunt nec litigium ingredi seu interimare, et quod volunt stare ordinacioni curie domini régis, si super hiis que ipsi dicunt vel dixerint, vel aliter ordinare quam j-er eos diclum est, dicunt contra replicala ut sequitur :

Admirantur gentes domini régis Francie super replicatis contra suas responsiones per gentes dofnini ducis Aquitanie, qui, licet dicunt se virtute pacis prime et tercie et aliarum pacum et ordinacionum, quarum quelibet ad primam se refert (que facta fuisse dicitur quinquaginta anni sunt elapsi vel circa) eu m dicta prima pax loquitur de hiis, que in tribus civitatibus et diocesibus dominus rex Ludovicus tune lemporis habebat et tenebat. Incertum est omnino que sunt illa et que eciam sunt illa que gentes dicti domini ducis se asserunt nunc tenere, et sic nemo execucionem, sine facto, incohare posset, nisi ubi et super quo prius sciret. Certum est eciam et clarum in jure quod, quamvis interdum generalis admittatur peticio, nunquam tamen filt execucio, nisi prius clare ostenditur super quibus. Ad illud eciam de Brantolmio, dicunt gentes domini régis Francie se non posse nec debere (respondere) proeodem, nisi vocatis illis quos certum est et notorium illud tenere, et hoc est expressum injure canonico et civili ; quare, illis vocatis, facta dicta declaracione petita, offerunt se paratos procedere ut debebant.

Ad secundam replicacionem, terciam et quartam, in quibus fit mencio de terris Xanctonensibus dicunt ut jam responderunt : oportet enim se cerciorari per gentes domini régis illarum parcium antequam ultra procédant, cum agatur de re, ut dictum est, antiqua, et cum dominus rex in suacommissione dicat per gentes suas se informatum, quod ex parte sua de dictis partibus, compléta sunt vel si aliqua restant pauca tamen complenda supersunt et quod multa ei complenda restant ex parte dicti domini ducis, quare respondent et dicunt ul supra.

Ad quintam, in qua fit.mencio quod curia domini régis Francie retinuit sibi retractacionem assisie de tribus milibus lib. etc., dicunt quod curia douiini régis illud retinuit sibi, et per dictam connnissionem generalem de hoc se intermittere non possunt, cum in toto jure générale per spéciale derogetur ; quare dicunt et respondent ut supra.

Ad sextam, in qua dicitur quod inqueste pendent super facto de Camineriis, etc., dicunt et respondent ut supra.

Ad septimam. in qua fit moncio de valore Agennensi, dicunt quod agatur de re tam antiqua, et non sit verisimile quod dictus dominus

dux et ejus antecessores tanto teinpore de hoc tacuissent, de muUis aliis extunc conquerendo, fréquenter tractando et componendo. Consulent super hoc dictuin regem et camerarios denariorum, et, habita responsione, facient quod poterunt et debebunt.

Ad octavam, in qua dicitur quod curia doinini régis retinuit sibi causani super arreragiis petilis, etc., respondent ut supra.

Ad nonam, in qua dicitur de eo quod constarent quingenti milites, etc., respondent ut supra, et ut ad septimam est dicîuin.

Ad decimam, in qua agitur de senescallo Petragoricensi , etc., respondent ut supra, et dicunt ut ad quintam et sextam dictum est.

§ 6. — Raclones proposlte pev gentes domini régis Anglle contra

responsiones proximo précédentes.

Quia, secunduin paces, dominus rex Francie tenetur ad deliberandum onjnia consistencia in tribus civitatibus et diocesibus, sicut contineturin eisdem, que petuntur declarari, etc., dicunt Johannes Norwicensis episcopus, Johannes de Britannia, cornes Richeniundie et collège sui, predicta declarari non debere per ipsos — racionibus per ipsos alias propositis — aliter quani prius et in pacibussunt declarata. [lem, quia dictus dominus rex Francie ipsemet voluit et concessit predicta, sic j)etita, deliberari dicto domino régi Anglie, sic ad ipsum regem Francie pertinet deliberare et tradere predicta prout ipsa concessit, scilicet omnia consistencia, etc.. quantum in ipso est et ad ipsum pertinet, ut scilicet deliberet vel deliberari faciat, clare et aperte, feoda ut feoda, domania ut domania, et sic de aliis datis et concessis, servata tamen forma pacum, retentis et detractis privilegiatis, per li Itéras sancti Ludovici et antecessorum sancti Ludovici, et acquisitis etc., et homagiis fratrum sancti Ludovici, si aliqua sint ibidem que ad ipsuïn pertinent declarare, servata tamen forma pacum. Et ideo dicunt dicti Johannes etc. supradicta per eos declarari non debere, potissime cum consistencia in dictis tribus civitatibus et diocesesibus, etc., sint notoria et manifesta et intra fines dictarum trium civitatum et diocesum, qui certi et notorii sunt. Dictus rex Anglie justam habet causam ignorandi que, qiialia et quanta sunt illa. et pro probato habeantur, si contrarium non probetur, quod omnia predicta pertineant ad dictum dominum regem Francie, ut ad principem in regno suo, scilicet quantum ad jurisdictionem. superioritatem et feoda, et in eo est et ad ipsum pertinet predicta, sic concessa, tradere et deliberare.

Nec obstat quod dicitur quod tercia pax et omnes alie se referunt ad primam, secundum quam debent declarari, ut asseritur per gentes domini régis Anglie, donatarii, ea que tenebat sanctus Ludovicus, tempore prime pacis, quia peticio seu requesta facta in tercia pace, per regem Edwardum, ibi in principio : Quod licet clare memorie, etc., usque ibi nec non promississet^ etc., et ibi nosque regnisiverunt, etc., continue cum clausula que sequitur: Ita quod propter res privilegiatas, etc., dicta peticio seu requesta fuit concessa et declarata per concessionem factam per dominum regein Francie, qui nuuc est, in ipsa tercia pace ibi nos igitur, versu: Omnia consis-

tencia. In pluribus ut apparet, per easdem paces, nam licet, in prima pace fuerint donata illa quesanctus Ludovicus habebat, etc., tamen in dicta tercia pace dominus rex, qui nunc, est concessit omnia consistencia. etc., declarando primam pacem cum sequitur: Omnia consi^tencia in feodis, etc., et ibi que sunt^ que verba sunt presentis temporis : item prima per terciam declaratur in eo quod dicitur quod privilegiati gaudeant suis privilegiis, pro bonis que habebant tempore privilegiorum sibi concessorum, et in multis aliis, et sic non tamen virtute prime pacis, secundum verba cujus videntur se fundare dicti domini in respondendo, petuntur predicta immo etiam virtute tercie, ad quam nihil responsnm est, que primam approbat et sufficienter déclarât. Cum igitur dictus dominus rex ipsarum fuerit donator et ipsarum sit et esse debeat liberator, et dominus noster et dux cum habeat causam petendi ab eodem donum suum, et ipse debeat esse certus de dono suo proprio et circa sua dona, non débet peti, quod donator a donatario, qui justam habet causam ignorancie, certificetur, nec quod singule res donate, comprehense sub dono, declarentur a donatario cum hoc non caveatur jure canonico vel civili ; et proposito sine prejudicio, quod omnes paces se relerrentad primam, adhuc onus declarandi non pertinet ad donatarium sed pocius ad donatorem.

Ad omnia autem aliaper dictos dominos Ambianensem episcopum et collegas suos, opposita seu proposita, dicunt dicti domini Johannes, Norwicensis episcopus, comes R ichemundie, etc. , quod predicta opposita seu proposita ultimodeliberacionem requestarum suarum seu complementum pacum racionabiliter impedire, prorogare non debent vel possunt, salva gracia contraproponencium racionibus alias allegatis, nec dictum dominum regem Francie in aliquo racionabiliter exonérant, nec dictos dominos Ambianensem episcopum et collegas suos excusant, maxime cum ad ea in quibus dicunt se velle per alios informari, velalios consulere, informât! et consulti esse debeant et diu est potuissent informari, ac tamen ex superabundanti, dicti domini Norwicensis episcopus et comes Richemundie expectabunt, licet inviti, usque ad très septimanas, ut sciant quid per predictos dominos Ambianensem episcopum et collegas suos fîet final iter in premissis, salvis semper dicto domino régi et duci omni jure suo, ac omnibus aliis in presenti negocio protestatis, salvatis et retentis, et quod super hiis que paces contingunt non intendunt dictum dominum regem Anglie et ducern Aquitanie submittere aliter quam ipse et dictus dominus rex Francie ad invicem tenentur, et sunt obligati secundum formas pacum, nec submissioni facte per dictos dominos Ambianensem episcopum, comitem Bolonie, etc., quase submittunt, super responsis suis, ordinacioni curie domini régis Francie in aliquo, quantum in eis est, consenciunt nec volunt consentire.

§ 7. — Articuli propositi per gentes domini régis Francie de Itis que, juxta form^as pacum, slbi, ut dicunt, sunt facienda.

Secundum paces de quibus agitur, di|x Aquitanie seu gentes ejus debent domino régi Francie restituere sexcenta milia lib. tur., pro

dainpnis dalis ejus genlibus per génies dicti ducis, ante novissimam guerram Vasconie, et tantuin dicta daiiipna predicta estiniata fuerunt per inquisitores ad hoc députâtes, et statim requisita emendari ex parte doinini régis Francie. Et hec petunt virtute pacis Bonifacii circa inedium in versu: Item dichnus.

Item, trescenta milia lib. tur. pro dainpnis datis in rebellione Bur^ degalensi.

Item, sex milia lib. tur. pro garnisionibus ejusdem domini régis robatis per gentes dicti ducis in ecclesia monacliorum de Régula

Item, viginti milia lib. tur. pro garnisionibus ejusdem domini régis raptis per dictas gentes domini ducis in Castro Burdegalensi et Lingonii.

Et hec petuntur virtute ultime pacis domini Edwardi in qua expresse dicitur de occupatis occasione guerre.

Item, centum milia lib. pro arreragiis bonorum Judeorum Agennensium que ad dominum regem pertinebanl et ad gentes dicti ducis pervenerunt, seu per eos stetit quominus dominus rex ea habuit, petendo loco et tempore oportunis.

Item, terram Agennensem que devenit ad dictum ducem prêter continenciam dictarum pacum.

Item, omnes insulas adjacentes terre Normannie, Xanctonie et Pictavie ;

Hec duo petuntur ex prima pace in qua de hiis expressum.

Item, castrum Castrum Sacrum et Montem Gaudium et plura alia loca que fuerunt tradita, tanquam de terra Agennensi per errorem, cum non essent, sed sint de Caturcino.

Hec petuntur vigore pacis domini Edwardi facte anno Domini M® GG» Lxxx® vp, per quam quittavit totam terram Caturcensem domino régi Francie.

item, debent amovere impedimentum quod facit ipse dux vel ejus gentes in ecclesia Burdegalensi seu in quibuscumque ejus membris, cum sit privilegiata cum eisdem membris et in speciali guardia domini régis, et omnes privilegiati pertineant ad dominum regem Francie, secundum dictas paces.

Idem est de capitulo Burdegalensi et quibuscumque ejus membris.

Idem est de episcopo et capitulo Agennensi et membris.

Idem est de capitulo et episcopo Petragoricensi et quibuscumque ejus membris.

Idem est de capitulo et episcopo Vasatensi et membris.

Idem est de capitulo et episcopo Xanctonensi et membris.

Idem de episcopo et capitulo Baionensi et membris.

Idem de episcopo et capitulo Aquensi et membris.

Idem est de membris monasterii Moisiaci consistentibus in ducatu, cum dictum monasterium cum suis membris sit privilegiatum et in speciali guardia domini régis.

Idem de membris monasterii Cluniacensis consistentibus in ducatu, cum dictum monasterium cum suis membris sit privilegiatum et in speciali guardia domini régis.

Idem de membris monasterii de Sarlato consistentibus in ducatu, cum dictum monasterium cum suis membris sit privilegiatum et in speciali guardia domini régis.

llcni (le inembiis inonaslerii saucli Marcialis Lemovicensis consistentibus in ducatu, eu m dictum monasteriurn cum suis membris sit privilegiatum et in speciali guardia domini régis.

Idem de monasterio Silve Majoris et membris.

Idem de prioratu de Régula et membris.

Idem de monasteriis Sanctorum Salvatoris et Romani de Blavia et membris.

Idem de toto comitatu Petragoricensi.

Idem de membris monasterii Case Dei consistentibus in ducatu, cum dictum monasterium cum ejus membris sit privilegiatum et in speciali guardia domini régis.

Idem de bastida Agennensi et in ducatu factis per dominum comitem Alt'onsum, exceptis illis de quibus in curia pendet inquesta.

Idem de decanatu Issigiaci et membris.

Idem de omnibus acquisitis per dominum regem et ejus antecessores.

Idem de prioratu deLadaurata et monasterio Sancti Saturnini Tholose, quod est privilegiatum in capite et in membris.

Idem omnia pertinencia ad monasterium Figiacense privilegiata et consistencia in ducatu.

Idem omnia pertinencia ad ecclesiam et capitulum Caturensem privilegiata et consistencia in ducatu.

Contenta in .xxiii. articulis ultimis preteritis petunt vigore pacis Ambianensis, ubi dicit: et nos per nos, etc., et alterius que fuit facta anno Domiili millesimo gg^lxxxovi» ubi cum dicitur: vult et concedlty quod exceptis privilegiatis, etc., et in versu: Et nos pro nobis et successoribus nostris.

Hec petunt Robertus, episcopus Ambianensis, Robertus, comes Colonie et Ivo de Laudunaco, sibi, nomine domini régis Francie, restitui et deliberari, per dominum Johannem, Dei gracia Norvicensem episcopum, dominum Johannem de Britannia, comitem Richemondie, dominos Guidonem Ferre, Guillelmum Inge, milites, a domino rege Anglie deputatos, salvo, protestato et retento, quod si in hiis vel eorum aliquibus jus non habere appareret dominum regem Francie, secundum dictas partes et alias, quantum ad illa, si qua sunt in peticione, perseverare nolunt, et salvo et retento quod plura facere possint quandocumque eis videbitur.

§ 8. — Responslones per génies domini régis Anglie fade ad

articulos précédentes.

Ad responsionem factam super primo articulo, per quam pacem et per quas pacis clausulas petunturin primo articulo, per quam dicitur : et hec petuntur virtute pacis Bonifacii, etc., dicunt dicti episcopus et comes, etc., salvo quod a forma ejusdem pacis recedere non intendunt et quod non intendunt in presenti se intromittere de aliis quam de hiis que in dictis pacibus continentur, quod contenta in primo articulo peti non possunt per dictos dominos eo modo quo petuntur, secundum formam et tenorem pacis allegate per ipsos, salva gracia eorum dem, ex eo quod secundum tenorem ejusdem pacis rex Anglie non

teuetur ad restiUicionem talium danipnorum dalorum faciendo de suo proprio, licet in pace continealur quod de talibus dampnis datis et consumptis dicti reges teneantur hinc inde facere fieri satisfactionem débite requisiti, nec rex Francie potest petere talia sibi restitui, licet secundum dicte pacis continenciam possit requirere quod talia restituantur gentibus suis et aliis de talibus satisfiat, ut apparet per tenorem dicte pacis per lecturain dicte clausule que sic incipit: itc7n dicimuSf etc., nec dicit quod dicta dainptia fuerunt estimala secundum fonnam pacis. OfTerunt tamen dicti doniini, noinine régis Anglie, se paratos super predictis, servata forma ejusdem pacis, facere quod debebunt.

Item, contenta in secundo, tercio et quarto articulo peti non possunt virtute pacis allegate, cum de restitucione terrarum et redituum subditorum dictorum regum in ipsa pace solummodo teneantur.

Item, ad contenta in quinto, nichil dicunt ex quo dicti domini nihil ad presens petunt.

Item, contenta in sexto articulo peti non possunt, secundum formam pacis allegate, cum secundum eamdem et secundum pacom domini Philippi, patris ipsius domini régis, Ambianis factam, dicta terra Agennensis ad dictum dominum regem Anglie pervenerit et ad ipsum ])ertineat, secundum formas et continencias earumdem pacum, in pace sancti Ludovici ibi : « E si endevenoU », et in dicta pace régis Phiiippi, ibi; « A la par fin, après mult de traite::. »

Item, ad contenta in septimo articulo, dicunt episcopus Norwicensis et comes, etc. quod predicta peti non possunt virtute pacis allegate, cum secundum formam ejusdem rex Anglie non teneatur ad aliquas insulas dandas seu restituendas.

Item, ad contenta in octavo articulo, dicunt quod dicta loca castri et Montis Gaudii fuerunt tradita et liberata diclo domino régi Anglie in parte assignacionis vel assisie illarum trium milium librarum quas (lominus rex Francie tenetur assidere dicto domino régi Anglie, secundum formam pacum, et quod ibi dicitur: « alla loca », declarentur que sunt illa loca.

Item, ad contenta in nono articulo, dicunt quod contenta in eo peti non possunt, secundum paces de quibus agitur, quia non sunt nec comprehendnntur sub aliqua de pacibus allegatis, cum non sit ipsa ecclesia in aliqua de tribus civitatibus vel diocesibus supradictis.

Item, ad contenta in decimo articulo ut proxime.

Item, ad contenta in undecimo, dicunt quod non continentur in aliqua de tribus civitatibus vel diocesibus supradictis, et sic non possunt sub pacibus comprehendi.

Item idem de capitulo et episcopo Vasatensi.

Item de episcopo et capitulo Xanctonensi.

Item idem de episcopo et capitulo Bayonensi.

Item idem de episcopo et capitulo Aquensi.

Item idem de monasterio Silve Majoris.

Item de prioratu de Régula.

Item idem de monasterio Sanctorum Salvatoris et Romani Blavie.

Item idem de prioratu de Daurata.

Item idem de monasterio Sancti Saturnini Tholose.

Ad arliculum in quo pelunlur baslide Agennenses, dicunt quod per aiiquam de pacibus allegatis peti non possunt, nec sunt in aliqua de tribus civitatibus vel diocesibus, quare nec ut privilegiate nec aliter possunt peti virtute pacum ipsarum.

Adarticulum in quo fit mencio de acquisitis, petunt declarari hujus acquisita et tempus acquisicionis, ut sic de acquisitis, post tempus prime pacis, dominus rex Francie, secundum formam pacis faciat quod debebit.

Ad articulos in quibus petuntur omnia pertinencia ad monasteriuin Figiaci et ad ecclesiam et capilulum Caturci consistencia in ducatu, dicunt quod predicta consistencia in dicto dueatu alibi quam in dictis tribus civitatibus et diocesibus peti non possunt virtute pacum. Consistencia autem in dictis tribus civitatibus et diocesibus quecumque sint petunt declarari, ut sic quilibet de dictis dominis habeat in eisdem iliud quod secundum formas pacum et privilégias eorum habere débet.

Ad omnia autem petita que sunt in dictis tribus civitatibus et diocesibus que dicuntur privilegiata, petunt sibi fîdem fîeri de privilegiis allegatis, ut sic inspectis privilegiis, quilibet de dictis dominis regibus habeat et retineat in petitis quod debebit secundum formas pacum.

Vu et admis à soutenance le 11 avril 1899, par le doyen de la Faculté des Lettres de l'Université

de Paris,

A. CROiSET.

Vu et permis d'imprimer : Le vice-recteur de l'Académie de Paris,